Foto: facebook.com/artem.urazimbetov
Ertede ataqty Beket áýlıeniń – Beket Myrzaǵululynyń bala kezi bolsa kerek. Kezekti demalysqa ketkeli jatqan shəkirtterine ustazy qystyq otyn daıarlap ketýdi tapsyrady. Sodan orman jaǵalap ketken shákirtter aǵash ataýlynyń bárin kesip, qushaqtaryn otynǵa toltyryp keledi. Beket tek qýraǵan aǵashtardy ǵana terip, eń sońynan oralady. Munyń qolyndaǵy azǵantaı otyndy kórgen balalar ony keleke ete bastaıdy. Zerek balanyń munysy beker emes ekenin túsingen ustazy onyń syryn suraıdy. Sonda bala Beket: «Men əbden qýraǵan aǵashtardy ǵana terdim. Jas butaqtarǵa jaqyndaǵanymda, olar ómirleriniń əli alda ekenin aıtyp, qyrshynynan qımaýymdy ótindi», deıdi. Tal-terektiń tilin áýlıeden basqa kim uqsyn?! Desek te, erte kóktemde egilip, sýsyzdyqtan shildege jetpeı qýraı bastaıtyn bala shybyqtardyń mı qaınatar ystyqtaǵy múshkil halin túsinýge mindetti túrde onyń tilin bilýdiń qajeti joq.
Kóshet egemiz, kógaldandyramyz degen jeleýmen memleket qazynasynan qarjy bóldirip, onysy qumǵa sińgen sýdaı iz-túzsiz joǵalyp jatqan jobalar az emes. Nátıjesiz jumystyń saldarynan búginde aǵash ataýly qýrap, aýyl-aımaq tozyp, qunarly jerler qurdymǵa ketip bara jatqanyn jasyrýǵa bolmaıdy.
Tabıǵat-Anaǵa jasalyp jatqan qııanattyń kesiri tıip, túrli keselderdiń kóbeıip ketkenin ǵalymdar da joqqa shyǵarmaıdy. Taıaýda Otyrar aýdanynda bolǵan osyndaı keleli kezdesýde Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti janyndaǵy «Ekologııa» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń mamandary kógaldandyrý jumystarynyń óz deńgeıinde júrgizilmeýinen kóptegen aýrýdyń bas kótere bastaǵanyn alǵa tartty. Túrli keseldiń aldyn alýdyń jalǵyz joly – jasyl-jelekti kóbeıtip, aýa tazalyǵyna erekshe mán berý. Bul joba jóninde birazdan beri izdenip júrgen ǵalymdar tipti qaı jerge qandaı ósimdik jaqsy jersinetinin de tereńirek zerttegen eken. Olardyń aıtýynsha, Otyrar aýdanyna aldymen shólge shydamdy, tez jetiletin «ólermen» aǵashtar otyrǵyzý kerek. Alǵashqy jyldary maldan qorǵap, tamyr jaıyp alǵansha kútim jasasa, odan keıin ózderi-aq boı bermeı ketedi. Ný ormanǵa aınalyp jatsa, ol jerdiń qunarlylyǵyn da arttyra túsedi. Qunarly jerlerge túrli jemis aǵashtaryn egýge de bolady. Eń bastysy, qymbat kóshetke qyrýar aqsha bóldirip, onysy jersinbeı jatqannan góri ózderinde ósiriletin jergilikti aǵashtar men tabıǵı butalardy, jyńǵyl, torańǵyl, jıde sııaqty tal-butalardy kóptep ósirýge basymdyq berý kerek.
Aıtsa aıtqandaı, aýdan ortalyǵyndaǵy úlken joldyń boıyna osydan onshaqty jyl buryn egilgen aǵashtar búginde ıt tumsyǵy batpaıtyn qalyń ormanǵa aınalǵan. Demek bul joba tájirıbe retinde óz-ózin tolyq aqtap otyr. Eger atalǵan joba aýdandaǵy basqa aýyldarda da qolǵa alynsa, onyń tabıǵatqa keltirer paıdasy da kól-kósir bolmaq. Iаǵnı belgili bir aımaqty 15 paıyz kógaldandyrsa, onyń nátıjesi shýdan, kúnnen, shań-tozańnan arylýǵa 20 paıyzǵa deıin áser etedi. 35 paıyzǵa kógaldandyrylsa, onyń paıdasy elý paıyzǵa artady. Alǵashqyda egilgen kóshetter jerdiń qunarlylyǵyn arttyryp, odan keıin túrli jemis aǵashtary da óse bastap, aýyl-aımaq alpys-jetpis paıyzǵa deıin kógaldandyrylsa, ondaı jerde shań-tozań joıylyp, aýa tazalyǵy da júz paıyzǵa jaqsara túsedi. Mamandardyń zertteýinshe, ortasha kólemdegi bir aǵash úsh adamǵa qajetti ottegi bere alady. Al aǵashtary jyl ótken saıyn azaıyp, barynyń ózi merziminen buryn «qartaıyp» qalǵan óńirde ekologııalyq ahýal ýaqyt ótken saıyn asqynyp bara jatqany alańdatady.
Sóz basynda biz jerdi daıyndap almaı kóshet egý eshqandaı nátıje bermeıtinin, qaıta oǵan bólingen qyrýar qarjy jelge ushatynyn bekerge aıtqan joqpyz. Tek Otyrar aýdanynda búginde jetpis bes myń túpke jýyq aǵash qýrap qalǵan. Atap aıtsaq, Aqqum aýyldyq okrýgindegi – 1 347, Qarǵalydaǵy – 765, Qaraqońyrdaǵy – 15 603, Qoǵamdaǵy – 1 846, Talaptydaǵy – 2 204, Sháýildirdegi – 5 704, Kóksaraıdaǵy – 1 473, Maıaqumdaǵy – 996, Baltakóldegi 2 749 túp aǵashtyń qýrap qalýyn qalaı túsinýge bolady? Sonyń ishinde «Otyrar – 2050» kommýnaldyq memlekettik mekemesi ekken 42 327 túp kóshettiń kógermeı jatyp kókteı solǵany dabyl qaqtyrmaı turmaıdy. Osynshama kóshettiń obal-saýabyn aıtpaǵanda, ony egýge jumsalǵan qyrýar qarjy úshin bireý jaýap berýi kerek shyǵar?! Qalaı degende de bul ekologııalyq qasirettiń suraýy bolǵany jón.
Amanbek JAIYMBET,
jýrnalıst
