Munaı-gaz salasy – turaqty ekonomıkalyq damýdyń negizgi draıverleriniń biri. Búginde osy saladaǵy 1 300-den asa kásiporynda 220 myńǵa jýyq adam jumys eńbek etip keledi. Ishki jalpy ónim qurylymynda munaı-gaz salasynyń úlesi shamamen 16%-dy quraıdy.
Elimizde zerttelmegen, nashar zerttelgen áleýetti resýrstar bar. Sondyqtan ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý maqsatynda jer qoınaýyn paıdalaný salasyndaǵy zańnamany jetildirý boıynsha turaqty jumys júrgizilip keledi. Bul oraıda 2022–2023 jyldar ishinde jer qoınaýyn paıdalaný salasyndaǵy zańnamaǵa geologııalyq barlaýdy yntalandyrýǵa, eldegi ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartýǵa baǵyttalǵan tujyrymdamalyq ózgerister engizilgen. Buǵan qosa bıyl 9 aıdaǵy jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń taýarlardy, jumystardy jáne kórsetiletin qyzmetterdi satyp alýdyń jalpy kólemi 4,3 trln teńgeni quraǵan. Sonyń ishinde el ishindegi qunnyń úlesi – 2,7 trln teńge.
A.Sátqalıevtiń aıtýynsha, mınıstrliktiń munaı-gaz ınjınırıngin damytýdyń halyqaralyq ortalyǵymen birlesken jumysy da nátıje berip otyr. Máselen, ortalyqpen birge iri jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń barlyq satyp alýlarynyń 77%-yn quraıtyn 16 ónim tobyn anyqtap otyr. 2022–2023 jyldary álemdik jabdyq óndirýshilerimen óndiristi oqshaýlaý jáne tehnologııalar transferti jónindegi 23 kelisimge qol qoıylǵan. Al 10 aıda eldegi munaı óndirý 73,5 mln tonnany qurap otyr. Al keler jylǵy munaı óndirý boljamy 88,4 mln tonnany quraıdy dep josparlanǵan. Boljamdarǵa sáıkes, 2026 jyldan bastap iri jobalardy júzege asyrý esebinen jyldyq munaı óndirý kólemi 100 mln tonnadan asady dep kútiledi. Jalpy, 2030 jylǵa qaraı munaı óndirýge salynatyn ınvestısııa iri ken oryndaryna shamamen 21 mlrd dollardy quramaq.
Qazaqstan munaıyn tasymaldaýǵa qatysty aıtqan A.Sátqalıev qazir Kaspıı qubyr konsorsıýmy Qazaqstan munaıyn eksporttaýdyń eń senimdi jáne tıimdi baǵyty ekenin aıtty. Jobany ázirleýdiń barlyq kezeńinde ınvestısııanyń jalpy kólemi 8,4 mlrd dollardan asqanyn tilge tıek etti. Munaı óndirýdiń ósýin jáne jańa teńiz jobalaryn iske qosýda mınıstrlik «QazMunaıGaz»-ben jáne basqa da múddeli tulǵalarmen birlesip, Transkaspıı halyqaralyq kólik joly boıymen tasymaldaý marshrýttaryn damytýǵa den qoıyp otyr. Qazir Baký – Tbılısı – Djeıhan baǵyty – eń bolashaǵy zor baǵyttardyń biri.
«QazMunaıGaz» UK» AQ basqarma tóraǵasy Ashat Hasenov te ulttyq kompanııanyń atqaryp otyrǵany qyzmeti týraly baıandap, el ekonomıkasy qurylymyndaǵy róline qysqasha toqtaldy. Onyń aıtýynsha, qazir kompanııa eldegi barlyq munaı óndirýdiń 26%-yn, munaı tasymaldaýdyń 56%-yn jáne munaı óńdeýdiń 80%-yn turaqty júzege asyrady. Byltyr el bıýdjetindegi «QazMunaıGaz»-dyń salyq jáne basqa da aýdarymdarynyń úlesi shamamen
10%-dy quraǵan. Sonda kompanııa memlekettik bıýdjet pen Ulttyq qorǵa byltyr jalpy 2,4 trln teńge tólegen. Qazir de bul kompanııa – eldegi asa iri jumys berýshilerdiń biri.
Saladaǵy serpilis týraly qosymsha baıandama jasaǵan depýtat Edil Jańbyrshın elimizdiń munaı-gaz salasy álemdegi trendter men Memleket basshysynyń aldymyzǵa qoıǵan strategııalyq mindetterin eskere otyryp jumys isteýi qajet ekenin tilge tıek etti. О́ıtkeni dılemma bar. Bir jaǵynan Qazaqstannyń jalpy álemdik parnıktik gaz shyǵarýdaǵy úlesi 0,56% bolsa da, elimiz «Parıjdik kelisimdi» ratıfıkasııalap, «Globaldy metan ınısatıvasyn» qoldady. Iаǵnı biz parnıktik gazdardy azaıtyp, kómirtektik beıtaraptyqqa baǵyt alyp, «jasyl energetıkany» damytamyz dep jarııaladyq. Ekinshi jaǵynan 2029 jylǵa deıin IJО́-ni 450 mlrd dollarǵa, Ulttyq qordaǵy aktıvterdi 100 mlrd dollarǵa jetkizý mindeti tur.
Májilis depýtaty Abzal Quspan «Qashaǵan», «Qarashyǵanaq», «Teńizshevroıl» kompanııalarynyń ókilderine ishki naryqty munaımen qamtamasyz etý josparyna qatysty saýal qoıdy. Onyń aıtýynsha, bizdegi osy úsh iri joba óndirilip jatqan munaıdyń 60 paıyzyn óndiredi. Biraq olardyń ishki naryqqa munaı ónimderin jetkizýge qatysty eshqandaı mindettemeleri joq.
Májilis depýtaty Marhabat Jaıymbetov salanyń damý úrdisine qaıran qalǵanyn jasyrmady. Solaı bola tura elimizde nege jylda bıtým tapshylyǵy bolatynyn surady. Al depýtat Baqtyqoja Izmuhambetov jańa munaı ken oryndaryn barlaýǵa tym az qarajat baǵyttalyp jatqanyn jetkizdi.
Depýtat Ermurat Bapı «qara altynnyń» eksportyna memlekettik baqylaý ornatý týraly usynysyn aıtty. ICIJ halyqaralyq jýrnalıster konsorsıýmynyń zertteýinshe, Qazaqstannyń munaıy men munaı ónimderin shetelde tirkelgen ártúrli kompanııalar syrtqy naryqta satady. Al Konstıtýsııada halyq menshigi sanalatyn paıdaly qazba ónimderiniń eksportyna áldebir túsiniksiz sýbektiler ıe bolyp otyrǵany qısynsyz.
«Máselen, qazaq munaıyn álem naryǵynda satatyn eń iri «Vitol» kompanııasy Shveısarııada tirkelgen. «QazMunaıGaz»-Treıdıng» kompanııasy da – Shveısarııanyń rezıdenti. Sol sııaqty «Teńizshevroıl» óndiretin Teńiz kenishiniń munaıyn Nıderland elinde tirkelgen «QazMunaıGaz-Fınans» treıderi eksporttaıdy. Qashaǵannyń munaıyn birneshe sheteldik treıder saýdalaıdy. Dál sol sııaqty «Eurasian Oil» jáne «Petrochina International» treıderleri Sıngapýrde tirkelgen. Shetelde tirkelip, Qazaqstandaǵy ishki baǵa men álemdik baǵa arasynda marjadan túsken paıdanyń qyzyǵyn kórip otyrǵan ondaǵan sheteldik kompanııa bar», dedi depýtat.
О́z kezeginde sóz alǵan depýtat Murat Ábenov salaǵa jaýapty mınıstrlik monopolııaǵa jol berip otyrǵanyn aıtty. Sonyń saldarynan eldegi áýe bıletteri aspandap barady. Alaıda Almasadam Sátqalıev avıaotyn ımportyn ártaraptandyrý úshin Qytaı jáne Túrikmenstan elderimen kelissóz júrip jatqanyn jetkizdi. Al ishki naryqtaǵy tapshylyqqa kelsek, Úkimettiń sheshimine sáıkes operator belgileıdi eken. Al áýe bıletiniń baǵasy áýejaılar júrgizgen saıasat arqyly qalyptasady.
Úkimet saǵatyna jınalǵan munaı-gaz salasynyń ókilderine baǵyttalǵan saýaldyń kóptigi kóp nárseni ańǵartqan sekildi. Sebebi salada sheshimin tapqan máselelerdi jipke tizgenimen, shendiler depýtattar tarapynan aıtylǵan syn-eskertpeler men sheshýge tıis sharýa da shashetekten ekenin moıyndady.
