Pesanyń ortalyq keıipkeri ýaqyt pen keńistiktiń shekarasynan shyǵyp, basqa bir álemge enedi de, óz bolmysyn bireýdiń kóz ishindegi estelik beıneler arqyly tanýǵa tyrysady. Mundaǵy sımvolızm – kóz ishinde saqtalǵan sýretterdiń tek kórinis emes, adam janynyń tereńdigin, ishki dramasyn beıneleıtinin kórsetedi. Jansyz beınelermen tildesetin keıipker jalań sezimder men rýhsyz denelerdiń qataryna qosylyp ketýden qashady, adamnyń bastapqy, taza bolmysyn izdeıdi. Bul onyń rýhanı jańǵyrý men bolmysyn izdeý jolyndaǵy rámizdik sapary retinde kórinis tabady.
Osyndaı tereń fılosofııalyq astarǵa baı dramatýrgııalyq shyǵarma qazirgi jas rejısserler arasynda erekshe qyzyǵýshylyq týǵyzyp, olardyń sahnalyq qoıylymǵa jańa kózqaraspen qaraýyna túrtki bolyp otyr. Bul pesa rejısserlerdiń kreatıv sheshimderi arqyly sahnada jańa ınterpretasııa taýyp, kórermenge adam psıhologııasy men sana tereńdigin ashatyn erekshe kórkemdik álem usynady.
Jaqynda Q.Qojamııarov atyndaǵy respýblıkalyq memlekettik akademııalyq uıǵyr mýzykalyq komedııa teatrynda Mereı Qosynnyń «Men joq jerdegi meniń ómirim» pesasynyń jelisimen qoıylǵan monospektakldiń premerasy ótti. Qoıylymnyń rejısseri – Temirbek Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasy Elik Nursoltan sheberhanasynyń «Mýzykalyq teatr rejıssýrasy» mamandyǵynyń 4-kýrs stýdenti Aqerke Jańabaı. Jas rejısser úshin bul shyǵarmashylyq jetilýdiń mańyzdy kezeńi bolsa, uıǵyr teatry úshin de jańa baǵyttaǵy izdenisti kórsetý múmkindigin ashty.
Rejısser Aqerke Jańabaı pesany jańasha qyrynan oqyp, oǵan erekshe bir tynys pen semıotıkalyq tereńdik berdi. Pesanyń sahnalyq nusqasyn mono janryna sáıkes transformasııalaǵan – Gúlim Qalımat. Shyǵarmany yqshamdap, ony monospektakl túrinde usynýy – qyzyqty ári batyl sheshim. Uıǵyr teatrynyń talantty aktrısasy Amınam Ýsenova kórermendi qyryq bes mınýt boıy tapjyltpaı ustaýymen óz sheberliginiń shyńyn taǵy bir márte dáleldedi.
Sahnanyń alǵashqy kórinisinde kýrerlik sómke arqalaǵan qyz kirip keledi. Onyń baǵytyn anyqtaı almaýy – kórermendi dereksiz álemge jetelep, belgisizdik pen jadtyń kúńgirt keńistiginen ótkenin sezdiredi. Esinde qalǵan jeti jolaqtyń altaýynan ótkenin anyq bilse de, jetinshisine jetken-jetpegenin túsinbegen keıipker arpalysy sahnanyń joǵarǵy jaǵynda ilinip turǵan qońyraýlardyń qımyly arqyly kórinis tabady. Bul sheshim beısananyń tereń qabattaryn ashýǵa umtylǵan rejısserlik sımvolızmdi kórsetedi.
Qyzdyń ishki daýysymen sóılesýi, telefon qońyraýlary arqyly beınelenedi. Al telefonnyń sımvolıkasy – sómkesindegi týflı arqyly beriledi, bul jerde týflı keıipkerdiń úzilip qalǵan ótkenin, iz-tússiz joǵalǵan bolashaǵyn meńzeıdi. Qyzdyń joly – kópirdiń joǵarǵy jaǵynda turǵan esikpen shekteledi. Bul esik, onyń sanasyndaǵy shynaıy ómir men qııal arasyndaǵy shekaralyq jaǵdaıdy bildiredi (keńesshi sýretshi Rýstam Mýsaev). Qyz qansha tyryssa da, esiktiń ashylmaýy – onyń ómirindegi qorqynysh pen túsiniksizdik aldyndaǵy dármensizdigin, adasqan bolmysyn beıneleıdi. Osyndaı rámizdik elementter arqyly rejısser pesanyń ekzıstensıaldy qyryn tereńdetip, sahna men kórermen arasynda shynaıy emosııalyq baılanys ornatady.
Amınam Ýsenova sahnada tamshylaǵan tamshyny sanap, óz bolmysynyń baǵyt-baǵdaryn joǵaltyp, belgisizdikke boı aldyrýyn psıhofızıkalyq tereńdikte shynaıy ári áserli jetkize bildi. Ol árbir tamshyny sanap qana qoımaı, kórermendi ómirdiń máni men adamı bolmystyń túpki suraýlaryna boılaýǵa shaqyrady. Aktrısanyń oıyny arqyly keıipkerge ótken ómirindegi jaqsylyq pen jamandyqty, izgilik pen kemshilikti tarazylaýǵa múmkindik berilgendeı. Bul sahnalyq sheshim adam rýhynyń tereńinen suranyp jatqan máselelerdi qozǵap, árbir tamshy ýaqyttyń ótip bara jatqanyn eske salyp turǵandaı áser qaldyrady.
Keıipkerdiń árbir kórermenniń kózine úńile qarap, búkil adamzat balasynyń sanasynda jaýabyn tappaı turǵan suraqtardy qoıýy – onyń jalǵyzdyǵyn ǵana emes, árbir adamnyń jeke oıymen únsiz dıalogke túsýin bildiredi. Bul názik ári shynaıy baılanys kórermen men keıipker arasynda erekshe psıhologııalyq jaqyndyqty qalyptastyryp, adam bolmysynyń san qyrly jáne tereń qabattaryn ashyp, kórermendi óz ishki suraqtaryna jaýap izdeýge ıtermeleıdi.
Pesadaǵy qyzdyń qabyrǵada ilýli sýrettermen tildesýi qoıylymda jańa sımvoldyq sheshim tapqan. Spektaklde qyz beımálim, jer astynan shyǵyp, esikten enip júrgen tylsym keıipkerlerdiń yqpalyna túsedi. Qara túnekke malynǵan, bet-júzderinde eshqandaı emosııasy joq, jańǵyryqqa uqsas daýyspen sóıleıtin bul beıneler – «Rýhsara» bı ansambliniń akterleri arqyly plastıkalyq qımyl-qozǵalyspen kórinis tabady (keńesshi horeograf Gúlnısa Sadyqova). Olar qyzdyń jan-dúnıesin tartqandaı, ony óz álemderine ertip ketýge kelgendeı áser qaldyrady.
Bul sahnalar qyzdyń tiri men óli dúnıeniń, bolmys pen belgisizdik arasyndaǵy ótkelde qalǵanyn aıqyn kórsetip, oqıǵanyń mıstıkalyq jáne metafızıkalyq mánin tereńdete túsedi. Akterlerdiń sınhrondy, kóleńke tárizdes qımyldary arqyly qyzdyń sanasyndaǵy arpalys kórinis tabady; bul onyń erkindigin shekteıtin, shynaıy ómirdegi ótkinshi sezimderi men beısanalyq qorqynyshtarynyń kórkem kórinisi ispettes. Osylaısha, rejısserlik sheshim qyzdyń rýhanı bolmysynyń ekiudaı kúıin, onyń jaratylysynyń náziktigi men ómirlik kúreske degen tózimdiligin beıneleıdi.
Pesadaǵy fınal qyzdyń jumaqqa jetip, qýanyshpen alma aǵashynan qyzyl almany julyp jegen sátimen támamdalady. Bul sahna – onyń Haýa Ananyń qateligin qaıtalap, qaıtadan jer betine túsýin emeýrin etedi.
Al qoıylymda rejısser qyzdyń rýhanı saparynyń sońy retinde úmit otynyń sónbegenin beıneleıdi. Qyz kópirdiń basyndaǵy esikti ashýǵa tyryssa da, esik qulyptaýly qalyp, onyń qaıta tómenge túsýimen, kirgen esiginen qaıta shyǵýymen aıaqtalady. Iаǵnı qyzdyń eki álemniń, tiri men óli dúnıe arasyndaǵy bolmysynyń áli de tolyq ashylmaǵanyn, onyń úzilmeıtin úmitin meńzeıdi. Esiktiń jabyqtyǵy – qyzdyń belgisizdikke degen tosyn qorqynyshy men adamdyq mánin izdeý jolyndaǵy tynymsyz kúresin bildiredi. Osylaısha, rejısserdiń ınterpretasııasynda bul sheshim qyzdyń ótken ómirimen, máńgilikti izdeýmen jasalǵan kúrdeli fılosofııalyq jolyn sıpattap, kórermendi adamnyń jerge, búgingi bolmysymyzǵa qaıta oralýy týraly tereń tolǵanystarǵa jeteleıdi.
Anar ERKEBAI,
T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professory
