Jas ekologterdiń ozyq jobalary

Ekosúzgi – aýa tazartýdaǵy taptyrmas qural

Oqý ordasynyń professory Ǵanı Iztileýov qor­sha­ǵan ortanyń lastanýy – jahandyq másele, onymen ár el ózinshe kúresip jatqanyn aıtady. Bul rette ýnıversıtettiń «ekologııa» kafedrasynyń stýdentteri «Nazarbaev ýnıversıteti» ornyqty damý ofısimen birlesip, «Shevron Munaıgaz Ink» kompanııasynyń de­meýshiligimen 3 startap-jobany jú­zege asyrdy. Olar – ekosáki, (ekobesedka) ekoart pen aýadaǵy ýly gazdardy ekosúzgi arqyly zalalsyzdandyrý jobalary. Sonymen qatar stýdentter dýaldi oqytý baǵ­dar­lamasynyń negizinde qalany kór­keıtý jumystaryna, tazalyq is-sharalaryna qatysyp, arnaıy eko­logııalyq ekspedısııalarǵa shyqty. Bıyl «Jas ǵalym» jobasy aıasynda ýnıversıtet doktorantta­ry grant jeńip aldy. Olardyń árqaı­sysy aýyz sý, aýa, jerasty sýlaryn tazartý, megapolısti jasyl qa­laǵa aınaldyrý, qaldyqtardy káde­ge jaratý salalarynda ǵyly­mı zertteýlermen aınalysady. Joba­lar Shymkent pen Túrkistan obly­synyń ekologııalyq máselesin sheshýge arnalǵan.

«Ekofıltr» – ekologııa kafedrasy HT-21-4k tobynyń stýdenti Azada Ilesovanyń daıyndaǵan jobasy. Ǵylymı jetekshisi – Aısulý Abdýova. Ekosúzgi – Shymkent qala­synyń lastanǵan aýasyn tazartýǵa arnalǵan qurylǵy. Jańadan oılap tabylǵan qurylǵynyń kómegimen ýnıversıtet kampýsyndaǵy oqý kabı­­netteriniń de aýasyn tazartýǵa bo­lady. Bul jasyl aımaq qurý­ǵa taptyrmas qural. Júz sharshy metr aýmaqqa eseptelgen. Aýmaq kó­lemi ulǵaıǵan saıyn qosymsha súz­gi­ler qoıylady. Ekinshiden, onyń kó­megimen taza aýamen qamtasyz etý ar­qyly stýdentterdiń densaýlyǵyn jaqsartýǵa, ıaǵnı jasyl aımaqty jasaýǵa bolady. Bul súzgi 100 sharshy metr aýmaqqa eseptelgen, odan kóp bolsa, qondyrǵynyń birnesheýi qoıylady.

«Jasyratyny joq, úshinshi mega­polıs aýasynyń lastaný deńgeıi jo­ǵary. Ásirese sońǵy jyldary aýa­ǵa taralatyn zııandy zattar shamadan tys artyp ketken. Zaýyttardyń ­mu­r­jasynan shyǵatyn tútinnen aýa­ǵa shań, gaz, kúkirt, kómirtegi to­­ty­ǵy, azot dıoksıdi, formaldegıd, ammıak, kadmıı, mys, myshıak, qor­ǵasyn taraıdy. Avtokólikter de aýa­ny lastaýda óndiris oryndarynan qalysyp jatqan joq. Megapolıste halyq sanynyń artýyna baılanys­ty avtokólikter de jyldan-jylǵa kó­beıip barady. Kómirqyshqyl gazy aýadaǵy parnıktik áserdi kúsheıtetini belgili. Kópshilik kóliktiń janarmaımen júretinin eskersek, zııandy gaz­dyń aýaǵa taralatyn mólsheri de kóbeıetini aıqyn. Ekologtardyń zert­teýine qaraǵanda 1 tonna janar­maı janǵan kezde aýaǵa 800 keli zııandy qospa bólinip shyǵady eken. Bul degen sóz adam da, janýar da tabıǵat ta zııan shegip otyr. Parnıktik gaz­dan aýa temperatýrasy joǵarylaıdy. Joǵary temperatýrada ylǵaldylyq azaıady. Adam balasyna qolaıly yl­ǵaldylyq 45-55%-dy quraıdy. Tómen yl­ǵaldylyqta tynys joldary men shyryshty qabat qurǵaýy múmkin. Onyń saldary túrli tynys joldary aýrýlary men jótelge alyp keledi», dedi joba jetekshisi A.Abdýova.

Ekofıltr eki kiris pen shyǵys ventılıatory, dıspleı ekran, «Arduino UNO» qurylǵyny basqarýshy orta­lyq, sorǵy, aýany tazartýǵa sebetin suıyqtyq rele, shamdar, ishki, syrtqy gaz datchıgi, kún panelinen quralǵan. Onyń bir ereksheligi qurylǵy buzyl­ǵan jaǵdaıda ózdiginen habar beredi deıdi startap jobany oılap tabýshy stýdent A.Ilesova.

Jobany jasaýshylar aldaǵy ýaqyt­­ta qurylǵyny jetildire túspek.

Ekoartqa suranys joǵary

Ekoart degenimiz – tabıǵat, qor­shaǵan orta, ekologııalyq máselelerdi sheshýge arnalǵan óner. Onyń basty maqsaty – tabıǵatty qorǵaý ıdeıalaryn nasıhattaıdy, ekologııa men ónerdi úılestire otyryp adamdardy qorshaǵan ortaǵa uqypty qaraýǵa shaqyrady. Áýezov ýnıversıteti­niń stýdentteri osy óner arqyly ha­lyqtyń ekologııalyq saýatyn ashyp, jurttyń nazaryn tabıǵatty qorǵaý máselesine aýdaryp, qoǵamda ekologııalyq jaýapkershilikti qa­lyp­tastyrǵysy keledi. Sol úshin olar ta­bıǵatta jıi kezdesetin múkti kádege jaratty. Stýdentter ony oqý ordasynyń zerthanasynda ózderi ósirip jatyr.

«Men birinshi kýrsta praktıka­lyq sabaqta alǵash ret múkpen ju­mys ­is­tep kórdim. Keıin oǵan qyzyǵyp, ony ǵylymı izdenisime arqaý etip aldym. Qazir kartınadaǵy sýretke jaramsyz qaǵaz qaldyqtaryn óńdep, ony ári qaraı árleýge múkti paıdalanamyz. Múk zerthanada 15-20 kúnde ósip shyǵady. Sosyn ony qajetimizge qaraı óńdeımiz. Bul ósimdik kartınada 20 jylǵa deıin óńin bermeı, saqtalady. Jalpy múk zııansyz, kútimdi asa qajet etpeıtin ekologııalyq taza ósimdik. Ekoartta aǵash, tas, qum, japyraq, sý, qaıta óńdelgen nemese qaldyq materıaldardy kóp qoldanamyz. Negizgi maqsatymyz – shyǵarmashylyq óner­de qaldyqtardy da kádege jara­typ, ekologııany jaqsartý. Ekoart bul óner ǵana emes, adamdardyń tabıǵat­pen qarym-qatynasyn jaqsartatyn mádenı qozǵalys desek te bolady» dedi «ekologııa» kafedrasy HT-23-4K2 II kýrs stýdenti Aqerke Súletbek.

Onyń aıtýynsha, ıntererdegi eko-stıl tabıǵatqa eń jaqyn óner baǵyty. Sońǵy jyldary elimizde tuty­nýshylar eko-stılge kóp tańdaý ja­saıtyn bolǵan. Jas ekologtar art ónimderin túrli jármeńkelerge aparyp júr, tutynýshylar tarapynan olarǵa degen qyzyǵýshylyq joǵary kórinedi. Máselen shahardaǵy Abaı atyndaǵy ortalyqtandyrylǵan kitaphananyń ishin árleýge ýnıversıtet stýdentteri jasaǵan ónimderdi paıdalanýǵa usynys kep túsken. Sol sekildi Áýezov ýnıversıtetiniń ekoart jobasyna elimizdegi basqa da joǵary oqý oryndary úlken qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵanǵa uqsaıdy. Eko-stılde jasalǵan kartınalarǵa bilim ordalary, kitaphana, demalys aımaq­tary, dámhana, keńseler tarapynan usynystar kóp túsip jatyr eken. Odan bólek stýdentter qaldyq zat­tardyń kómegimen qabyrǵa jartastaryn da jasap bere alady.

Kúnnen qýat alatyn ekosáki

Osy oraıda ýnıversıtette bi­lim alyp jatqan bolashaq jas eko­log Anel Jalıl jasyl tehnologııa­ny qoǵamdyq oryndarda qoldaný qor­sha­ǵan ortanyń lastanýyn tómendetip qana qoımaı, tabıǵı resýrstardy únemdi paıdalanýǵa múmkindik bere­tinin aıtady. Ekosákini demalys beketi desek bolady. Jáne ol «kıiz úı» pishininde jasalǵan. Onda kún kózinen energııa alatyn panelder ornalasqan. Jınaqtaǵan energııadan elektrondy quraldar zarıadtalyp, aýa tazalaǵysh shaǵyn qondyrǵy qýattaldy.

«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqy­na arnaǵan joldaýynda «Taza Qazaq­stan» jalpyulttyq ekologııalyq ak­­sııasynyń erekshe mańyzdyly­ǵyn atap ótken bolatyn. «Bul bas­tama Qazaqstan halqyn biriktirip, olardy týǵan tabıǵatqa qamqorlyq jasaý ıdeıasynyń tóńireginde birik­tiredi» degen edi Prezıdent. Sol aıt­qandaı, M.Áýezov atyndaǵy OQÝ stý­dentteri jasyl qala – Shymkent­tiń tazalyǵyna úlken jaýapkershilik­pen qaraıdy. Sol úshin turaqty óte­tin jalpyulttyq senbilikterge bel­sendi túrde atsalysyp keledi. Stý­dentterdiń qorshaǵan ortany qor­ǵaýǵa, ekologııalyq mádenıetti qa­lyp­tastyrýǵa baǵyttalǵan jańashyl ıdeıalary men jobalary shynynda ­da el súısinetin bastamalar. Osy oraı­da keleshekte bul jobalar el ekologııa­syn jaqsartýǵa óziniń úlken úlesin qosatynyna kámil senemiz», dedi professor Ǵ.Iztileýov.

ShYMKENT