Aqynǵa arnalǵan jyr músháırasy
Aqyn, Qazaqstanǵa eńbegi sińgen qyzmetker, «Barys», «Parasat» ordenderiniń, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty Hanbıbi Esenqaraqyzynyń mereıtoıy Shymkentte eki kún qatarynan keń kólemde toılandy. Meıroıtoıdyń alǵashqy shymyldyǵy jyr músháırasymen túrilip, Ońtústik aspanyna óleń-sóz monshaǵy shashyldy. «Hanbıbiniń bıigi» atty jazba aqyndar jyr músháırasyna elimizdiń ár óńirinen kelgen úzdik aqyndar qatysty. Qarymdy báıge úsh aı buryn jarııalanyp, óleńder onlaın túrde qabyldanǵan. 50-ge jýyq aqyn qatysqan alamanda, jyrlary toptan sýyrylyp shyqqandar ǵana arnaıy keshke shaqyrylǵan. Júldegerlerdi anyqtaý úshin elge esimi málim aqyndar qazylyq etti. Atap aıtsaq, aqyn, Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ǵalym Jaılybaı, Parlament Májilisiniń depýtaty Qazybek Isa, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, aqyn Ońaıgúl Turjan, «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory Baýyrjan Jaqyp, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty Baqytjan Aldııar dara shapqan jeńimpazdardy anyqtady.
– Hanbıbi Esenqaraqyzy, bul – kúlli Alashtyń júregine esimin jazǵan sanaýly aqyndardyń biri. Hanbıbiniń alǵashqy óleńderinen bastap oqyp óstik. Búgingi toı eń aldymen – óleńniń meıramy. Qazaqtyń bıikke jetken qyzynyń meıramy. Osy meıramǵa jan-jaqtan jınalyp kelip turmyz. Búgingi is-sharanyń osylaı bastalýyna óz basym aqyn retinde, azamat retinde qatty qýanyp turmyn, – dedi qazylar alqasynyń tóraǵasy Ǵalym Jaılybaı.
Is-shara barysynda elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen aqyndar óleńderin oqyp, han qyzyndaı Hanbıbisine iltıpatyn bildirdi. «Aqyndy aqyn súıemese bolmaıdy» dep Muqaǵalı jyrlaǵandaı, Hanbıbi aqynnyń ómirge degen qushtarlyǵy men týǵan jerge súıispenshiligin, qazaq áıeliniń qaısar rýhy men náziktigin órnekteýde aqyndar baryn saldy. Músháıraǵa arnaıy qatysqan kórnekti aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Iran-Ǵaıyp sóz alyp, sırep qalǵan býynnyń dara juldyzy atanǵan Hanbıbi Esenqaraqyzynyń shashbaýyn kóterip kelgenin tilge tıek etti.
– Bizdiń qatarymyzda Keńshilik, Jarasqan, Dáýitáli bar edi, bárimiz birge júrýshi edik. Búginde qatarymyz sıregen. Sol qatardaǵy kózi tiri, kúlli qazaqtyń Hanbıbisine aınalǵan aqynnyń músháırasyna qatysyp otyrmyn. Hanbıbi, sen qaısar aqynsyń, shynshyl aqynsyń, – degen ol zamandasyna arnaý jyrlaryn oqydy.
Jyr músháırasynyń bas júldesi Iran Ǵaıyp aqynǵa buıyrsa, Túrkistan oblysynyń týmasy, jas aqyn Sabyrjan Ahan birinshi, Astana qalasynan kelgen Aıjan Tabarakqyzy men almatylyq Maǵıza Qunapııaqyzy ekinshi oryndy ózara bólisti.
«Sendegi meni óshirme...»
Keshqurym J.Shanın atyndaǵy qalalyq akademııalyq qazaq drama teatry «Sendegi meni óshirme» poetıkalyq tolǵaýynyń premerasyn usyndy. Hanbıbi Esenqaraqyzynyń óleńderi oqylyp, sahnalyq qoıylymdarmen astasqan týyndylar kórermen júregine jetti. Jastar arasynda ajyrasýdyń kóbeıýi men qoǵamdaǵy túrli ózgeris, qazirgi jas otbasylardyń qıyndyǵy men kúresi, mahabbat pen satqyndyq, sezim taqyryptary qozǵalyp, poezııa men mýzyka tilinde sóıledi.
Sanqıly oqıǵalarymen sheber órbip otyrǵan sahnalyq qoıylymnyń qoıýshy rejısseri Móldir Aıdarqyzy eleýli jumys barysyn aıtyp ótti.
– Daıyndyqqa birneshe aı ýaqyt jumsadyq. Aqynnyń «Nurıkamal» ánine kıno túsirilip, spektaklder qoıylyp jatyr. Biz basqasha formatta, erekshelikpen, jastardyń talǵamyna saı týyndy ázirledik. Ǵumyrly bolady degen senim mol, – dedi qoıýshy rejısser.
Qoıylym arqyly kórermender aqynnyń rýhanı álemimen tanysyp, shyǵarmashylyǵyn tereńirek uǵýǵa jol ashty. Is-shara sońynda qala ákiminiń orynbasary Sársen Quranbek Shymkent qalasy ákiminiń yqylas gúlin tabystap, Hanbıbi Esenqarazynyń aqyndyq, adamdyq, azamattyq qyrlaryna toqtaldy.
Alash jolyndaǵy aqyn
Mereıtoıdyń kelesi legi Shymkent qalasyndaǵy О́zbekáli Jánibekov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan pedagogıkalyq ýnıversıtetinde jalǵasty. «Alash amanatyn arqalaǵan «Aq jol» jáne Hanbıbi Esenqaraqyzy» atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııany ýnıversıtet rektory Gúljan Súgirbaeva ashyp, aqynnyń Alash jolyn zertteýdegi eńbegine toqtaldy. Shymkent qalasy ákiminiń orynbasary Sársen Quranbek, akademık Orazaly Sábdenov, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń hatshysy Baýyrjan Jaqyp, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Kenjehan Matyjanov, Túrkııadaǵy Gazı ýnıversıtetiniń professory Musa Iyldyz quttyqtaý sóz sóılep, Hanbıbi Esenqaraqyzynyń tulǵalyq qyrlaryna toqtaldy.
Munan keıin akademık Hankeldi Ábjanov, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ «Alash» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Sultan-Han Aqqululy bastaǵan ǵalymdar baıandama jasap, Alash qaıratkerleri men «Aq jol» gazetiniń el tarıhynda alatyn orny men ony zertteý máseleleri jóninde sóz qozǵady.
– Aıta keteıik, 1920–1922 jyldary segiz nómiri ǵana shyǵyp, keıin jabylyp qalǵan «Sholpan» ádebı-saıası jýrnalyn О́zbekstandaǵy muraǵattan alyp, ony arab grafıkasy negizindegi tóte jazýdan kırıllısaǵa aýdartqan, sol formatpen kitap etip shyǵarǵan Hanbıbi Esenqaraqyzynyń eńbegi ólsheýsiz. Sol saparynda «Aq jol» gazetiniń 5-6 nómirin О́zbekstannan tapqan H.Esenqaraqyzy basylymnyń 1920–1926 jyldary aralyǵynda shyqqan 613 nómirin Tashkent, Máskeý, Orynbor, Sank-Peterbýrg pen Almatynyń búkil arhıvi men kitap palatasyn, memlekettik murajaı, ortalyq kitaphana men til akademııasynyń arhıvterinen izdep tabady. Bárin jıyp-terip, «Aq joldy» baspadan 25 tom kitap etip shyǵarýy elimizdiń rýhanı qazynasyna qosylǵan mol baılyq dep bilemiz, – dedi Sultan-Han Aqquly.
Halyqaralyq konferensııaǵa barlyǵy 50 shaqty ǵylymı zertteý eńbek kelip túsken. Onyń ishinde kórshi Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Reseı ǵalymdary da bar. Aıta keteıik, konferensııada Hanbıbi Esenqaraqyzynyń «Kóktemmen qoshtaspaǵan jaz» kitabynyń tusaýy da kesilip, aqynǵa О́.Jánibekov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń qurmetti professory ataǵy berildi.
«Han qyzyndaı Hanbıbi»
Konferensııadan soń, keshke Shymkent qalasyndaǵy «Túrkistan» saraıynda «Han qyzyndaı Hanbıbi» atty shyǵarmashylyq kesh ótti. Keshke qala halqymen birge qurmetti meımandar, talantty jastar, maıtalman ónerpazdar qatysyp aqynǵa qurmet kórsetti.
Sharaǵa arnaıy kelgen qala ákimi Ǵabıt Syzdyqbekov Hanbıbi Esenqaraqyzynyń aqyndyq, azamattyq tulǵasyna toqtaldy.
– Poezııa áleminde qaısarlyq pen adaldyqtyń rámizi bolǵan Hanbıbi Esenqaraqyzy qazaq áıeliniń beınesin aıqyndaǵan «Jibek» povesi arqyly proza janrynda da aıryqsha iz qaldyrdy. Qalamyńyzdan shyqqan «Altynaı», «Nurıkamal», «Qadısha» syndy ánder halyq arasynda keń taraldy. Siz ult murasyn damytý jolynda aıanbaı ter tóktińiz. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna qatysty tarıhı shyndyqty qalpyna keltirý jolynda úzdiksiz qyzmet ettińiz. «Qazaq tili» qoǵamynda memlekettik tildiń keń aýqymda qoldanysqa enýine úles qostyńyz. Bul rýhanı tutastyq pen ult bolmysyn saqtaýdaǵy mańyzdy qadam dep bilemin, – dedi qala ákimi Ǵabıt Syzdyqbekov.
Kesh sońynda Hanbıbi aqyn ýaqyt pen zaman, adam men qoǵam týraly jańa jyrlaryn oqyp, kórermenmen kókeıdegi oılaryn bólisti. Eki kúnge sozylǵan jyr merekesinen tolaǵaı áser alǵan Ońtústik jurtshylyǵy aqynǵa qurmet kórsetip, sahnaǵa shyǵyp tolassyz yqylasyn bildirdi.
