Mıfologııany qalyptaý
Serikbol óz túsiniginde mıf – «naqty bir tarıhı ýaqytta, naqty bir geografııalyq keńistikte, naqty bir saıası, áleýmettik, mádenı, sharýashylyq jaǵdaıynda tirlik etip jatqan adamzat qoǵamynyń ózi ómir súrip otyrǵan orta jáne onyń qalaı paıda bolǵandyǵy, sol adamǵa yqpal etetin syrtqy-ishki kúshter, adam jáne onyń qalaı paıda bolǵandyǵy, óz qoǵamynyń ǵalamdaǵy orny, dárejesi týraly túsinikteriniń jıyntyǵy... Demek, qazaq mıfologııasy da jurt oılaǵandaı, qarapaıym dúnıe emes, mol aqparatty boıyna jasyryp turǵan jumbaq ǵalam, asyl mura, kóne órkenıet kýágeri».
Qazaqtyń sózdik qorynda, folklorynda, ádet-ǵurpynda, minez-qulqynda, senim-nanymynda, materıaldyq murasynda saqtalyp qalǵan mıftik motıvterdiń realdyq bolmys-bitimin tanyp, durys jorýdyń ózindik kiltin usynyp, qazaqtaǵy mıfologııanyń bolmysyn tek rekonstrýksııalaý jolymen ǵana tanýǵa bolatynyna baǵyt silteıdi, jańa ıdealdardyń bastaý núktelerin anyqtaýǵa úles qosady.
Bunyń ne keregi bar degen suraq týýy múmkin. Mıfti kóp adam ertegi, ótirik, qııalı áńgime dep túsinedi. Ári ketse, folklortanýdyń bir salasy. Bul – XVIII-XIX ǵasyrdaǵy pikir. XX-XXI ǵasyrdaǵy gýmanıtarlyq ǵylymda mıfke kózqaras qatty ózgerdi, ulttyń sanasyn, túpsanasyn da mıf arqyly zertteýge bolatyny anyqtaldy. Serikbol aıtqandaı, «Mıfologııa, mıf – oıdan shyǵarylǵan qııal emes, ol – ótken zamannyń adamynyń shyndyǵyn boıyna saqtap qalǵan ata-baba sarqyty. Ol – ótkendi sanaly túrde burmalaýdyń, jalǵandyqtyń eskertkishi emes, birneshe márte búktetilip, oralyp, aqıqaty men qatesi qatar órilgen, eriksiz shatasýdyń tozańynyń arasynda baıqalmaı qalǵan aqıqattyń órim qamshysy».
Frıdrıh Nısshe mıfti kez kelgen deni saý mádenıettiń kókjıegin qorshap turatyn, sol mádenıetti, sol halyqtyń sanasyn qorǵap turatyn shekara dep bilgen. Bizge sol shekara ásirese qazirgi jahandaný dáýirinde qanshalyqty kerek ekeni sózsiz túsinikti.
Serikbol úsh satyly júıe jobalaǵan. Birinshe kezekte mıfologııanyń zerttelýi qajet dep, ekinshi kezekte orys-sovettik ǵylymdarynyń álsiz kóshirmesi retinde qalyptasqan búkil gýmanıtarlyq teorııalyq ǵylymdar (fılologııa, tarıh, psıhologııa, fılosofııa, mádenıettaný, t.b.) ulttyq tamyrdan nár alyp, óziniń tabıǵı negizin tabý kerek dep, úshinshi kezekte, sol ǵylymdardyń jemisin paıdalanyp, ártúrli óner, ádebıet, basqa qoǵam ómiriniń salalary damý kerek dep tapqan. Batystyń búkil óneri men ádebıeti, kerek deseńiz, memlekettik jáne quqyqtyq júıeleri áli kúnge deıin Táýrat, basqasha aıtqanda, semıt halyqtarynyń mıfologııasynyń jáne kóne Grekııa men Rım mıfologııasynyń negizinde damyp jatyr.
Serikbol ózin qaljyńdap, qazaq mıfologııasyn zertteýge qajet bolǵan nárselerdi (mysaldar, taqyryptar, ıdeıalar) esepke alyp, basyn bir kitapqa qosyp, túgendeýmen aınalysatyn zavhozbyn deıtin. Árıne, onyń eńbegi jaı jınaqtaýshy, júıeleýshi deńgeıinen ólsheýsiz bıik. Durys júıege túsirý úshin teorııalyq negiz kerek: D.Mendeleevtiń hımııalyq elementterdiń perıodtyq júıesin jasaýǵa degen talpynysy hımııa ǵylymynyń múldem jańa baǵytyn ashty, kóptegen belgisiz bolyp kelgen elementterdi ashýǵa jaǵdaı jasady. Basty nárse – Mendeleev ózi jasaǵan júıege durys negiz, klassıfıkasııanyń prınsıpin tapty. Serikbol da sol sııaqty mıfologııa ǵylymyn empırıkalyq, mazmundaý qalyptan teorııalyq, evrıstıkalyq mańyzy bar ǵylymǵa aınaldyrdy.
Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin, mysal keltireıin... Serikbol ashqan kóptegen jańalyqtyń biri – qazaq halqynyń ańyzdyq atasy Alasha hanǵa qatysty. Alasha han qazaqtyń alǵashqy hany ǵana emes, onyń esimi osy etnostyń ekinshi esimine (patronım) aınaldy. Keń taralǵan ańyzdarǵa den qoısaq, Alasha hannyń, bizdiń ultymyzdyń aty alapes aýrýmen baılanysty eken. Birtúrli jaǵymsyz jaǵdaı. Serikbol bolsa, Alasha hannyń bastapqy beınesi kúntektilikpen baılanysty ekenin, ol – bul dúnıege úılesimdik pen tártip ornatatyn kúntekti qaharman (solıarnyı geroı), qoǵam quratyn sanatker (kýltýrnyı geroı) ekenin ǵylymı túrde buljymastaı etip dáleldedi. Onyń alashubarlyǵy, keıbir basqa folklorlyq keıipkerlerdiń túktiligi sııaqty – sol kúnnen taraǵan qaharmannyń belgisi. Keıingi folklorda alǵashqy sıpaty umytylyp, qarabaıyrlanyp (demıfologızasııa) alapespen túsindirile bastaǵan.
Bul jerde Maǵjannyń sózi eske amalsyz túsedi:
Erte kúnde otty Kúnnen Gýn týǵan,
Otty Gýnnen ot bop oınap men týǵam...
Men – Kún uly, kózimde kún nury bar...
Iá, aqyn mıfologııadan habary bolmasa da, sol bir aqıqatty túısikpen sezgen. K.G.Iýng buny «ujymdyq beısananyń arhetıpi» dep ataǵan. Arhetıp degenimiz – kóneden kele jatqan, halyqtyń túpsanasynda myńdaǵan jyldar saqtalyp, anda-sanda jańǵyryp otyratyn beıneler, qurylymdar. Olardyń jańǵyrǵany sol halyqqa qut ta bolýy múmkin, halyqtyń jańadan túleýine ákelýi múmkin, sananyń indetine de aınalýy múmkin. Jalpy, Serikboldyń bir maqsaty – qazaqtyń sanasyn jańǵyrtatyn rýhanı tetikterdi tabý boldy. Bir ǵasyr buryn alashshyl aqyndar «Oıan, qazaq!» dep tebirense, Serikbol mıfti «durys taldaý arqasynda búgingi, pende qazaqtyń qanynda, táninde, túısiginde oryn alyp, biraq áreket jasaýǵa dármensiz bolyp otyrǵan «basqa (máńgi) qazaq» – «ishki qazaqtyń» nemese «arǵyqazaqtyń» tanymy men senimin oıata alamyz...» dep sengen. Sol úshin 2004 jyly shyqqan «Arǵyqazaq mıfologııasy» atty sońǵy tórttomdyqty «Ýa, Táńirim! Qazaqtyń tabysynan buryn namysyn qaıtaryp bere kór! Táńirim, Qazaqty jáne Qazaqstandy jarylqa!» dep bastaıdy.
Sol kitabynyń kirispe sózinde bylaı jazady: «Mıfke oralý» – sıqyrly, qasıetti jáne tańǵajaıyp el – Jarqyn Qazaq eline – «Máńgi elge» qaıtyp oralý degendi bildiredi. Kıeli Qazaqtyń Máńgi eli – realdy geografııada emes, bizdiń sanamyz ben túısigimizde, ıaǵnı árbir qazaqtyń ishinde ornalasqan, ábden tumshalanyp, shań basyp, tanylmaı jatqan «ishki elimizde». Mine, mıfologııa – osyndaı kıeli keńistikti qaıtadan tanyp bilýge jol ashyp beretin kiltterdiń ishindegi negizgisi... Árıne, men aıtqan qısyndar – búkil qoǵamnyń dertin jazatyn emdeý tásili emes, «emin taptym» desem, Qudaıdyń aldynda da, adamnyń aldynda da kúpirlik bolar edi. Biraq... ultymyzǵa tán paryqsyzdyqty báseńdetýge bolady ǵoı dep oılaımyn, úmittenemin».
Jastarǵa úlgi bolarlyq tulǵa
Til týraly kóp aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Serikbol bul tarapta da biregeı oı aıtqan. Birinshiden, ol qazaq tili, qazaq sózi myńdaǵan jyldyń aqparatyn saqtaǵanyn kórsetedi. Ǵalym úshin bizdiń tilimiz – mıfologııany qalypqa keltiretin birden-bir qural. Qarapaıym bolyp kórinetin sózdiń tylsymyn ashqanda adam amalsyz tańǵalady eken. Mysaly, Batys ǵylymy kóp jazǵan, kóptegen kóne qudaılardyń esimderine jáne mıfologııalyq uǵymdarǵa (ataqty Valgalla, Elıseı jazırasy, Elızıým sııaqty) negiz bolǵan «ındoeýropalyq» kóne túbir «el», «val» kádimgideı túriktiń «ólý» degen sózinen shyqqan eken. Zertteýshi bir tańbadan búkil sózimizdi, al bizdiń sózderden basqa, adamzat tarıhynda «jetekshi rólge» ıe halyqtardyń eń keremet degen sózderin shyǵarady. Jáne bizdiń babalarymyz sózderdi jaratqanda olardan áldeqaıda kóp bilip, sózge áldeqaıda kóp maǵynany eńgizgenin dáleldeıdi.
27 jasynda múgedek bolǵan Serikbol qalǵan ǵumyryn qazaq rýhyn oıatamyn dep toǵyz jylda 15 tom eńbek jazyp shyqqan. Jaı ǵana eńbek emes, ár betinde ǵylymı jańalyq ashyp, eýroposentrıstik qasań teorııalardyń irgetasyn buzǵan zertteýler. 2004 jyly Serikbol qaıtys bolǵanda, onyń ǵylymı erliginiń qaınar kózi jaıynda tarıhshy aǵamyz Qoıshyǵara Salǵarauly: «Bul qudyrettiń aty mahabbat. Týǵan halqyna, týǵan eline degen uly mahabbat» dep aıtqan edi.
Sodan beri attaı jıyrma jyl ótti. Osy jıyrma jylda Serikboldyń murasyna arnalǵan talaı respýblıkalyq, halyqaralyk ǵylymı konferensııa ótken. Alǵashqy konferensııalardyń birinde zertteýshi, jazýshy Talasbek Ásemqulov: «Men úshin Serikbol Qondybaıdyń shyǵarmashylyǵy tańǵajaıyp fenomen. Bul – halyqtyń, urpaqtyń kókiregine úmit egetin biregeı qubylys. Serikbol jańa ǵylymnyń emes, bir kezdegi qazaqtyń óz topyraǵynda paıda bolǵan, tamyr salǵan, zamanyna laıyq úlken dárejege jetken, odan keıingi zamanda da jańa quraldarmen qarýlanyp, álemdik ǵylymnyń kóshbasshysy bolýǵa laıyq, alaıda, keıingi myńjyldyq qandy tarıhtyń kesiri men qysasynan tamyry semip sýalǵan otandyq ǵylym-bilimdi, tolyqtaı ulttyq múddege baǵyndyrylǵan qazaq ǵylymynyń, qazaq biliminiń eski júlgesin taýyp, soǵan jan bitirýshi adam, taǵy da qaıtalap aıtaıyn, arydaǵy uly babalary Farabıler men Jaýharılerdiń, Bırýnılerdiń, kúni keshe ǵana ómir súrgen Shoqan atalarynyń, Ahmet pen Álıhan, Álkeı atalarynyń zańdy jáne adal murageri», dep aıtqan edi.
Marqum bolǵan Serikbolǵa Halyq qaharmany ataǵyn berip, onyń jarqyn beınesin qazirgi jastarǵa úlgi retinde nasıhattasaq degen oı da jıyrma jyldan beri aıtylyp jatyr. О́ıtkeni ol naǵyz qazirgi zamannyń qaharmany, jastarǵa naǵyz úlgi bolatyn tulǵa – elin sheksiz súıgen, tabandy da ozyq oı eńbeginiń qaharmany. Astana qalasynyń kósheleriniń birine tutas túrki áleminiń bıik rýhyn tanytatyn tulǵa retinde Serikbol atyn berý jaıynda Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev ta aıtyp ketken edi. 2023 jyldyń 3 tamyz kúngi otyrysynda Astananyń onomastıkalyq komıssııa soǵan sáıkes sheshim qabyldaǵan edi. Sol sheshim osy jyly iske assa, nur ústine nur bolar edi degim keledi.
S.Qondybaıdyń 15 tomdyq murasynan keıbir úzindiler keltirsek.
«Abyroı zańy»
«Abyroı» degenimiz – kez kelgen qa zaq tarapynan oryndalýǵa tıis júrip-turý erejesi (kodeksi), qazaqtyń «serilik kodeksi» nemese «býsıdosy», oryndalýǵa tıis ósıetter (zapoved) jıyntyǵy. «Abyroıly adam» degenimiz – «o basta bekitilgen júrip-turý, ómir súrý úlgisine saı tirlik etip jatqan adam» degendi bildiredi.
Búgingi qazaq qoǵamyndaǵy keleńsizdikterdiń bir ushtyǵy osy «abyroı (kodeks, zapoved) máselesine» kelip tireledi. Birinshiden, qazaq qoǵamy, balasynan kárisine, saýattysynan ǵulamasyna, qoıshysynan basshysyna deıin «abyroıly bolyp ómir súrý» qajettiligin bilmeıdi. Ábden umytyp ketken. Ekinshiden, umyt bolǵan «abyroı» degenniń qandaı sharttardan, talaptardan turatyndyǵyn anyqtaý, naqtylaý jaǵyn qolǵa da almaı otyr. Mine, sondyqtan da, el bıliginiń (sharýashylyǵynyń, qorǵanysynyń, ákimshiliginiń, ıdeologııasynyń) tutqasyn ustaǵan úlkendi-kishili dárejeli atqaminerdiń, ǵylym tutqasyn ustaǵan ǵalymnyń, rýhanııattyń tutqasyn ustaǵan zııalynyń istep otyrǵandary – kóp jaǵdaıda «abyroısyz is» bolyp esepteledi.
Tarıhı kategorııa bolǵandyqtan da, abyroıdyń zamanyna qaraı ózgerissiz bolyp qala almaıtyndyǵyn aıtyp óttik. Ýaqyt jańa talaptardy basqa dástúrlerden de qabyldaı alady. Tek bul jerde, bógde dástúrlerdiń úlgisin tolyqtaı kóshirip alýǵa bolady degen oı týyndamaýǵa tıis, óıtkeni, mundaı áreketterdiń barlyǵy da túptiń túbinde qoǵamǵa apat ákeledi. Dástúr ol óziniń «etalondyq» fýnksııasyn joǵaltpaýǵa tıis, myń jerden «órkenıetti», «lıberaldy», «demokratııashyl» bolsa da, bógdeniń (batystyń, orystyń, t.b.) etalonyn (abyroı úlgisin) sol kúıinde kóshirip alý, qaıtalaýdyń arty – jaqsylyqpen bitpeıdi, óıtkeni, bógdeniń «abyroıy» – bógdeniń mıfinen, dinı seniminen, ádet-ǵurpy men salt-dástúrinen bastaý alyp shyqqan. Sondyqtan da, óz abyroıymyzdy túgendeı almaı otyryp, óz abyroıymyzdyń shart-talaptaryn anyqtap almaı turyp, ózgeniń modelin úlgi etý arqyly is tyndyram, ushpaqqa shyǵam deý – jaı bos qııal ǵana emes, baryp turǵan zııankestik bolyp tabylady.
Abyroı zańynyń jalpy qısyndamasy osyndaı. Al onyń ilki etalony, ilki úlgisi qandaı bolǵan? Mine, búgingi qazaqty da eń aldymen osy másele tolǵandyrýǵa tıis. Bul – jeke qazaqqa da, el bıleýshi, memlekettiń basqarý tetikterin qolyna ustap otyrǵan basqarýshy qazaqqa da qatysty. Iаǵnı qatardaǵy azamattan bastap Elbasyǵa deıingi qazaqtyń ár qyzmetindegi, mansabyndaǵy ózindik ilgi etalony – «Abyroı zańy» bolýǵa tıis. Ár adam osyndaı óz qyzmetine saı ata-babalardan beri kele jatqan ilki úlgige (júrip-turý kodeksine) arqa súıegende ǵana birdeńe tyndyra alady. О́z dástúrin (sózdiń qazirgi túsinilip júrgen maǵynasynda emes) syılamaıtyn, óz kórsetkishterin (tilin, dilin) mensinbeıtin, ne bolmasa, «tipti, ol jaqsy kisi bolǵannyń ózinde de», olardyń eshqaısysynan habary joq adamnyń el basqaryp, halyqtyń kósegesin kógertedi deýdiń ózi qııal bolyp kóriner edi.
Biz búgingi el tetigin basqaryp, el tutqasyn ıelenip otyrǵan kisilerden osyndaı úlgini talap ete alamyz ba? Abyroı zańy túgili, óziniń ana tilinen maqurym qalǵan, til bilgenniń ózinde de «abyroı» degenniń ne ekendiginen habarsyz, sonyń saldarynan basqanyń ádet-ǵurpyna, basqanyń júrip-turý kodeksine (onyń ózinde de tek qaraqan basynyń qamy úshin ǵana shalaǵaı túrde) den qoıyp júrgen «jańa qazaq atqaminerlerinen» birdeńe kútý, birdeńe dámetýdiń ózi jónsiz bolar edi. Biz osyndaı ilki úlgini – «Abyroı zańyn» rekonstrýksııalaýdyń, ony jańa zamanǵa saı beıimdeýdiń qajettiligin eske salamyz. Tek osyǵan qulaq asar adamdardyń shyǵýynan, osyǵan súıengen jańa basqarýshylar urpaǵynyń kelýinen úmittenemiz. О́ıtkeni úmitsiz tek shaıtan ǵana.
«Qazaq dalasy jáne german táńirleri»
Qazaq tiliniń jekelegen sózderin saralaı kele maǵan tap bolǵan, meni tańdandyrǵan oı «osy qazaǵymnyń tili óńin aınaldyrǵan tazsha-bala sııaqty eken» degenge saı edi... Qazaq tili – aýyldyń ańqyldaq shalynyń tilindeı tym qarapaıym, tym qarabaıyr, tym sozylyńqy sııaqty. Biraq bul syrttaı qaraǵandaǵysy ǵana. Qazaqtyń kez kelgen qara sóziniń qabyǵyn qyrsań, onyń astynda jyltyraǵan altyn turǵanyn kórip tańǵalasyń... Qazaq tili – ekindi til, ıaǵnı týyndy til. Ol kóne jumbaq tildiń qarabaıyr, kúndelikti tilge aınalǵan túri. Qazaq tili – arǵy dúnıe tili. Biz ony qarapaıym sózderdiń ejelgi maǵynasyn anyqtaý arqyly kórsettik te. Al dástúrli ejelgi tanym zańdylyǵy boıynsha bir nárse bir dúnıeden ekinshi dúnıege ótkende, óziniń bolmysyn túbegeıli túrde qarama-qarsy sıpatqa ózgertedi. Álgi Alpamys batyr o dúnıede qalaı tazsha balaǵa aınalyp ketse, qazaq tili arǵy dúnıeden myna jalǵan dúnıege kelgende óńin aınaldyryp, qarabaıyr til bolyp kórinedi. Aqıqatynda ol – asyl da jumbaq
til...
Qazaq tili – eki dúnıeniń arasyndaǵy jol. Onyń birinshi – kirer esigi – tym tar, tym alasa, kirgennen keıin júrer joly da tar dáliz sııaqty... Biraq tar úńgir jol qadam basqan saıyn keńeıe, bıikteı beredi. Shyǵatyn tesik – Úlken Qaqpa. Iаǵnı til bilý úshin de, qazaq bolý úshin de tar tesikke tońqańdap kiresiń, onyń esesine shyqqanda eńseńdi bıik ustap, tik shyǵasyń. Bul – qaıta jaralý, ınısıasııalyq (jetpektik) synaq... Qazaq tildi ortada ósken, qazaqsha saýat ashyp, bilim alǵan, qazaqsha sóıleıtin pendeniń qazaqtyǵynyń da ońyp turǵandyǵy shamaly. Qazaq bolý – tek qazaqsha sóıleý emes, adam janynyń erekshe kóńil kúıine túsý...
«Jaýyngerlik rýh kitaby»
Alataıly Ańshybaı – qazaq epıkalyq dástúrindegi barlyq batyrlardyń ishindegi eń ejelgisi bolyp tabylady. Ol – birinshi seri. Iаǵnı Ańshybaı – XIV ǵasyrdaǵy esen-qazaqtardyń jaýyngerlik piri bolǵan syńaıly. Mine, osy pirdiń qazaq jaýyngerine qaldyrǵan ósıet-kodeksi:
Parparııa qaraǵym,
Qaıyrly bolsyn talabyń!
El qorǵany bolam degen,
Tilegińdi qabyl alamyn
Ańysyn ańda ár istiń,
Aıyra bil asyqpaı
Toǵyz joldyń torabyn.
Ornyn taýyp, jumsaı bil,
Boıyńa bitken kúsh-qaırat,
Aqyl-oı men sananyń.
Taıǵaq keshý, tar jolda
Arýaǵy jar bolsyn,
Burynǵy ótken babanyń
Dúnıeniń syry kóp.
Ákki jaýdyń qyry kóp
Jan-jaǵyńdy sholyp qaraǵyn,
О́z boıyńa saı bolsyn
Saýyt-saıman jaraǵyń
Tulpar bolsyn mingeniń,
Suńqar bolsyn ilgeniń,
Sulý bolsyn súıgeniń,
Asyl bolsyn kıgeniń,
Jaýyńdy jeńip, el alsań,
Qatyn-balaǵa tımegin.
Jazyqsyz jandy jylatpa,
Tarıhı tamdy qulatpa.
Qaıratyńa mastanyp,
Kem adamdy kemitip,
Qaǵyp-soǵyp qulatpa.
Qartty kórseń, qaıyrylyp,
Baryń bolsa, berip ket.
Úı-úıden qaıyr suratpa...
Tańdap al, balam, dosyńdy.
Saılap al qonar qosyńdy.
Árqashan da umytpa.
Esińe alyp júrgeısiń
ósıet dep meniń osymdy.
Taǵy da aıtar syrym bar.
Bar yntańmen uǵyp al,
– arbaýshy,
Oıyńdy odan aýlaq sal.
Esińnen esh te shyqpasyn
úıdegi bala, súıgen jar.
Ketseń eger súrinip,
ǵazız basyń bolar dal.
Dushpandaryń tabalap
Teris qarap dostaryń ,
Tógiler, balam, uıat-ar.
Bul – qazaq jaýyngerleriniń rysarlyq kodeksi, qazaq jaýyngeriniń joly – ıaǵnı «býsıdosy». Osy kodeks búgingi qazaqtyń da, qazaq jaýyngeriniń de ómir saltyna aınalsa, oń bolar edi.
Zıra NAÝRYZBAI,
fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty
