Ortalyq Azııa Aral taǵdyryna alańdaýly

Sammıtke Qazaqstan, Reseı, О́zbekstan, Moń­ǵolııa, Qyrǵyzstan, memleket­terindegi jasyl partııalardyń jetek­shileri men tabıǵat janashyrlary jınaldy. Olar apatqa ushyraǵan Aral aýmaǵyn ońaltý, transshekaralyq ózenderdiń sý qoryn tıimdi paıdalaný, sý únemdeý tehnologııalaryn keńinen qoldaný, klımattyq ózgerister­ge tótep berý taqyryptaryn talqy­lap, ekologııalyq máselelerdi birlese sheshýdiń joldaryn saralady.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıyl Bakýdegi Dúnıe­­júzi­lik klımat sammıtinde Aral teńizin qutqarý úshin naqty is-sharalar qabyldanyp jatqa­nyn aıtqan edi. Klımattyq ózgeristerge tótep berý, apatqa ushyraǵan Aral aýma­ǵyn ońaltý, transshekaralyq ózender­diń sý qoryn tıimdi paıdalaný, sý únem­deý tehnologııalaryn keńi­­nen qoldaný – júgi aýyr bol­ǵ­any­men mańyzy zor ju­mys. Sam­mıt­te kún tártibindegi eko­lo­­gııa­­lyq má­selelerdi she­shý joldary jáne so­lar­dyń túıi­nin tarqatýdaǵy jasyl­­dar par­­tııalarynyń róli saralanyp otyr. Sonymen qatar Memleket bas­shysy­­nyń tapsyrmasymen qolǵa alynǵ­an «Taza Qazaqstan» aksııasynyń yq­pa­ly da talqy taqyrybyna aınaldy.

Búginde «Baıtaq» jasyldar partııa­sy Aralmen qosa basqa da óńirlerdi kógal­dandyrý jobalaryn iske asyryp keledi. Sondaı-aq aǵyndy jáne lastan­ǵan sýlardy tazartý men qaıta paıdalanýda jańa tehnologııalardy engizýge yqpal etip otyr. Sammıttiń ashylýynda «Baıtaq» partııasynyń tóraǵasy Azamathan Ámirtaev Ortalyq Azııadaǵy sý qaýipsizdigine qatysty ahýaldy jáne Qazaqstan gıdrosferasyn saqtaýǵa qos­qan úlesi týraly baıan­dady.

«BUU málimetinshe, 2050 jylǵa qaraı Ortalyq Azııa halqynyń sany 90 mln adamǵa taıaǵanda sý tapshylyǵy 25-30 paıyzǵa jetýi múmkin. Sonymen qa­­tar eginshilikke paıdalanatyn sý re­sýrs­taryna qajettilik 2030 jylǵa deıin 30 paıyzǵa artýy yqtımal. Bul eko­nomıkalyq kórsetkishter men aza­mat­tardyń tabys deńgeıine de keri áse­rin tıgizedi. Sý tapshylyǵy máselesi aımaq­ta qaqtyǵystar men turaq­syzdyq qaýpin, ásirese syrtqy kúshterdiń aralasý qaýpin týyn­datady. Qazir Ortalyq Azııa elderi arasynda sý jáne klı­mattyń ózgerýi máselelerinde birlesken yntymaqtastyqty jáne óńirlik ın­te­g­ra­sııany belsendirý qajettiligi týyndap otyr. Bul rette aımaqtaǵy elder seriktestik pen tatý kórshilik jolyn ustanýǵa tıis», dedi partııa tóraǵasy.

Sammıtte Qyrǵyzstan Jasyl­dar partııasynyń tóraǵasy Er­kin Bólek­baev aımaq respýblıka­lary úshin eko­logııalyq qaýip­sizdikti qamtamasyz etý ulttyq qaýipsizdiktiń quramdas bóligi re­tinde ózekti másele ekenin aıtty.

«Qyrǵyzstan Jasyldar partııasy ekologııalyq máselelerdiń saldary ekojúıeler men halyq densaýlyǵyna qazirdiń ózinde áser etip jatqanyna alańdaıdy. Memlekettiń ekologııaǵa jaýapty organdary ózine júktelgen mindetterdi oryndaı almaı otyr­ǵany jasyryn emes. Tabıǵatty qorǵaý qyzmetiniń jekelegen ba­ǵyttary múldem iske aspaı jat­qanyn, olqylyqtardyń kóp ekenin sarapshylar aıtýdaı-aq aıtyp keledi. Qyrǵyzstan sý resýrstaryn turaqty basqarý jáne klımattyń ózgerýine beıimdelý úshin ınnovasııalyq tehnologııalar men halyqaralyq yntymaq­tastyqty paıdalaný múmkindikterine ıe. Sý máseleleri boıynsha ózara áre­kettestik Ortalyq Azııa elderiniń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýy úshin erekshe mańyzdy», dedi E.Bólekbaev.

Spıkerdiń pikirinshe, búginde Qyr­ǵyzstanda qorshaǵan ortany qorǵaý tek kommersııalyq múddeler men baıýdy kózdeıtin­derdiń qysymyna tótep bere al­maı keledi. Adam faktory muz­dyq­tardyń erýine ákelip, erek­she alańdaýshylyq týǵyzyp otyr. Boljamdarǵa sáıkes, 2025 jylǵa qaraı Qyrǵyzstandaǵy muzdyq­tardyń aýdany orta esep­pen 30-40% azaıýy múmkin. Qazirdiń ózinde shamamen 604 myń qyrǵyzǵa aýyzsý tapshylyǵy seziledi.

Reseıdiń ekologııalyq «Ja­syl­dar» partııasynyń teń tór­aıymy Alek­sandra Kýdzagova tabıǵatta bolyp jatqan aýqym­dy úderister men ózgeristerdi halyq­­­qa jetkizýde «jasyl» partııa­lar­dyń róli zor ekenin jetkizdi. Onyń aıtýyn­sha, sý tasqyny sııaqty tabıǵı apattar 50 jylǵa jetpeı qaıtalanyp otyrady. Al keıinnen bul qubylys qalypty jaǵdaıǵa aınalýy múmkin. Bul rette «Jasyl» partııalar ǵyly­mı aqparatty halyqqa túsindi­retin, apattardyń aldyn alýǵa kómektesetin mańyzdy qural bolýǵa tıis.

«Rosgıdromettiń málimetinshe, Qazaqstanmen shektesetin Reseı oblystarynda jazda jaýyn-sha­shyn mól­sheri azaıady. Qalma­qııa, Astrahan, Volgograd, Daǵys­tanda shól jáne jartylaı shól aýdandarynyń aýmaǵy jyl saıyn 500 sharshy kılometrge ulǵaıyp barady. Bizdiń oıymyzsha, Ortalyq Azııada KSRO-dan muraǵa qalǵan gıdrotehnıkalyq júıeni keńeıtý jumystaryn dereý bastaý qajet. Bul júıe qazirgi jáne bolashaq klımattyq jaǵdaılarǵa beıimdelmegen. Jańa sý qoımalaryn jáne osy sý qoı­malaryn baılanystyratyn jańa kanaldar salý qajet», deıdi A.Kýdzagova.

Al Mońǵolııanyń «Azamattyq erik» Jasyl partııasy («Irgenıı zorıg No­goon nam») tóraǵasynyń orynbasary Togoochıın Bat-Erdene «Jasyl sınergııa: óńirlik ekologııalyq máselelerdi sheshý jáne yntymaqtastyq múmkin­dikteri» taqyrybynda baıandama oqydy. Ol Aral taǵdyry ǵalamdyq másele ekenin, saldary birneshe elge áser etetinin, Mońǵolııa aýmaǵynyń 5 paıyzy qazirdiń ózinde shólge aınalyp bara jatqanyn jetkizdi.

«Qazir Mońǵolııa halqynyń jartysy Ulanbatyrda turady. Olardyń basym kóbi úılerin kómir arqyly jylytady. Bul qa­lanyń aýasyn qatty las­tap otyr. Al densaýlyq saqtaý uıym­dary jergilikti turǵyndardyń densaý­lyǵy barǵan saıyn nasharlaı túskenin kóbirek eskertedi. Aýa­nyń lastanýy Mońǵolııada ǵana emes, álemniń kóptegen elinde baı­qalady. Halyqaralyq qaýym­dastyq kórsetken málimet­ke sensek, jyl saıyn 7 mln adam aýanyń las­ta­nýynan bolatyn aýrýlardan kóz juma­dy eken. Osy rette biz osyndaǵy «Taza Qazaqstan» ekologııalyq aksııa­syn joǵa­ry baǵaladyq», deıdi T.Bat-Erdene.

Ol tipti bul ekologııalyq aksııasyn Mońǵolııada jalǵasty­rýdy «Azamat­tyq erik» Jasyl partııasy baǵdarla­masyna engize­tin de aıtyp qaldy.

Budan keıin О́zbekstan eko­logııalyq partııasy atynan par­tııanyń Ortalyq keńesi Atqarý­shy komıtetiniń jetekshisi Ko­mıljon Jýraev sóz sóıledi. Ol aýanyń lastanýyn boldyrmaý, bıologııalyq ártúrliliktiń qysqarýyn azaıtý jáne klımat­tyń ózgerýine beıimdelýde aýqym­dy jumystarǵa belsendi aralasyp otyrǵanyn aıtty.

«Búgin I jasyl partııa­lar sammı­ti aıasynda biz qatysý­shylardy ekolo­gııalyq apattar­dyń aldyn alý úshin birikken kúsh-jigerdi qoldaý­ǵa shaqyramyz. Aral apaty, onyń saldaryn biz, О́zbekstan jaqsy bi­lemiz. Bul – barshamyzǵa sabaq bolýy kerek. Tek birles­ken áreketter arqyly biz klımattyq ózgeristerdiń salda­ryn jeńildetip, bıologııalyq ártúr­li­likti saqtaı alamyz. Bizdiń oıy­myz­sha, О́zbekstan ekolo­gııalyq partııa-
sy bolashaqtyń jasyl damýǵa tıesili ekenine senedi. Jasyl damý beıbitshilikti nyǵaıtady, úılesimdilikti qamta­m­asyz etedi jáne barlyq halyq­tyń gúldenýi úshin turaqty negiz qalaıdy. Maqsatymyz ortaq bolǵan soń tabıǵat, beıbitshilik jáne bolashaq úshin birikkenimiz abzal», degen K.Jýraev.

Sammıttiń qorytyndysynda spı­ker­ler «ARAL-2024» jasyl partııa­lardyń I sammıti ekolo­gııalyq másele­lerdiń aýqymyn túsinip qana qoımaı, birlesken tıimdi yntymaq­tastyq úshin platforma qurýǵa arnalǵanyn aıtty. Spıkerler Orta Azııa halyqtary kúsh biriktirse, klımat­­tyq syn-qaterlerdi sheshýge, eko­júıe­lerdi nyǵaıtýǵa jáne tabıǵı baı­lyq­ty saqtaýǵa bolaty­nyn jaqsy túsinip otyr.

Sammıt barysynda Qazaqstan, Qyr­ǵyz­stan, О́zbekstan, Reseı, Mońǵo­lııa ja­syl partııalary arasynda ynty­maq­tas­tyq týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Taraptar tabıǵatty qorǵaý baǵy­­tyn­daǵy is-sharalardy ótkizýmen qatar qorshaǵan ortany qorǵaý jáne tabı­ǵı resýrstardy paıdalaný salasynda táji­rıbe men bilim almasý jóninde kelisim­ge keldi.

TÚRKISTAN