Sýret: Qara shańyraq aldyndaǵy betashar. Mańǵystaý, Shaıyr aýyly|T.Qartaeva
Osynaý aqjoltaı jańalyqty birinshi bolyp súıinshilegen, qazaqtyń kóptegen ulttyq murasyn zerttep júrgen Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory, etnograf-ǵalym, Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi janyndaǵy Materıaldyq emes mádenı mura komıssııasynyń múshesi Táttigúl Qartaeva hanymmen az-kem áńgimelesken edik.
– Táttigúl Ersaıynqyzy, búginde álemdik deńgeıge kóterilgen betashar saltynyń qalaı ótkenin saraptaý óte mańyzdy, sebebi qazir qarap tursaq basqasha sıpat alyp bara jatqanyn baıqaımyz.
– Qazaqtyń aıryqsha bolmysyn áıgileıtin, biregeı salt betashar – IýNESKO-nyń tizimine enýi qýanyshty jańalyq. Qazaq elin jáne osyǵan atsalysqan azamattardy quttyqtaımyn.
Iá, ras, qazir, ásirese qalalyq jerde betashardyń ózgeriske engen sıpatyn kóp kóremiz. Burynǵy kezde kelindi alys jaqtan alǵan kúnniń ózinde kelinniń tańda nemese kúndiz túsýin oń kórgen. «Qalyńdyq kóshi» aýylǵa jaqyndaǵan kezde, aýylǵa 3-4 shaqyrym qalǵanda aýyl qyzdary aldarynan shyǵyp, jas kelindi qarsy alady. Bul rásimdi «Aldynan shyǵar» degen. Jańa túsken kelin otaýǵa oń aıaǵymen, basyn ıip kiredi. Shymyldyqty ýyqqa kerip baılap, kelindi sonda otyrǵyzady. Kelin tabaldyryqtan basyn ıip kirýi – arýaqqa taǵzym etýi. Tabaldyryqty attaǵan sátte oshaqtaǵy otqa maı quıý rásimin oryndatady. Rásimdi oryndatý áýlettiń úlken qarııa analaryna júktelgen. Qazaq uǵymynda ot úıdiń jarylqaýshysy sanalady, otqa maı (quıryq maı) quıý rásimine erekshe mán bergen. Kelin otqa maı quıarda rásimdi oryndatýshy qarııa analar «Ot – áýlıe, Umaı – áýlıe», «Ot – áýlıe, Maı – áýlıe», «Ot Ana, Umaı Ana» nemese «Ot Ana, Maı Ana! Jarylqa» dep aıtqan. Otqa maı quıǵyzǵan analar da ot jalynyna qoldaryn tıgizip, mańdaıyn, tósin sıpap, basyn ıip arýaqqa taǵzym etken. Maı quıylǵan otqa alaqanyn qyzdyryp alyp, kelinniń betin sıpaý erteden jetken ǵuryp. Bul kelinniń júzi jyly, ózimizge ystyq bolsyn degeni. Otqa maı quıýdyń ǵuryptyq máni otbasynyń jarylqaýshysy – Umaı anaǵa sıyný.
Dástúrli qoǵamda betashar rásimi tek kúndiz ótken. Betashardyń qarashańyraq aldynda, ottyń basynda kúndiz ótýi Syr-Aral, batys óńirde berik saqtalǵan. Kelinge arnap shymyldyq qurý, onyń ishine kelindi qyzdarmen birge otyrǵyzý, jańa úıge úıretý de Syr óńirinde saqtalǵan. Shymyldyq qurylǵan jas jubaılar bólmesi «shymyldyq tam», «shymyldyq bólme» dep atalady. Jas kelinge kóz tııýden saqtaý úshin shymyldyǵyna úki qadap ádiptegen. Shymyldyq bólmeniń bir qabyrǵasyn tolyq alyp turady. Shymyldyq kelinniń qalaýynsha balaly bolǵanǵa deıin de, keıin de tura beredi. Al Mańǵystaý óńirinde kelin aldynan kerip alyp shyqqan shymyldyqty «betashar» rásiminde de kerip ustap turady.
– Al sáýkeleni kelin tórkininen kıip kele me, álde jańa túsken jurty kıgize me degen suraq týyndap jatady.
– Ertede jas kelin betasharda óziniń kıip kelgen sáýkelesimen turǵan. Dástúrli sáýkele jelegi jibek, shyt nemese bóz mataǵa keste toqylǵan oramal bolǵan. Kesteli oramaldy basyna salyp, ústinen sáýkeleni bastyra kıgen nemese kesteli oramal «sáýkele táji», «sáýkele qarqarasy» dep atalǵan eń joǵarǵy bóligindegi bergekke bekitilgen. Qazaqtyń «kesteli oramaly» kelinniń oramal, jaýlyǵyn da qamtıdy. Erteden jetip, mýzeılerde saqtalǵan sáýkeleler úlgileriniń negizgi deni jeleksiz. Jelek qyzmetin atqarǵan kesteli oramaldy betin búrkemelep jaýyp, ústinen sáýkelesin bastyra kıip turǵan. Betashar rásiminen soń kesteli oramal basyna «aq jaýlyq» bolyp túsken. Betasharda jas kelinniń uzatylǵan sáýkelesin basyna túsetin «aq jaýlyq» ústinen bastyra kıip turýy Mańǵystaý óńirinde ishinara saqtalǵan.
Sáýkele jeleginde qyzyl tústi jipten gúldi kestelerdiń mol bolýy qyz ǵumyr men oń bosaǵa attaǵan ómirdiń arasyndaǵy baılanystyń dánekeri ispetti. Oramal, jelektiń negizine kóbine aq tústi matanyń tańdalýyna oraı «aq oramal» sóz tirkesi qalyptasty. Qazaqtyń «Syńsý» jyrynda kelesideı mátinder kezdesedi: «Aınalaıyn jeńeshe-aý, Mineziń edi ózgeshe-aý, Aq oramal alǵaısyń, Artymnan izdep barǵaısyń» degen. Betashar jyry aıaqtalǵan soń, sol áýlettiń jasy úlken qarııa anasy jas kelinniń basyn japqan jaýlyǵyn ashyp, mańdaıynan ıiskeıdi. Kelinniń qaıyn enesi joq bolsa, ene jolyndaǵy úlken enelerdiń biri kelinniń mańdaıynan ıiskep, qolyna «otaý júzik» salady. Ertede betasharda kelinniń aıaǵynyń astyna aq qoıdyń terisin nemese aq eshkiniń týlaǵyn tastaıdy. Bul – kelinimiz jumsaq bolsyn, ósip-ónsin, balalary kóp bolsyn degen yrym. Mundaı ǵuryp qazir de saqtalǵan óńirler bar.
– Qazaqtyń jeri keń, soǵan saı betashar saltynda da azdaǵan erekshelik bar sııaqty.
– Iá, betasharda aımaqtyq erekshelikter baıqalady, ásirese kelindi osy rásimge qalaı alyp shyǵýdan, sondaı-aq kelinniń basyna japqan jaýlyqty ustap turýdan kórinedi.
Qazaq jeriniń batysynda, Aral, Qazaly, Qarmaqshy óńirinde kelinniń basyna látte jibekten aq jaýlyq jaýyp, uzyndyǵy 2 metrdeı qyzyl mata, oǵan qamshy sabyn jalǵap, ony bet ashýshy jyrshynyń kómekshisi ustap turady. Syrdarııanyń Tereńózek, Qaraózek saǵalary óńirinde kelin basyna japqan aq jaýlyqqa 1,5-2 metrdeı aqtyq, aqtyqty odan ári qamys nemese talshybyqqa jalǵap baılaıdy. Qyzylordadan shyǵys óńirine qaraı Shıeli, Jańaqorǵanda, sondaı-aq, Syrdarııanyń orta aǵysy boıynda aq mataǵa oqtaý baılaıdy. Mundaǵy aq matanyń baılanýy – qadamyń oń, aq bolsyn degeni, qyzyl matanyń baılanýy – kelindi kóz tııýden saqtaý, qamshy, qamys, shybyqtyń baılanýy – kelin quraqtaı jumsaq bolsyn, al oqtaýdyń baılanýy – kelinimiz úı sharýasyna berik, adal bolsyn degen yrymmen baılanysty. Qamshy, qamys, talshybyq, oqtaýdy úılenbegen jas jigit nemese kúıeý jigittiń joldasy ustaıdy. Bular shartty túrde «taıaq» dep atalady. Taıaqtyń ártúrli bolýy da jergilikti jerdiń óz ishindegi aımaqtyq ereksheligine tán. Taıaqty «sen de osyndaıǵa jet» dep ony ustaǵan jigitke beredi. Oqtaýdy «bul seniń úıińniń múlki, as úıdiń ıesisiń», dep jańa túsken kelinge beredi.
Qazaq jeriniń soltústik-batysynda betasharda tórt abysyn jańa túsken kelinniń basyna jaýlyq ornyna jabylǵan úlken kólemdi matanyń tórt ushynan ustap turady da, sálem salý kezinde matanyń tórt ushynan belgi beredi, kelin sol kezde jamylǵy astynda ıilip sálem salady. Ybyraı Altynsarınniń jazbasyn saralasaq, betasharda jas kelinniń sálem salýy abysynnyń jańa túsken kelinniń jaýlyǵyn kóterip belgi berýimen qatar júrgen. Bul óńirde osy kúni de betasharda jas kelinniń qoltyǵynan abysyndary súıemeı, basyna jabylǵan uzyn mata shetinen ustap turýy erteden qalyptasqan aımaqtyq erekshelik deýge bolady.
Betasharda sol áýlettiń buryn túsken kelinderiniń jańa kelindi eki jaq bileginen ustap turýy «qoltyq súıeý» dep atalady. Qoltyq súıegen kelinderge kádege jas kelinniń enesi oramal, mata bergen.
Betasharda kelin este saqtaýǵa tıisti qazaq dástúrleri tanystyrylyp, el-jurtyna jaǵymdy, ata-ene, týys-týǵandaryna qaıyrymdy bolýdy, bosaǵany, shańyraqty syılaýdy, ıbaly, kóregendi bolyp, berekeli otbasyn quryp, áýlettiń urpaǵyn jalǵaýdy nasıhattaıdy.
– Al endi betashardyń sózi men áýenine toqtala ketseńiz?
– Betashar jyrynyń kóne nusqasyn Á.Dıvaev Syrdarııa ekspedısııasy kezinde jazyp alyp jarııalaǵan. Osyǵan uqsas betashardyń kóne mátinin N.Grodekov te qaldyrǵan. Betashar ániniń kóne mátinin sondaı-aq «W» degen búrkenshik atty qoldanǵan avtor 1905 jyly «Týrgaıskaıa gazeta», «P» degen avtor 1878 jyly «Rýsskıı vestnık» gazetine shyǵarǵan. Á.Dıvaev, N.Grodekovter jarııalaǵan osy baıyrǵy betashar mátininiń aldyńǵy tórt qatary, áli kúnge esh ózgerissiz jetken. Betashar ániniń mátini de dástúrdi saqtaǵan aýyldyq jerlerde urpaqtan-urpaqqa ózgerissiz jetip, keńinen aıtylyp keledi.
Tanystyrý qaıyn atasynan bastalyp, qaıyn ene, qaıyn aǵa, abysyn, qaıny, qaıyn sińilisi, odan keıin betasharǵa kelip otyrǵan kópshilikke arnaýmen aıaqtalady. Betasharǵa aýyldyń kúıeýge shyqpaǵan qyzdary jeńgelerimen kelgen. Qatysqan aýyl qyzdarynyń barlyǵyn derlik qaıyn sińili retinde betasharshy erekshe dáriptegen. Bet ashatyn jigit kúıeýiniń et jaqyn týystarynyń árqaısysyna arnaý óleń aıtyp bolǵan boıda, taıaq ustap turǵan jigit taıaqty kóterip qalyp, belgi bergendeı áreket jasaıdy. Ár tanystyrý shýmaǵyn «sálem salýǵa» shaqyrýmen aıaqtaıdy. Sol mezette jas kelin de, qoltyqtap turǵan kelinder de ıilip sálem salady. Qazaq jeriniń batysynda kelin men qoltyq ustaǵan abysyndar sol óńirdiń aımaqtyq ereksheligine saı, oń tizesin búgip, oń qolyn búgilgen tize ústine qoıyp sálem beredi. Bul sálemim oń degendi bildiredi.
«Kelinniń aıdaı júzin kórińder, kórimdigin berińder» dep aıtýyn et jaqyndary kútip turady. Sálem alǵan ene, abysyndary kelinge biri kúmis saqına, biri oramalyn daıyndap turǵan. Betasharda «sálem salǵanda salamyn» dep eneler kelinge arnap «otaý júzik» soqtyrǵan. Betashar – qaıyn atasy men qaıyn aǵalarynyń myrzalyǵyna syn. О́ıtkeni bet ashqanǵa rıza bolǵan qaıyn atasy at mingizip, shapan jaýyp jibergen. Ertede sálem alǵan qaıyn atasy, enesi, qaıyn aǵalarynyń mal ataǵanyn jazba derekter rastaıdy:
«Kelin keldi, kórińiz, kórimdigin berińiz!
Beretuǵyn malyńnyń túsin
aıtyp qoıyńyz.
Nar berseńiz, maıa ber,
ústine kilem jaıa ber...
Jylqy berseń bıeden,
kem bolmasyn túıeden»
bolyp jalǵasady.
Betashardyń alǵashqy sózi qalyptasqan mátin bolsa da, negizgi shýmaqtary ár ónerpazdyń sýyryp salmalyq qabiletine oraı ári kelin túsirgen áýlettiń adamdaryn tanystyrýyna qaraı ártúrli boldy. Ár betashar jyry – jyrshynyń jańa týyndysy.
– Betashar aıtylyp bolǵan soń kelinniń betin kim ashady? О́ıtkeni «keliniń betin kim ashsa soǵan ystyq» degen sóz bar ǵoı.
– Osyǵan qatysty dástúrli etıketimizge múlde qaıshy nárseler bar qazir. Máselen, jas kelinniń basyna betashar saltynyń sońynda betin búrkemelep oramal japqan. Betashardyń qorytyndy shýmaǵy aıtylǵan soń, áýlettiń úlken qarııa anasy kelinniń basyndaǵy oramaldy ashyp, mańdaıynan súıip, batasyn berip, basyna salǵan. Basyna oramaldy salý qurmeti tek sol áýlettiń úlkeni retinde ǵana emes, kópbalaly, nemereli, shóbereli bolǵan qarııa ana retinde «kelin úbirli-shúbirli bolsyn» degen yrym, nıetpen baılanysty tabystalǵan. Mańǵystaýda betashardan soń kelindi búrkemelegen kúıi úıge kirgizip, kórpeshege otyrǵyzyp baryp, oramal salý, otqa maı quıý rásimin oryndaıdy.
– Betashar kezinde jasalatyn sálem salý rásiminiń mańyzy nede?
– Kelinniń kúıeýiniń týystaryna «sálem salýy» osy betashardan bastalady. Kelin kúıeýinen úlkenderdi kórgende «sálem berdik» dep ıiledi, olar «kóp jasa» dep jaýap qaıtarady. Kelin ár sálem salǵan saıyn bata alady. 1915 jyly belgili túrkitanýshy A.Samaılovıchke Mustafa Shoqaı: «Jaqsy kelin qalyńdyq kezinde-aq bolashaq kúıeýiniń týystarynyń atyn atamaıdy», dep jazǵany bar.
– Joǵaryda betasharda qaıyn atasy jyrshyǵa mal ataǵanyn aıttyńyz, al aqsha salý qashan qalyptasqan nárse?
– Qazir betasharda ústine oramal jaıylǵan tabaq qoıylyp, aty atalǵandardyń bári aqsha salýy, jergilikti qazaqtardyń aıtýynsha, 60-jyldardyń sońy, 70-jyldardan bastalǵan.
Bul kúnde betashar rásimi ózgeriske engen. «Betashar jyry» mátini dástúrli emes, barlyq toıǵa ortaq jattandy. Betasharshylar rásiminen soń «kelinniń betin kim ashsa sol ystyq, men qara dombyrammen ashyp bereıin» dep kelinniń jaýlyǵyn dombyramen kóterýi qazaqy dástúrde bolmaǵan jaıt. «Kelinniń betin kim ashsa sol ystyq» dep óz týystaryn meńzegen. Betashar jyrynyń dombyramen ashatynyn, «dombyramen jaýlyǵyn ashyp berý» dep túsinýi múldem aqylǵa syımaıdy. Bireýdiń jas kelinsheginiń jaýlyǵyn betasharda kóterý qazaqy etıketke múldem jat ekenin jastardyń bilmeýi. Betashar qarashańyraqta emes, toıhanada, toıdyń keshke bolýy sebepti kúndiz emes, keshke ótip júr.
Kelinniń betasharda ıyǵy ashyq toı kóılegimen turýy, bet júzi kórinip turatyn tordy kómkere salýy kezdesedi. Dástúrli qoǵamda betashardy qobyzben ashpaǵan, qyzdar ashpaǵan, bul kúni bir betasharshy emes qobyzshylar, qyzdar qatysatyn «betashar-shoý» jasaıtyn toptardy shaqyryp betashardy ásirelep ótkizýdi de kórip júrmiz.
Betashar rásimi IýNESKO-nyń materıaldyq emes mádenıet murasyna engen eskertkish retinde dástúrli betashardy jolǵa qoıatyn, betashardaǵy burmalaýshylyqqa «rýhanı vandalızmge» tyıym salatyn kez keldi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Baqytbek QADYR,
«Egemen Qazaqstan»
