Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Altynshy tomda «Muhammed izbasarlaryn beınelegen shyǵarmalar» atty jalpy taqyryppen aqynnyń úsh dastany berilgen. Olardyń barlyǵy orta ǵasyrlardaǵy tarıhı derekterge negizdelgen jáne Muhammed paıǵambardyń (s.a.ý.) tálim-tárbıesin kórgen belgili tulǵa – Ǵaly týraly jazylǵan. Ol – oıdan shyǵarylǵan keıipker emes, tarıhta Álı ıbn Ábý Tálip, Áziret Áli, Álı, Ǵalı, Ǵaly degen esimdermen aty qalǵan el bıleýshileriniń biri. Al shyn aty-jóni Ábý-l-Hasan ál-Murtada. Muhammed paıǵambardyń (s.a.ý) nemere inisi ári kúıeý balasy (qyzy Fatımanyń kúıeýi). 656 jyly Osman óltirilgennen keıin, halıfa bolyp bekitiledi. VII ǵasyrda Arab elin halıfalar basqardy. Bılik basyndaǵy barlyq tórt halıfanyń eldi ádil basqarǵany, halqyna meıirimdi bolǵany bizge tarıhtan belgili. Ǵaly solardyń tórtinshisi ári sońǵysy. Ol da óziniń aldyndaǵy el bıleýshileriniń ádildigi ári halyqqa degen janashyrlyǵy sııaqty izgi qasıetterdi odan ári jalǵastyrdy jáne olardan basty aıyrmashylyǵy batyrlyǵynda, erjúrektiginde jatyr.
Qylmys pen jaza
«Ahtam haziret hám Ǵaly batyr» atty dastanda Janádil shaharynyń patshasy Ǵaly degen batyr jer-jahandy, búkil dúnıeni jaýlap alypty degendi estigennen keıin, qatty mazasyzdanyp, odan qaýiptenedi. Barlyq batyryn jınap, eger kimde-kim Ǵalynyń basyn alsa, soǵan mol dúnıe jáne qyzymdy beremin deıdi. Ǵalyny óltirmek bolyp shyqqan Qabyl Medıne qalasyna kelgende, haziret Ahtamǵa jolyǵady. Ahtam Qabyldyń aram nıetin bilgende, qalaıda el qorǵany batyr ári dosy Ǵalynyń ómirin saqtap qalýdy oılaıdy:
«Bizderge jan aıamaq bermes paıda,
Dos úshin janym pıda, qylsam aıla.
Men ólsem, jalǵyz adam, túk qurymas,
El úshin er Ǵalydaı batyr qaıda?»
Ahtam múdirmesten sol izdegen Ǵaly men bolamyn deıdi. Qabyl Ahtamnyń basyn kesip alyp, patshaǵa Ǵalynyń basy dep alyp keledi. Patsha ulan-asyr toı jasap, aıtqan ýádesin oryndaıdy.
Úsh kún namazda bolmaǵan Ahtamdy Paıǵambar bas bolyp izdeıdi. Osy kezde Allanyń ámirimen Jebireıil kelip, Paıǵambarǵa Ahtam Ǵaly úshin janyn qıǵanyn jetkizedi. Ahtamnyń áıeli men balalary jetim qalady. Paıǵambar Ǵalyny jedel shaqyrtyp alyp, bolǵan oqıǵany málim etedi. Ǵaly Ahtamnyń kegin alýǵa jalǵyz attanady. Paıǵambar Ǵalyǵa oń sapar tilep duǵa jasaıdy da, mynadaı ósıet aıtady:
«Eı, Ǵaly, myna sózge qulaǵyń sal!
Kiriptar qıyn iste qalsań eger,
Bizderge ne de bolsa, habar bersin,
Dúldúlge ońashada sóılesip qal!»
Ǵaly ósıetti oryndap, ońashada astyndaǵy Dúldúl atqa: «Eger meniń basyma qaýip tónse, Paıǵambarǵa, áıelim men balalaryma sen habar ber», dep tapsyrady.
Ǵaly shaharǵa kelip jetkende, toıdyń ústinen shyǵady. Patshany da, Qabyldy da kóredi. О́zin el aralap júrgen meımanmyn deıdi. Ebin taýyp Qabyldy óltiredi. Patshanyń myńdaǵan áskerimen jalǵyz soǵysyp, bárin jeńip shyǵady. Keıin bul kózsiz batyrdyń Ǵaly ekenin bilgennen keıin, jany murnynyń ushyna kelgen patsha batyrlarymen aqyldasyp, qýlyqpen Ǵalyny óltirmekshi bolady. Olar tereń shuńqyr qazyp, betin jaýyp qoıady. Ǵaly soǵan qulap, atynan sypyrylyp túsip qalady. Dúldúl at shuńqyrdan qarǵyp shyǵyp, elge habar beredi. Paıǵambar bas bolyp kelip, Ǵalyny shuńqyrdan shyǵaryp alady. Sonda Ǵaly Dúldúlge mine salyp shaharǵa shabady. Shahar halqy túgel kápir eken. Musylman dinine kir degenine kónbegen soń, Ǵaly patshany óltiredi. Sol kezde tiri qalǵandar ıslam dinine kiredi. Ǵaly olardyń ishinen bireýin patsha ǵyp taǵaıyndaıdy. Ahtamnyń otbasyna túsken oljadan mol ǵyp úles beredi.
Mine, kólemdi dastannyń qysqasha mazmuny osy. Ony dinı dastandar qataryna jatqyzýǵa bolady. Uly Jaratýshy men Onyń elshisi – Paıǵambar qudiretiniń sheksizdigine ıman keltirý, ıaǵnı oǵan sený – avtordyń basty ıdeıasy. Muny oqıǵa jelisinen jáne keıipkerlerdiń is-áreketinen kóremiz. Janádil shaharynyń kóleńkesinen qorqatyn patshasy Ǵaly batyrdyń daqpyrtyn estip, óz basyn aman saqtap qalý úshin asa aýyr qylmysqa – kisi óltirýge deıin barady. Ǵalynyń oǵan shabýyl jasaıtyn oıy da joq edi. Aqyry, aram nıetine qaraı patshanyń ózi de, onyń aıdap salýyna erip, opasyz dúnıe men jalǵan mansap úshin jazyqsyz jannyń qanyna qolyn malǵan Qabyl da, qol astyndaǵy myńdaǵan batyry da ajal qushady. Al sahabalardyń biri – Ahtam haziret bárinen de eliniń amandyǵyn joǵary qoıatyn meıirimdi ári izgi jan. Ol eli men ony qorǵaýshy dosy Ǵalynyń amandyǵy úshin óz janyn pıda etedi. Mundaı otansúıgish janǵa asyl tastan eskertkish ornatsa da artyq bolmas edi. О́ıtkeni osy Ahtam sııaqty naǵyz erlerdi ómirde taýyp alý óte qıyn. Qaıta, kerisinshe, keıbir el basshylarynyń ózi oń qolyn júrek tusyna qoıyp, eline adal qyzmet etemin dep bergen antynan arsyzdyqpen attap, halqynyń mıllıondaǵan qarjysyn jep ketip jatqany jurtshylyqtyń ashý-yzasyn týdyrady.
Ǵaly bolsa – eli úshin eńirep týǵan naǵyz batyr. Ol zalym patshaǵa da, onyń myńdaǵan áskerine de qarsy jalǵyz shabady. Oǵan keregi dúnıe-múlik, ataq-dańq ta emes. Oǵan keregi – eldiń amandyǵy úshin janyn qıǵan dosy Ahtamnyń kegin alý, eli men jeriniń táýelsizdigin saqtap qalý. Ol shuńqyrda jatqanda kápirlerdiń atqan tasy tımeıdi. О́ıtkeni perishteler ony tastan qanatymen qorǵaıdy. Jebireıil Paıǵambarǵa Ǵaly týraly habar berip turady. Tereń shuńqyrdan Ǵalyny shyǵaryp alý úshin sahabalar tastaǵan tastar birden úlkeıip, soǵan aıaǵyn salyp, joǵaryǵa shyǵady. Osynyń bári Jaratýshynyń ámirimen iske asyp jatady. Sebebi Ǵalynyń isi oń, nıeti durys. Ol boıyna bitken joıqyn kúshti, batyrlyqty bir Jaratýshy darytty dep biledi. Sondyqtan alapat soǵysta basyn ólimge tige otyryp, barlyq kúsh-qýatyn tek qana izgilik jolyna, eli men jerin jaýdan qorǵap qalý úshin jumsaıdy. Janádil shaharyndaǵy barlyq halyqty ıslam dinine kirgizip, musylmandyq jolǵa salady. Sóıtip, úlken saýapty is atqarady.
Sarań baıdyń sazaıy
Kitaptaǵy ekinshi dastan «Sarań baı men Ǵaly arystan» dep atalady. Munda Máshhúr Júsip Kópeıuly zekettiń qandaı saýaby bar ekenin bildirýdi maqsat etken.
Mádınede namaz, oraza, zeket degendi bilmeıtin, bireýge az da bolsa qaıyrymdylyq jasaý degen mıyna kirip te shyqpaıtyn, órkókirek, tastaı qatty sarań baı bolypty. Ǵaly ony teris nıetinen qaıtaryp, Allaǵa bet burǵyzý úshin bir aılaly iske barady. «Kimde-kim bir kún kórde jatyp shyqsa, soǵan myń dilda beremin», dep jar salady. Dúnıeniń sońyna túsken baı kórge bir kún jatady. Sonda ony Múńkúr-náńkúr kúrzimen aıamaı urady, jylan men shaıanǵa aınalǵan burynǵy óziniń maldary jan-jaǵynan kelip shaǵady. Sóıtip, qatty azap shegip, óler halge jetedi. Sarań baıdyń tartqan azabyn kórgen kóp adam onyń sonshama azapqa óziniń meıirimnen jurdaı qatygez nıetine qaraı dýshar bolǵanyn túsinedi.
Aqyn Allanyń razylyǵy úshin jasalatyn ǵıbadattyń bir túri – zeketti eske salyp otyr. Ol adamnyń qolyndaǵy baılyqtyń kóbeıýine, onyń berekeli bolýyna jáne berýshiniń kúnálarynan arylýyna sebep bolatynyn eskertedi.
Oqyrman bári de pendeniń óz nıetine qaraı, Allanyń ámirimen bolady degen qorytyndyǵa keledi. Al aram pıǵylynan tartqan aýyr azaptan keıin táýbesine kelgen sarań baıdyń aýzyna mynadaı sózderdi salý arqyly aqyn óziniń aıtpaq oıyn túıindeıdi:
«Bu dúnıe, endi bildim, ótedi eken,
Túbime jıǵan malym jetedi eken.
Bul maldy kóbeıtem dep qımaǵandar
Janyna azap-zalal etedi eken».
Alǵashqy dastanda Ǵalynyń elin qorǵaǵan batyrlyǵyn kórsek, bul shyǵarmadan onyń taǵy bir qyryn – nadandardy ımandylyq jolyna salýǵa jasaǵan izgi amalyn kóremiz.
Myrzalyqtyń «myqtysy»
«Ǵalynyń myrzalyǵy» dep atalatyn úshinshi dastannan Ǵaly men onyń otbasy aýyr qıyndyq keship otyrsa da, ózge adamdarǵa degen meıirimdilik pen janashyrlyq tanytqanyn kóremiz. Birde Paıǵambar bulardyń úıine kelgende, uldary Hasen men Husaıyn aýyryp jatady. Olardyń saýyǵýy úshin Qudaı úshin náziralla jasańdar deıdi. Biraq Dúldúl atynan basqa soıatyn maly bolmaǵandyqtan, Ǵaly úsh kún Allanyń razylyǵy úshin oraza ustaımyz deıdi. Onyń ústine úıde tamaq ta joq edi. Ǵaly bir jóıtten jún alyp, odan jip ıirip, jipten shekpen toqyp, nan tabý jolyn oılastyrady. Keshki aýyzasharda bir músápir kelip, malymdy jaý alyp ketti, ashpyn degen soń, sońǵy nanyn soǵan beredi. Kelesi kúni aýyzasharda taǵy bir jetim kelip, esesin Alla beredi, qarnymdy bir toıdyr degen soń, taǵy sóıtedi. Erteńine de paqyr músápirge nanyn berip, ózderi «qatyqsyz qara sýmen aýyzdaryn ashady». Úsh kúnnen soń kelip, bulardyń júdeý túrin kórip, halin suraǵan Paıǵambarǵa «Qudaıǵa shúkir, denimiz saý, qarnymyz toq» deıdi. Asymyz joq demeıdi. О́zderi ash otyrsa da, músápir jandarǵa meıirim tanytyp, Ǵaly bylaı deıdi:
«Muny saǵan beremin Qudaı úshin,
«Túsedi, – dep oılama, – bir jumysym».
Maqtap ketsin bizdi dep oıǵa almańyz,
Ondaılyqpen, sirá, joq meniń isim».
Ǵalynyń minezge baılyǵy sondaı – bireýge qandaı jaqsylyq istese de, ol úshin aqy berýdi dámetpeıdi ári ony qandaı da bir maqtan nemese ataq úshin istemeıdi. Bárin de adal kóńilmen isteıdi. Al biz ómirde aqyl toqtatpaǵan jastar túgili, kárilerdiń ishinde de ataq pen dańqtyń quly bolyp júrgenderdi kúnde kórip júrmiz. Molshylyq zamanda ómir súrip otyrǵandyqtan ba, qıyndyqty kórmegendikten be, álde paryqsyzdyqtan ba, adamdar usaqtalyp ketti. Kúnnen kúnge el ishinde pátýaly sóz aıtar adamnyń azaıyp bara jatqany – ókinishti-aq! Ǵaly men Fatımanyń, uldary Hasen men Husaıynnyń táýbeshildigi, Allanyń meıirimine degen senimderi, adamdarǵa degen janashyr qaıyrymdylyǵy kimge de bolsa, árıne, Máshhúr Júsip babamyzdyń bul dastandaryn oqyǵandarǵa áser eteri, oı salary sózsiz.
Máshhúr Júsip Kópeıulynyń: «Adam degen – bir jalańash nárse. Minez, aqyl, sóz – onyń kıimi ispetti. Osylar kórkem bolsa, jurt kózine kórikti, súıkimdi kórinedi», dep ózi aıtqandaı, biz sóz etken úsh dastandaǵy batyr Ǵalynyń, ımany kámil taqýa Ǵalynyń, qaıyrymdy Ǵalynyń minezi de, aqyly da, sózi de kórkem, sondyqtan ol barsha musylman qaýymyna kórikti ári súıkimdi kórinedi.
Serik SATYBALDIN,
ólketanýshy
Pavlodar
