Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Memleket basshysy bıylǵy halyqqa arnaǵan Joldaýynda 700-den asa jekemenshik mektepte 250 myńnan asa bala nemese respýblıkadaǵy oqýshylardyń 7 paıyzy bilim alatynyn atap ótti.
Orta bilim berý júıesi memlekettik jáne jekemenshik mektepter arqyly júzege asady. Máselen, jekemenshik mektepter is júzinde 3-ke bólinedi. Birinshisi – megapolısterde ornalasqan biryńǵaı aqyly mektepter jelisi («Haileybury», «Mıras», t.b), olardaǵy oqý quny 2,5 mln-nan 15 mln teńgege deıin quraıdy. Ekinshi – bilim bergeni úshin ata-analardan aqy alýmen qatar memleketten jan basyna shaqqandaǵy normatıvpen sýbsıdııa alatyn mektepter. Úshinshisi – balalardy oqytqany úshin ata-analardan aqy almaıtyn, tek Oqý-aǵartý mınıstrligi arqyly jan basyna shaqqandaǵy bólinetin qarjymen ǵana kún kóretin bilim ordalary. Biraq qoǵamda jekemenshik mektep degende, olardyń bári de ata-analardan balalaryn oqytqany úshin «súbeli» aqy alýmen birge memleketten sýbsıdııa alyp, bıznesin damytyp jatqandar degen uǵym qalyptasqan sekildi. Alaıda bul uǵym úshinshi tıptegi jekemenshik mektepterge tán emes.
Konstıtýsııada «Bilim týraly» zańda memlekettik menshik pen jekemenshik birdeı qorǵalyp, azamattarǵa tegin memlekettik standartpen jalpy orta bilim beriletini kepildendirilgen. Biraq osy kepildiktiń birqatary balalardyń oqýy úshin eshqandaı tólemaqy almaıtyn jekemenshik mektepterde oryndalmaı otyr. Osy máseleni naqty mysalmen tarqatyp aıtaıyn. Qyzylorda qalasynyń shet aımaǵy sanalatyn «Saıahat» shaǵyn aýdanynda 2021 jyly ashylǵan «Ulaǵat» bilim ordasy» jekemenshik mektebinde 600 oqýshy bilim alady. Onyń 300-deıi – 1-4 synyp oqýshylary, 74-i – áleýmettik osal otbasynan shyqqan balalar. Shaǵyn aýdan turǵyndarynyń deni turmysy tómen otbasylardy quraıdy. Búginge deıin aýdanda mádenıet, sport, demalys nysandary joq. Aýdan kósheleri abattandyrylmaǵan. Turǵyndardyń basym bóligi – shalǵaı aýyldardan kóship kelgen jas otbasylar. Olardyń birqatary jumyssyz.
Sol sebepti bizdiń mektebimiz ata-analardyń múmkindigine saı, olardan balalarynyń oqýy úshin eshqandaı aqy almaıdy, memlekettik tapsyrys aıasynda, memlekettik standartpen bilim beredi. Bıyl alǵash ret 11-synypty 16 oqýshy aıaqtap, onyń 13-i joǵary oqý ornynyń grant ıesi atandy.
Mekteptiń qarjylandyrylýy mınıstrliktiń Qarjy ortalyǵy bekitken jan basyna shaqqandaǵy normatıvpen bólinetin qarajatpen ǵana atqarylyp otyr. Osy ortalyqtyń bekitken qarjylandyrý tártibi men algorıtmi boıynsha jan basyna shaqqandaǵy normatıvtik qarjylandyrý somasy: aılyq jalaqy tóleý, oqý shyǵyndary, mektep jıhazyn alý, ǵımarattardy ustaý, kúrdeli jóndeý men negizgi qorlardy alý, kommýnaldyq qyzmetter men ınternet jáne olımpıada shyǵynyn óteýge ǵana bólingen. Al memlekettik mektepterde munyń syrtynda arnaıy eseppen jergilikti bıýdjetten qosymsha: pedagogterdiń biliktiligine, magıstr ataǵyna ústemeaqy, jalpy bilim berý qory (shyǵys smetasynyń keminde 2 %-y), oqýshylardy tamaqtandyrý, is-sapar, mekemege gazet-jýrnaldarǵa jazylý jáne janar-jaǵarmaı alý shyǵyndary qarjylandyrylady.
Sonymen qatar memlekettik bilim ordasynda arnaıy baǵdarlamamen oqýlyqtar jáne oqý-ádistemelik quraldar alý qarjylandyrylsa, bul tizimge de jekemenshik mektepter enbegen. Al «Bilim týraly» zańda menshik túrine qaramastan, oqýlyqtar satyp alý jáne jetkizý oblystyń atqarýshy organdaryna júktelgen. Biraq bul talap oryndalmaı otyr. Zańnyń osy talabyn iske asyrý jónindegi usynysymyzǵa mınıstrlik respýblıkanyń 20 óńiriniń úsheýiniń jergilikti bıýdjetten osy sharalardy qarjylandyrýǵa kelisim bermeýiniń sebebinen degen syltaýdy jeleý etip, osy máseleni retteıtin qoldanystaǵy buıryqqa ózgeris engizilmeı otyr.
Memleket basshysy Q.Toqaevtyń 2022 jyly 26 qarashadaǵy №2 Jarlyǵymen bekitilgen el Prezıdentiniń saılaýaldy baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi is-qımyl josparynda qarastyrylǵan menshik túrine qaramastan, barlyq bastaýysh synyp oqýshylaryn tegin ystyq tamaqpen qamtamasyz etý talaby tıesili qarjy bólinbegendikten bizde oryndalmaı otyr. Al barlyq memlekettik mektepte bul talap byltyrdan bastap júzege asqan. Iаǵnı balalardyń quqy buzylyp, teńsizdikke jol berilip otyr. Osyndaı jaǵdaı ata-anasynan aqy almaıtyn Qyzylorda qalasynyń №6 mektebindegi oqýshylarǵa da tán ekenin aıtqym keledi.
Ata-analardan tólem almaıtyn jekemenshik mektepterdegi atalǵan teńsizdikti birizdendirip, azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qalpyna keltirýdi surap, keıingi 3 jyl boıy birneshe ret mınıstrlikke jáne jergilikti atqarýshy bılikke aıtqan ótinishterge bir saryndaǵy jaýap alamyz. Onda qoldanystaǵy zańnamalarǵa ózgeris engizilip, sodan soń normatıvtik aktiler retteledi deıdi. Biraq bıyl «Bilim týraly» zańǵa 2 ret (23 aqpan jáne 6 mamyrda) ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgenimen, memlekettik jáne jekemenshik mektepterdi qarjylandyrýdaǵy atalǵan teńsizdikterdi joıý baǵytyndaǵy ózgerister qarastyrylmady.
Qorytyp aıtqanda, bir el balalaryna konstıtýsııalyq kepildikter berýdegi eki túrli kózqarasty birqalypqa keltirý qashanǵa deıin saǵyzdaı sozylady. Osy másele boıynsha tártip ornatatyn ýaqyt jetken sekildi.
Qalqazbek ÁJIBEKOV,
«Ulaǵat» bilim ordasy jekemenshik mektebiniń quryltaıshysy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
