Jer qoınaýyn memlekettik kompanııalar zertteýi kerek

Prezıdenttiń 2026 jyldan bastap geologııalyq zertteý alańyn 1,5 mln-nan 2 mln 200 myń sharshy shaqyrymǵa deıin ulǵaıtý jónindegi tapsyr­masyn oryndaý maqsatynda Úki­met ın­ves­tısııalyq ahýaldy jaq­sartý, jer qoınaýyn paıdala­ný salasyndaǵy zańnamany jetil­dirý jáne derekterdi óńdeý úshin JI tehnologııalaryn engizý maq­satynda jumys júrgizip jatyr.

Qazirdiń ózinde jer qoı­naýynyń zerttelgen aýmaǵy 2 mln sharshy shaqyrymǵa jetkizil­di. Shetelderdiń geologııalyq qyzmetterimen halyqaralyq yntymaqtastyq sheńberinde Shyǵys Qazaqstanda mıneraldyq resýrstardyń bolashaǵy zor ken oryndaryn birlesip izdeý jalǵasyp otyr. Alynǵan aqpa­rat Jer qoınaýyn paıdalaný­dyń biryńǵaı platformasyna júkteledi. Barlyǵy «minerals.e-qazyna.kz» 66 myńnan astam geologııalyq esep ornalasqan.

О́nerkásip jáne qurylys mınıstri Qanat Sharlapaev bas­tapqy geologııalyq aqparatty sıfrlandyrý boıynsha júr­gizi­lip jatqan jumys týraly baıandady. Búginde 2,5 mln derek sıfrlyq formatqa kóshirildi. Bul jumys jasandy ıntellekt tehnologııalaryn engizý arqy­ly kúsheıtildi. Kelesi jyldyń sońyna deıin 1,5 mln derekti sıfrlandyrý jos­parlanyp otyr. 2026 jyldyń sońyna deıin barlyq jumys aıaqtalýǵa tıis.

Kómirsýtek shıkizaty salasynda Jaqsartylǵan modeldik kelisimshart tetigi engizildi. Ol básekege qabilettilikti arttyrýǵa, kúrdeli ken oryndaryna ınves­tısııalar tartýǵa jaǵdaı jasaý­ǵa baǵyttalǵan. Búginde jer­de sırek kezdesetin metaldarǵa suranys joǵary bolyp otyr. Bul oraıda 12 ýchaskede memleket qarjysy esebinen júrgizilip jatqan izdestirý jumystary aıaqtalýǵa jaqyn. Ásirese lıtııge degen suranys erekshe. Ony izdestirý jumystary Baıan­kól óńiriniń, Aral-Kaspıı aýmaǵy­nyń mańynda júrgizilip jatyr. Sonymen qatar bıyl shamamen 1 mln sharshy shaqyrym aýmaq­ta paıdaly qatty qazbalardy bar­laý alańdary ashyldy. Bul «Riotinto», «Fortescue», «Arras Minerals» sııaqty jáne basqa da iri halyq­aralyq kompanııalardy tartýǵa múmkindik berdi. Biraq soǵan qaramastan elimizde ken óndirý deńgeıi kemip barady. Sebebi qatty paıdaly qazbalar men kómir­sýtek qoryn izdestirý jumy­synyń qarqyny tómen.

Premer-mınıstr atalǵan baǵyttaǵy jumystarǵa tyń tásil­der qajet ekenin atap ótti. Qolda bar mıneraldy-shıkizat bazasyn utymdy ári tıimdi paıdalaný jáne jańa ken oryndaryn ıgerý jónindegi memlekettik saıasattyń naqty iske asyry­lýyn ázirleý men qamtamasyz etý qajet. Búginde óndirilgen qazba­lardyń sarqylýy men joǵary qospalardyń bolýy baıqalady. Bul aıtarlyqtaı qarajat tartýdy jáne óndirý men tazartý­dyń jańa tehnologııalaryn ázirleý­di talap etedi. Oǵan ınvestısııa tartý­ǵa naqty sharalar men jeńil­dikter ázirleý qajet.

Buǵan qosa, Memleket bas­shysynyń tapsyrmasymen quryl­ǵan Ulttyq geologııalyq qyzmet tıisti qoldaý men ókilet­tik­terdi, sondaı-aq ǵylymı-teh­nologııalyq ınfraqurylym­dy alýǵa tıis. Bul baǵytta «Samuryq-Qazyna» qorymen birlesken jumysty úılestirýdiń mańyzy kórsetilgen.

Sondaı-aq zamanaýı tehno­logııalardy, onyń ishinde jerústi zertteýlerine qajetti shyǵyn­dardy azaıtatyn aerogeofı­zıkalyq túsirilimdi paıdalanýǵa nazar aýdaryldy. Osyǵan baılanysty 30 nemese odan da kóp jyl buryn alynǵan jáne qaǵaz formatynda nemese plenkalarda saqtalǵan geologııalyq aqparatty sıfrlandyrý qajet. Sonymen qatar halyqara­lyq qarjy uıymdaryna sertı­fıkattalǵan zerthanalyq rastama qajet bolady.

«Úkimet geologııalyq barlaý­dy qoldaýǵa, ınvestısııa tartýǵa qolaıly jaǵdaı jasaýǵa, ynta­landyrýdyń jańa tetik­terin ázir­leýge jáne zańnamany odan ári jetildirýge erekshe nazar aýda­rady. Biz eń aldymen, jeras­ty baı­lyǵymyzdy memlekettik kom­pa­nııalarǵa tapsyrýymyz kerek. Áýeli barlaý júrgizip, ony damytyp, ıgerip, sodan keıin ınvestor tartý qajet. Sonda ǵana onyń quny ósedi jáne memleket paıda kóredi. Osy tetikti keńinen qoldaný kerek», dedi O.Bektenov.

 Sonymen qatar Úkimet otyrysynda aýyldyq mektepterdi damytý máseleleri qaraldy. Eldegi mekteptiń 67%-y aýyldyq jerlerde ornalasqan. Onda mektep jasyndaǵy balalardyń shamamen 40%-y bilim alady. Oqý-aǵartý mınıstri Ǵanı Beısembaev 2022 jyldan bastap bilim sapasyn arttyrý maqsatynda «Aýyldyq jerlerdegi tirek mektepterdiń áleýetin damytý» jobasy júzege asyrylyp jatqanyn aıtty. Qazirgi ýaqytta 135 bilim berý mekemesi jelisi qurylyp, 4 665 zamanaýı jabdyqtalǵan kabınet jasaldy. 2025 jyly jobaǵa taǵy 56 uıym qosylyp, 1 935 kabınet jańartylady.

Premer-mınıstr aýyldyq jerdegi mektepterdi damytý mem­lekettik saıasattyń negizgi basym­dyǵynyń biri ekenin atap ótti. Mektepterdiń jaǵdaıy aýyldyń taǵdyry men halyqtyń turmys sapasyna tikeleı áser etedi.

«Memleket basshysy aýyl mektebin damytýǵa erekshe kóńil bólip otyr. Aýyldyq aýmaqtardy damytý tujyrymdamasyn iske asyrý sheńberinde 2027 jylǵa deıin 180-ge jýyq mektep salý jos­parlanǵan. Bıyl «Jaıly mek­­tep» ulttyq jobasyn qosa alǵand­a, 42 aýyl mektebi paıda­laný­ǵa berildi. Keıingi úsh jylda aýyl­darda 2,5 myńǵa jýyq mek­tep jańǵyrtyldy. Oqytý jaǵ­daı­laryn jaqsartý jáne jaı­ly orta qurý maqsatynda 800-den asa mektepti qaıta ja­ńar­tý júrgi­zilýde. Sondaı-aq aýyl mektep­teri úshin 4 myńnan astam  pán ka­bıneti satyp alyndy», dedi O.Bektenov.

Úkimet basshysy Oqý-aǵartý mınıstrligine jyl sońyna deıin óńirlerge Mektepterdi qaıta jańartýdyń biryńǵaı talaptaryn usynýdy tapsyrdy.

Aýylǵa bilikti pedagogter­di tartý maqsatynda Úkimet tarapynan birqatar yntalandyrý sharasy júzege asyrylyp jatyr. Atap aıtqanda, laýa­zymdyq jalaqyǵa 25% mól­sherinde qosymsha aqy kózdel­gen. «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasymen kelgen pedagogterge kóterme járdemaqy tólenedi, sondaı-aq turǵyn úı satyp alýǵa nemese salýǵa  tıimdi nesıeler beriledi.

Bilim berý salasynda jeke sektordyń jáne qoǵamdyq qorlardyń qatysýymen sátti iske asyrylyp jatqan joba­lar­ǵa erekshe nazar aýdaryldy. Mysaly, «Bilim-ınnovasııa» qory Almaty oblysynyń 42 aýyldyq mektebinde naqty pán­der boıynsha bilim sapasyn arttyrý jobasyn iske asyrdy. Premer-mınıstr Aqtóbe oblysynda tirek jáne shaǵyn jı­naqtalǵan mektepterdi jaraq­tan­dyrý nátıjelerine nazar aýdar­dy – bul maqsatqa «Qazaq­stan halqyna» qoǵamdyq qory 1 mlrd 800 mln teńge bólgen.

Pedagogterdiń biliktiligin arttyrý jáne zamanaýı resýrs­tarmen jaraqtandyrý esebi­nen tirek mektepterdiń tájirıbeli muǵalimderi shaǵyn komplektili mektepterdiń oqýshylaryna sabaq beredi. Nátıjesinde, tirek mektepter shaǵyn mektepterdegi bilim deńgeıin kótergeni atap ótil­di. Úkimet basshysy Oqý-aǵartý mınıstrligine ákimdiktermen birlesip, 2025 jyldyń sońyna deıin óńir ákimderimen birge Aqtóbe oblysynyń tájirıbesi negizinde keminde 200 tirek mektepter jelisin qurýdy jáne shaǵyn komplektili mektepterdiń áleýetin arttyrý boıynsha sharalar qabyldaýdy tapsyrdy.

Búginde úsh aýysymda oqy­­ta­tyn mektepterdiń 57%-y aýyl­­dyq jerde – kópshiligi Almaty jáne Túrkistan oblystaryn­da ornalasqan. Apatty jaǵdaı­daǵy mektepterdiń 76%-y da aýyl­da. Olar negizinen Aqtóbe, Qyzylorda, Batys Qazaqstan jáne Túrkistan oblystarynda. Úkimet basshysy aýyl men qala mektepteriniń arasyndaǵy oqytý sapasynyń, ásirese matematıka, fızıka jáne shet tilderi bo­ıynsha biliktiligi joǵary maman­dardyń tapshylyǵynan týyn­daǵan alshaqtyqty qysqartýdyń mańyzyna nazar aýdardy.

Premer-mınıstr Oqý-aǵartý mınıstrligine ákim­dermen birle­sip, aýyl mektebi muǵa­limderiniń bilik­tiligin arttyrý baǵytynda júıeli sha­ralar qabyldaýdy tapsyrdy. Son­daı-aq 2025 jylǵy 1 qyr­­kú­ıek­ke qaraı shalǵaı óńir­ler­di erekshe nazarǵa ala oty­ryp, aýyl mektebin jyldam­dy­ǵy jo­ǵary ınternetke qosý­dy aıaq­­­taý qajet. О́ńir ákimderi­ne ártúr­li úıirmeler men sek­sııa­lar­dyń qoljetimdi bolýyn qam­tama­syz etý úshin 2025 jyldyń qyr­kú­ıegine deıin mektep­ten tys uıym­dardyń komıý­nıtı-orta­lyqtaryn ne­mes­e fılıaldaryn ashýdy aıaqtaý mindetteldi.