Nysannyń dırektory Meıirjan Esenbekovtiń aıtýynsha, keshenniń negizgi qyzmeti sarqyndy sýlardy tazalap, toǵanǵa jınaý. Qys mezgilinde sý sonda jınaqtalsa, jazdyń kúnderi, sýarý maýsymy kezinde sý egistik alqaptaryna jiberiledi. Sý jınaqtaǵyshtyń jobalyq syıymdylyǵy 26 mln tekshe metrdi quraıdy, jaz mezgilinde 40 mln tekshe metrge deıin sý bosatylady.
Toǵanda balyq ta bar. Alaıda ol óndiristik emes, bıologııalyq tazalaý maqsatynda ósiriledi. Qondyrǵyda tazalaý mehanıkalyq, bıologııalyq ádis arqyly júrgiziledi. Mehanıkalyq ádispen súzgiler arqyly sarqyndy sýlar qatty zattardan, maılardan tazalansa, bıologııalyq ádispen, balyqtardyń kómegimen sýdaǵy organıkalyq zattar joıylady. О́ıtkeni organıkalyq tirshilik ıeleri sýda kóp bolsa ol ıistene bastaıdy. Mundaı bıologııalyq ádis damyǵan elderde tájirıbe júzinde kóp qoldanylady eken.
Keshen basshysynyń málimdeýinshe, qansha degenmen sý quramynda organıkalyq zattar kezdesetindikten, ol topyraqqa daıyn tyńaıtqysh. Sondyqtan maman tehnıkalyq ádispen azyqtyq aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn da esh qoryqpaı sýara berýge bolatynyn aıtty. 2022 jyly sý jınaqtaǵyshtyń túbi laıdan tazalanypty. 2025 jylǵa dambyny kúsheıtý boıynsha jumystar josparǵa qoıylyp otyr. Tazalaý qondyrǵysy Polsha eliniń tehnologııasy. 2017 jyly jańǵyrtý baǵdarlamasy aıasynda polshalyq kompanııa osy qondyrǵyny ornatyp bergen eken. Mundaı tehnologııa qazirgi tańda eýropalyq elderdiń kópshiliginde qoldanysta. Ortalyq Azııa men TMD memleketteriniń ishinde biregeı qondyrǵy sanalady. Tipti qytaılyq ınvestorlardyń ózi oǵan qyzyǵýshylyq tanytqan. Sarqyndy sýlardy ekinshi márte paıdalaný kóp elderde joq. Bul ıgi shara Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń sý únemdeý tehnologııasyn engizý jóninde bergen tapsyrmasymen úndesedi.
Mamannyń aıtýynsha, káriz júıesiniń qaldyq sýlaryn ishýge jaramdy etýge múmkindik beretin tehnologııa da bar. Alaıda megapolıste ázirge strategııalyq jerasty sý qory jetkilikti mólsherde. Sondyqtan mundaı tehnologııaǵa qajettilik dál qazir týyndap otyrǵan joq. Keshen negizinen úıden shyǵatyn shaıyndy sýlardy tazartýǵa arnalǵan. Biraq jaýyn-shashynmen qosylyp keletin sýlardy da munaı qaldyqtarynan tazalap jatyr. О́ıtkeni kólikterden tamǵan janarmaıdy jańbyr sýy joldan shaıyp, naýalarǵa aǵyzady, onyń bir bóligi káriz júıesine de baryp quıylady. Káriz júıesindegi jańbyr sýy tazalaý qondyrǵysyna jetkenshe arnamen aǵyp barady. Ereje boıynsha jaýyn-shashynǵa bólek káriz júıesi kerek eken. Sebebi kósheden aqqan jańbyr sýynda munaı qaldyqtary kóp bolady. Degenmen keshen qondyrǵysy quramynda mazýty bar sarqyndy sýlardy da shama-sharqynsha tazartyp otyr.
Mamannyń málimdeýinshe, eger sý taza bolmasa toǵandaǵy balyqtar áldeqashan qyrylyp qalar edi. Balyqtar sýdyń ekologııalyq tazalyǵynyń anyqtaýshysy, ındıkatory rólin atqarady. Eger olar tiri júrse, demek sý da taza degen sóz. Onyń ústine, sý jınaqtaǵysh jergilikti ekologııa departamentiniń jiti baqylaýynda. Árdaıym ekolog mamandar toǵan sýynan synama alyp, quramyn zerttep turady. Sol turǵyda tipti sý jınaqtaǵyshqa adamdar shomylsa da bolatynyn aıtady keshen dırektory.
«Sý resýrstary-Marketıng» JShS sarqyndy sýdy bıologııalyq tazalaý úshin hlorella mıkroorganızmderin qoldanyp keledi. Bul tirshilik ıesi sýdaǵy qaldyq zattardy joıýǵa kómektesedi. Sonyń nátıjesinde kóldegi sý búginde móp-móldir. Káriz júıesinen tazalanyp shyqqan sý ekenin aldyn ala bilmegen jurt ony tabıǵı kól dep oılap qalady. Jergilikti turǵyndardyń aıtýynsha, buryn Bórjar sý jınaqtaǵyshynan shyǵatyn jaǵymsyz ıis qolqany qabatyn. Qazir ol ıis joǵaldy. Sonyń arqasynda bul mańaıdyń turǵyndary búginde qalypty kúı keship otyr. Al jaman ıisten qutylýǵa birden-bir kómegin tıgizgen hlorella mıkroorganızmi. Odan bólek, gıdroqurylym sýyn Túrkistan oblysyna qarasty kórshiles Ordabasy aýdanynyń sharýalary da eginderine tegin paıdalanyp otyr.
«Ordabasy aýdany Bórjar eldi mekenindegi 800 gektardaı alqapty osy kóldiń sýymen sýaramyz. Sonaý 1974 jyldan beri bul sý jınaqtaǵysh sharýalardyń qajetine jarap tur. Jońyshqa, bıdaı, júgeri ekken dıqandar jylda sýdan eshqandaı qınalmaıdy. Bóget sýy 6 shaqyrym kanalmen, odan 8 shaqyrymnan astam qubyrmen aǵyp barady. Negizinde eldi mekende sýarmaly egis kólemin sý jınaqtaǵysh esebinen 2,5 myń gektarǵa deıin ulǵaıtýǵa múmkindik bar. Keńestik dáýirde etektegi sovhozdar egistik alqaptaryna sýdy osy bógetten alatyn. Biraq ol sý taza bolmaıtyn. Sol úshin sarqyndy sý tek sovhozdar ekken mal azyǵy daqyldaryna ǵana jaraıtyn. Qazir sý taza, móp-móldir. Egistikke qoryqpaı paıdalanyp jatyrmyz», dedi «Erkin Qaınar» óndiristik kooperatıviniń tóraǵasy Erkin Arysbaev.
ShYMKENT
