Elde jalǵyz áskerı oqý orny boldy
Egemendiktiń eleń-alańynda Qarýly kúshterimizdi qurýǵa atsalysqan adamdardyń biri – general-maıor Marat Nuǵymanovtyń aıtýynsha, alǵashqy jyldary elde áskerı salaǵa qajetti bilikti ofıserler de, áskerı oqý oryndary da bolǵan joq. Burynǵy ofıserlik quramnyń basym bóligin quraǵan ózge ult ókilderi shetinen óz tarıhı otandaryna qonys aýdaryp jatqan kez. Ol ýaqytta elimizde jalǵyz áskerı oqý orny – Almaty joǵary jalpy áskerı ýchılıshesi ǵana. Bul – búgingi S.Nurmaǵambetov atyndaǵy Qurlyq áskerleriniń áskerı ınstıtýty. M.Nuǵymanovtyń ózi de sol ýaqytta Rıgada áskerı qyzmet etip jatqan. Táýelsiz elimizdiń tuńǵysh Qorǵanys mınıstri, Halyq qaharmany, armııa generaly Saǵadat Nurmaǵambetovtiń shaqyrýymen týǵan jerge oralǵan ol atalǵan ýchılıshe bastyǵynyń orynbasary retinde qyzmetke kiriskenin aıtady.
Marat Seráliulynyń aıtýynsha, bul oqý ornynda eki mamandyq boıynsha ǵana kadr daıarlaıtyn. Álemde toǵyzynshy oryn alatyn terrıtorııasy bar, bes memleketpen shektesetin alyp eldiń qajetin jalǵyz oqý orny qalaı óteı qoısyn? Qorǵanys mınıstrliginiń jáne ýchılıshe basshylyǵynyń uıytqy bolýymen az ýaqyttyń ishinde mamandyqtar sanyn 11-ge jetkizipti. Atap aıtqanda, motoatqyshtar, tankıster, artıllerıster, baılanysshylar, zymyran-artıllerııalyq qarý men tyl ofıserleri, t.b. daıarlana bastaıdy.
«Polkovnık Anatolıı Makaýsov esimdi ýchılıshe bastyǵynyń orynbasary boldy. Sol kisi qysqa ýaqyt ishinde jańa mamandyqtardyń baǵdarlamalaryn jasap shyqty. Mine, osylaısha biz Qarýly kúshterimizge kadr daıarlaýda birtindep alǵa bastyq. Esh nárse bir kúnde bolmaıdy ǵoı. Qazir túrli memleketterde áskerı jarystar, oqý-jattyǵýlar ótip jatady. Sonda bizdiń tankısterimiz, ózge de áskerı qyzmetshilerimiz únemi úzdikter qatarynan kórinip júr. Munyń bári – sol alǵashqy kezden bastap maman daıarlaýdy jaqsy jolǵa qoıǵannyń arqasy», deıdi M.Nuǵymanov.
General-maıordyń aıtýynsha, qazirgi Qazaq eliniń Qarýly kúshteri zaman talaptaryna jaýap bere alatyndaı joǵary deńgeıge jetip otyr. Buǵan dálel – áskerlerimizdiń BUU bitimgershilik kúshteri qatarynda álemniń ár jerindegi otty núktelerge baryp, jalpy dúnıedegi qaýipsizdikke óz úlesterin qosyp jatýy.
«Qazaq jaýyngerleri Irakta, Sırııada, Afrıka elderinde BUU bitimgerleri qatarynda tynyshtyq pen qaýipsizdikti saqtaýǵa atsalysyp júr. Al bıyl elimiz derbes bitimgerler quramyn Golan jotalaryna jibergenin bilesizder. BUU tarapynan mundaı senimniń artylýy – áskerimizdiń joǵary deńgeıge jetkenin, óskenin bildiredi», degen ol bul salada bir áttegen-aı deıtin jaǵdaı bar ekenin de tilge tıek etti.
«Keńes zamanynan keıin qoldan shyǵaryp ala jazdaǵan tusymyzdyń biri – áskerı-patrıottyq tárbıeniń nasharlap ketýi. Qazirgi jastar áskerge barýdan qashady. Biz olarǵa bala kúninen áskerı boryshyn óteý er jigit úshin mártebe ekenin sanasyna quıýǵa mán bermeı qaldyq. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin biz, áskerı sala ardagerleri úıde qarap jatpaı, mektep oqýshylarymen, jastarmen kezdesip, olardy otansúıgishtikke tárbıeleý, el úshin terin de, qanyn da tókken batyr babalarymyzdy dáripteý jolynda eńbek etip jatyrmyz. Eger keıingi urpaq otanshyl bolsa, Qazaq eliniń keleshegi jarqyn, keregesi berik bolady», dep oıyn túıindedi.
Álemde 58-oryndamyz
Iá, biz Qarýly kúshterimizdi qalyptastyrý jolynan sátti óttik deýge negiz bar. Alaıda zaman da bir orynda turmaǵany belgili. Jyl ótken saıyn jańa qaterler boı kórsetip, dúnıeniń tynyshtyǵyn alyp tur. Osy oraıda Qazaq eliniń áskeri túrli qaýiptiń betin qaıtarýǵa qanshalyqty qaýqarly? Áskerı sarapshy Amangeldi Qurmetulynyń aıtýynsha, «Qarýly kúshterimizdiń búgingi áleýeti qandaı?» degen suraqqa bir-eki aýyz sózben jaýap berý qıyn. Iá, el bıýdjetinen belgili bir deńgeıde qarjy bólinip jatyr. Alǵa qoıylǵan jospar boıynsha jyl saıyn Qarýly kúshterimizdiń tehnıkasyn, qural-jabdyqtaryn birtindep jańǵyrtý baǵytynda jumys istep jatyrmyz. 2030 jylǵa deıin qarý-jaraǵymyz ben áskerı tehnıkamyzdy jańalap alý josparda tur.
Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Degenmen Qarýly kúshterdiń áleýeti myqty bolýy úshin, menińshe, armııa men halyqtyń arasyndaǵy ózara rýhanı, materıaldyq baılanystar óte myǵym bolýy kerek. О́kinishke qaraı, qazir Qarýly kúshterde sýısıd sekildi túrli keleńsiz jaǵdaılar tirkelip jatyr. Áskerı prokýratýranyń málimeti boıynsha, keıingi jyldary 90-nan asa sýısıd oqıǵasy tirkelgen. Bul – jaqsy kórsetkish emes. Ofıserler de mert bolyp jatyr. Mysaly, kúzden beri birneshe ofıserdiń qazasyn estidik. Mundaı jaǵdaıda armııanyń jalpy áleýetiniń joǵary bolýy qıyn. Halyq pen armııanyń arasyndaǵy baılanys jaqsy bolmasa, sarbazdardyń áleýmettik jaǵdaıy kóńilden shyqpasa, Qarýly kúshterdiń sapasy da tómendeı beredi. Biraq keıbir álemdik reıtıngterde áskerimizdiń qýaty 58-orynda dep jatyr. Al negizinde Qarýly kúshterdiń áleýetine naqty baǵa tek soǵys jaǵdaıynda ǵana beriledi. Onyń betin ári qylsyn. Sondyqtan men áskerimizdiń áleýetin joqtan táýir dep baǵalaımyn jáne aldaǵy ýaqytta damı beredi degen senimmen qaraımyn», deıdi ol.
Sarapshynyń aıtýynsha, Qasym hannyń tusynda 200 myń atty ásker shyǵara alatyn deńgeıge jetkenimiz, HH ǵasyrdyń basynda Alash áskeri qurylǵanyn bilemiz. Alaıda áskerı ǵylymdaǵy turaqty klassıkalyq armııany biz tek táýelsizdik alǵannan keıin ǵana qalyptastyrdyq. Al onyń zamanaýı syn-qaterge, tegeýrinderge tótep berý qabileti – basqa másele.
«Álbette, qýatty áskerdiń artynda qýatty áskerı-óndiristik keshen turady. Biz, shynyn aıtqanda, iri áskerı óndiris keshenin qalyptastyrǵan joqpyz. Elimizde shyǵarylyp jatqan áskerı tehnıkalar men qural-jabdyqtar armııa úshin paıdaly bolǵanmen, sheshýshi kúshke ıe emes, – deıdi A.Qurmetuly. – Mysaly, biz snarıad óndire almaımyz, tank shyǵarmaımyz. Bizde zymyran óndirisi joq. Tipti qazirgi zamanaýı urysta óte kóp qoldanylatyn drondardy da qurastyrý jaǵynan áli kemshinbiz. Iá, bizde brondy kólik, tank jóndeıtin zaýyt, elektrondy qural-jabdyq óndiretin oryndar bar. Dúrkindetip atatyn qondyrǵylardy azdy-kópti qurastyryp ta júrmiz. Petropavlda shaǵyn katerler jasaımyz. Patron zaýytyn iske qostyq. Oǵan da shúkir etý kerek. Biraq bul salany dál Túrkııadaǵy sekildi úlken tabys ákeletin jáne iri ǵylymı jetistikterge bastaıtyn myqty ınjenerlerdiń basyn qosatyn klaster haline jetkize alǵan joqpyz».
Osy oraıda «Qazaq eliniń Qarýly kúshteri Reseıdiń áskerı-óndiristik keshenine táýeldi» degen áńgime kópten aıtylyp keledi. Sarapshynyń pikirinshe, buǵan deıin jasalǵan kelisimder negizinde biz áli kúnge Reseıden áskerı tehnıka alyp jatqanymyz ras. Alaıda qorǵanys ónerkásibi salasyndaǵy yntymaqtastyǵymyz tek Reseımen ǵana baılanyp qalǵan dep oılamaý kerek.
«Bizdiń Fransııa, Izraıl memleketterimen jaqsy yntymaqtastyǵymyz bar. Túriktermen de berik baılanys ornatyp jatyrmyz. Keıingi kezde qazaq naryǵyna qytaılyq kompanııalar da qyzyǵa bastady. Sondyqtan bul salada kópvektorly baǵytty ustanamyz. Biraq soǵan qaramastan biz Qarýly kúshterdegi negizgi tehnıkanyń kóbin tolyq jańǵyrta alǵan joqpyz. Mysaly, bul tankterimizge qatysty. Iá, jańǵyrtylǵan, jetildirilgen T-72 tankterin áli de qoldanamyz. Biraq qansha degenmen olar – AQSh-tyń «Abramsy», nemistiń «Leopardy» nemese aǵylshynnyń «Chellendjeri» emes. Osyǵan qarap, belgili bir deńgeıde Reseıge táýeldimiz dep aıtýǵa negiz bar. Biraq biz tehnıkalarymyzdy jańǵyrtýmen shektelip qalmaı, áskerı áleýetimizdi arttyrýdyń jan-jaqty jolyn izdeýimiz kerek», deıdi ol.
El basyna kún týsa...
A.Qurmetulynyń aıtýynsha, qansha jerden bes qarýymyz saı degenmen, naqty oqıǵa kezinde jaǵdaı kúrt ózgerip ketýi múmkin.
«Máselen, Sırııanyń qarýly kúshteri jattyqqan armııalardyń biri edi. Biraq áskerdegi jemqorlyq, adamdy baǵalamaý, onyń ishki qalaýymen sanaspaý, durys aqy tólemeý sekildi kóptegen faktordyń saldarynan kúni keshe jeme-jemge kelgende armııanyń tarap ketýine ákelip soqty. Sol sııaqty oqıǵa Aýǵanstan armııasynda da bolǵan. Qaǵaz júzinde birshama táýir dep eseptelgen armııalar osylaı birneshe kún ishinde qarsylyq kórsetýge jaramaı, izim-ǵaıym joǵaldy. Al Ýkraınadaǵy soǵysqa kelsek, ol eldiń armııasyn eshkim álemdegi ekinshi myqty qarsy turady dep oılaǵan joq. Tipti kóptegen sarapshy birneshe kúnniń ishinde tas-talqany shyǵady degen kózqaras aıtqan. Biraq is júzinde halyq bolyp óretúregelgennen keıin jáne olar óz armııasyn biraýyzdan qoldap, tirek bola bilgeniniń arqasynda áli kúnge qarsylasyp jatyr.
Sonymen qatar zamanaýı soǵystyń da túri ózgergenin esepke alý kerek. Qandaı da bir eldi álsiretý úshin oǵan qarsy gıbrıdti amaldar qoldanylady. Ol degenińiz – dıversanttar, túrli jeke adamdar, separatıstik kózqarastaǵy adamdar, el ishin dúrliktiretin aqparattar, adamnyń sanasyn ýlaıtyn túrli amal-aılalar. Ony qalaı usynady, qalaı halyqqa jetkizedi, ony qalaı qabyldaıdy degenge baılanysty eldiń qorǵanys qabileti ózgerýi múmkin. Sol sebepti HH-HHI ǵasyrdyń jaǵdaıynda eldiń qorǵanysy tek qarýly kúshterge baılanysty emes ekenin eskerý kerek. El ishine iritki salatyndardyń jolyn kesý, ekonomıkany jetildirý, kásipkerlikti damytý, ınfraqurylymdy saqadaı saı etý, baılanys quraldaryn jetildirý, onyń ishinde zamanaýı baılanys quraldary, analogtik baılanys quraldary, tipti halyqtyń ejelden kele jatqan kóne amal-aılalaryna deıin eldiń qorǵanysqa jumys isteýge tıisti dúnıeleri, sondaı-aq ǵarysh máselesi, tipti adamdardyń densaýlyǵy men patrıottyq tárbıesi – munyń barlyǵy shyndap kelgende, qorǵanys qabiletin arttyratyn mańyzdy elementter», deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, eń durysy – qandaı máseleni bolsyn, el basyna kún týatyn kezge deıin jetkizbeı sheshý, ondaı jaǵdaıdyń qalyptasýyna jol bermeý.
«Sondaı-aq taǵy qaıtalap aıtaıyn, Qarýly kúshterimizdi zaman talabyna saı jetildire berýimiz kerek. Ázirge kóńilimizden shyǵatyn deńgeıde jete qoıǵan joqpyz. Áskerı salany qarjylandyrý jaǵy da kóńil kónshitpeıdi. Qorǵanysy men qarýy myqty eldiń ǵana uıqysy tynysh bolyp, damýǵa baǵyt alatynyn eskerýimiz kerek», deıdi A.Qurmetuly.
