Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
2025 jyldyń shildesine deıin qujatqa ózgerister engizilip, qabyldanady. Jeke tabys salyǵynyń saralanǵan mólsherlemelerin engizýge, bankter men krıptobırjalar úshin jańa fıskaldyq saıasatqa, ákimshilendirýdi sıfrlandyrý jáne basqalaryna qatysty ózgerister kóp. Salyq kodeksiniń jalpy kólemi 2001 jyldan beri úsh ese óskeni osyǵan deıin aıtylǵan. Endi sarapshylar toby jańa erejelerdiń jıyntyǵyn neǵurlym qarapaıym ári túsinikti etip jasaýdy josparlap otyr.
Bıyl maýsym aıynda Ulttyq ekonomıka mınıstrligi «Ashyq NQA» portalynda jańa Salyq kodeksiniń jobasyn jarııalady. Qujatta Kodeks salyq salýdyń negiz quraýshy qaǵıdattaryn belgileıtini, salyqtardy jáne bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemderdi belgileý, engizý, ózgertý, olardyń kúshin joıý, esepteý men tóleý tártibi jónindegi bılik qatynastaryn, sondaı-aq salyqtyq mindettemeni oryndaýǵa baılanysty memleket pen salyq tóleýshi arasyndaǵy qatynastardy retteıtini aıtyldy.
Májilis depýtaty Aıdos Sarymnyń aıtýynsha, basty baǵyt qaıta-qaıta ózgeris engizilmeıtin turaqty zań qabyldaýǵa baǵyttalýǵa tıis. «Elimizde 2 mıllıonǵa jýyq shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri bar. Jańa salyq kásipkerlerdi ashyq jumys isteýge jáne turaqty salyq tóleýge daǵdylandyrýy qajet. Zańdaǵy basty oı – salyq tóleý, ony tólemeýden arzan bolýy kerek», deıdi Májilis depýtaty.
Ádilet mınıstrligi Zańnama ınstıtýtynyń statıstıkalyq taldaý derekterine súıensek, 2009 jyldan bastap Salyq kodeksine 130 ózgeris pen tolyqtyrý engizilgen eken. 2018 jylǵy qańtarda kúshine engen Salyq kodeksinde birshama jeńildikter qarastyrylǵan. Birinde talap kúsheıtilse, birinde kerisinshe, jumsarypty. Al bul jolǵy ózgerister, ekonomıst Almas Chýkınniń aıtýynsha, memlekettik bıýdjet tapshylyǵy máselesin sheship, Ulttyq qordan aqsha alýdy toqtatatyn baǵyttarǵa kóbirek nazar aýdarylyp otyr. «Bizge Salyq kodeksiniń jańa redaksııasy mindetti túrde qajet. О́zgerister qoǵamnyń turaqty ekenin seziný úshin kerek. О́zgeristerdi engizý úshin de, alyp tastaý úshin de jaýapkershilik bolýǵa tıis. Sol kezde ǵana ózgeristerdiń baǵasy bar ekenin jáne ózgeristerdiń kúshin joıýdyń da baǵasy bar ekeni seziledi», deıdi sarapshy.
Qarjy mınıstrliginiń resmı derekteri boıynsha, 2024 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda kirister 5,6 trln teńgeni qurady, bul jospardan 20%-ǵa az, al shyǵystar 10,7 trln teńgege deıin ósti, bul jospardan 95%-ǵa joǵary. Bıýdjet tapshylyǵy shamamen 50%-ǵa jetti. Bıýdjet alshaqtyǵy salyqtyń az jınalýynan ósýde, al salyq josparlarynyń oryndalmaýy QQS jáne korporatıvtik tabys salyǵymen baılanysty.
Almas Chýkınniń aıtýynsha, bizde salyqty kóterý arqyly tabysty kóterýden ózge jol joq. Jalǵyz biz emes, álem osy baǵytty qup kórip otyr. Sarapshynyń aıtýynsha, salyq saıasatynyń fıskaldy jáne ekonomıkalyq qyry bar. Úkimettiń ekonomıkalyq blogi úshin alǵashqysy ońtaıly. Eger keler jyldyń bıýdjetine 25 trıllıon teńge kerek bolsa, Qarjy mınıstrligi men Ekonomıka mınıstrligi muny Májilis aldynda 25 trln jınaý úshin salyq mólsherlemesiniń eki-úsh nusqasynyń birin tańdap alý qajettigin eskertýi qajet. «Al Parlamenttiń mindeti – sol úsh nusqanyń birin tańdaý. Bizdiń bıýdjet úshin úsh jańa tabys kózi bar: onyń ekeýi – paıdaǵa salynatyn salyq, adamdardyń tabysyna salynatyn salyq, úshinshisi qosymsha qun salyǵy. KTS ınvestısııanyń basty kózi. Paıda esebinen negizinen kásiporyndar damyp keledi. Al ekinshi baǵytta bıznes kóleńkege ketip qalmaıtyndaı deńgeıde kóterýge bolady. Ekonomıkaǵa zııanyn tıgizbeýdiń jalǵyz sheshimi – QQS-ty eń bolmaǵanda 16%-ǵa deıin kóterý. Biz keler jylǵa qajet salyq mólsherin osyndaı júıemen shyǵarýǵa bolady», deıdi A.Chýkın.
Kezinde qor naryǵyn damytý úshin memleket baǵaly qaǵazdardan alynatyn tabystarǵa salyq salýdy alyp tastady. Bir jaǵynan, bul qor naryǵyn aıtarlyqtaı jaqsy damytýǵa múmkindik berdi. 2024 jyldyń basynan bastap bankter memlekettik baǵaly qaǵazdardan alynǵan tabysqa salyq tóleýge mindetteledi.
Qazaqstan qarjygerleri qaýymdastyǵy tóraǵasy Elena Bahmýtovanyń pikirinshe, memlekettik baǵaly qaǵazdar boıynsha salyq engizý bankterdiń paıdasyna aıtarlyqtaı áser etpeýiniń eki sebebi bar. «Birinshiden, naryqtyq tıimdi syıaqy mólsherlemesin saqtaý úshin ataýly kiristilik barlyq MBQ boıynsha ózgeredi. Ekinshiden, eger 2023 jylǵy 1 qyrkúıektegi bankterdiń jalpy paıyzdyq kiristeriniń qurylymyna qaraıtyn bolsaq, onda barlyq baǵaly qaǵazdar boıynsha syıaqy alýǵa baılanysty kirister shamamen 20%-dy quraıdy. 70%-dan astamy – klıenttermen operasııalar boıynsha paıyzdyq kirister. Bul rette bankterdiń jıyntyq balansynda baǵaly qaǵazdar 11,2 trln teńgeni quraıdy», deıdi QQQ keńesiniń basshysy.
Jańa Salyq kodeksinde ekinshi deńgeıli bankter úshin korporatıvtik tabys salyǵynyń (KTS) stavkasy 2025 jyldan bastap engizilýge tıis, retteýshi saıasat jónindegi konsýltatıvtik qujatqa sáıkes, 20%-dan 25%-ǵa deıin arttyrý usynylady. «KTS mólsherlemelerin saralaý: 25% – bank sektoryna; 20% – jalpy belgilengen mólsherleme; 10% – aýylsharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge, qarjylyq lızıngke, áleýmettik salaǵa (bilim, medısına, densaýlyq saqtaý)», – delingen qoǵamdyq talqylaýǵa jarııalanǵan qujatta.
Bul rette Úkimet salyq salynatyn qyzmetter qunynyń aıyrmashylyǵyn bankter óz kiristeri esebinen jabady dep úmittenedi. Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Nurlan Baıbazarovtyń aıtýynsha, «qarjy sektorynda qazir kóptegen jeńildikter bar. Al sol jeńildikter kúrt qysqartylsa, bul eshkimge unamaıdy».
Ekonomıst, SentrKredıtBankiniń burynǵy basshysy Ǵalym Husaıynovtyń aıtýynsha, QQS, jeke tulǵalarǵa bergen nesıesi arqyly óteledi. «QQS janama salyq bolǵandyqtan, klıenttiń moınyna túsedi. Bankter qyzmet qunyna QQS qosady jáne tıisinshe ony klıent tóleıdi. Jeke tulǵalar QQS sońǵy tóleýshileri bolady. Zańdy tulǵalarǵa QQS engizý áser etpeıdi, sebebi olar qyzmet kórsetý nemese taýar satý kezindegi tizbek boıynsha ony qunǵa qosady, sondyqtan is júzinde bul QQS-ty báribir jeke tulǵa tóleıdi» deıdi Ǵ.Husaıynov.
Qarjyger Beısenbek Zııabekovtiń aıtýynsha, 2025 jyly ýran paıdaly qazbasyn óndirýge salynatyn (PQО́S) salyq qazirgi 6 paıyzdan 9 paıyzǵa deıin artady. Al 2026 jylǵy 1 qańtardan jyldyq óndiris kólemi men ýrannyń ortasha baǵasyna baılanysty saralanǵan mólsherleme engizildi. Endi mundaı salyqty eldegi kómir, temir tárizdi asa iri ken oryndaryn ıgerip otyrǵan ınvestorlarǵa salýdy qolǵa alý kerek.
GAMS qaýymdastyǵynyń dırektory Danııar Temirbaevtyń pikirinshe, elimizde bólshek ınvestısııalar ındýstrııasy qalyptasty. Bıylǵy shilde aıynyń sońyndaǵy jaǵdaı boıynsha KASE jáne AIX bırjalarynyń depozıtarıılerinde 4,6 mln jeke ınvestısııalyq shot tirkelgen, onyń ishinde shamamen 2,8 mln KASE ortalyq depozıtarııinde jáne 1,8 mln AIX-te tirkelgen. Investısııalyq shottar sanynyń ósýi memlekettik kompanııalardyń qatysýymen baılanysty. О́kildik tizimniń 70% – memleket qatysatyn kompanııalar. QAMS naryqqa qatysýshylardyń 90% óz salyqtaryn derbes deklarasııalaı alady dep boljaıdy. Qoldanystaǵy Salyq kodeksine sáıkes ınvestor-rezıdentter bırjalyq operasııalardan túsken tabystarǵa salynatyn salyqtyń 10%-yn tóleýge mindetti (alynǵan dıvıdendter jáne baǵaly qaǵazdar qunynyń ósimi), al rezıdent emester úshin stavka 15%-dy quraıdy. Alaıda rezıdentter úshin de, sheteldik ınvestorlarǵa da kóptegen salyq jeńildikteri bar. KASE-degi saýda-sattyqqa qatysýshylarǵa jeńildikter kodekste bekitilgen. Qun ósimine salyq, eger zańdy tulǵalardyń nemese rezıdent emesterdiń mámileleri ashyq saýda-sattyqtan tys júrgizilgen jaǵdaıda ǵana alynady. Bırjada satylatyn memlekettik oblıgasııalarǵa keletin bolsaq, tipti bul shart qoldanylmaıdy. «Jańa Salyq kodeksi aıasynda ınvestorlar úshin biryńǵaı jeńildikter paketin engizýge Úkimet te múddeli. Qazaq jerinen tabys taýyp júrgen sheteldikterdi de Salyq kodeksimen ıntegrasııalaıtyn kez keldi», deıdi B.Zııabekov.
ALMATY
