Keıingi 15 jylda baǵam 400 paıyzǵa qunsyzdandy. Jahandyq turǵyda eshteńe ózgermese, 15 jyldan soń 1 dollar 2 000 teńge turýy múmkin. Al eger qurylymdyq reforma jasalyp, ınvestısııalyq klımat jaqsarsa, baǵam qunsyzdanýǵa ushyramaıdy. Bul Úkimettiń nemese Ulttyq banktiń valıýtany qunyna qatysty qandaı da bir umtylysynan týyndamaıdy, bul – ekonomıkanyń zańy. Odan eshqaıda qashyp qutyla almaısyń. Ekonomıkanyń qalaı jumys isteıtinin túsiný, ony baǵam qunsyzdanbaıtyndaı etip qura alý, bul endi basqa áńgime.
Bıyl qarashada teńge 5 paıyzǵa qunsyzdandy, aı sońynda 512 teńgemen jabyldy. Eger osy jyldyń mamyrynan bergi baǵamdy alar bolsaq, valıýtamyz 439 teńgege deıin nyǵaıǵan edi. Al 530-ǵa deıin quldyraǵan kezde teńge 20 paıyzǵa qunsyzdandy. Teńgege qatysty dollar baǵamynyń kúrt ósýiniń qysqamerzimdi negizgi faktorlaryn tizbelep shyǵýǵa bolady. Syrtqy faktorlar retinde búkil álemde dollardyń kúsheıýin, munaı baǵasynyń tómendeýin, rýbldiń quldyraýyn aıta alamyz. Mundaı syrtqy faktorlar birden áser etpeıdi, sebebi bizde valıýta naryǵyn retteý óte kúshti júrgiziledi. Ekonomıkalyq agentterde hedjırleý múmkindigi bolmaıdy jáne bizde valıýta naryǵy bos emes. Sondyqtan bizde valıýta naryǵyn retteý júrgizilip jatqan kezde biz naryq agentterine syrtqy faktorlarǵa kóńil bólip, hedjırleýmen aınalysýǵa jol bermeımiz. Mundaı quraldar qatarynda zańdy tulǵalarǵa konvertasııany shekteý (aıtpaqshy, keıingi aılarda kóptegen zańdy tulǵa shyǵynǵa batty), valıýta depozıtteri negizinde mólsherlemeni shekteý, ekinshi deńgeıli bankterdiń valıýtalyq pozısııasyn baqylaý, eksporttyq tabys satylymyn mindetteý bar. Bıýdjetten kesh qarjylandyrýǵa baılanysty dollarǵa suranystyń keıinge qaldyrylýyn ishki faktorǵa jatqyza alamyz. Ulttyq qordan tólemderdi kelisip jatqan kezde bir ýaqytta kóptegen bıýdjet ótinimderi maquldandy. Sosyn olar valıýta naryǵyna shyǵarylyp, valıýtaǵa degen suranysty kúrt arttyryp jiberdi. Mundaı keń kólemdi suranysty retteýge qarashadaǵy salyq kezeńi de kómektese alǵan joq. Muny qazan aıynda 1 trln teńgeden asyp ketken M2 jáne M3 aqsha agregattarynan da baıqaýǵa bolady.
Bıýdjet tapshylyǵy, teńdestirilmegen bıýdjet saıasaty jáne ekonomıkany únemi sýbsıdııalaý ekonomıkadaǵy qurylymdyq teńsizdikti týǵyzdy, ol óz kezeginde qazir valıýta baǵamyna áser etip jatyr. Mysaly, byltyr Ulttyq qor valıýtasyn belsendi sata otyryp teńgeni 470-ten 440-qa deıin nyǵaıtyp, keıin ınflıasııanyń joǵary deńgeıinde uzaq ýaqyt boıy 440 baǵamyn ustap, kásiporyndardyń kirisi men el bıýdjetine úlken zııan keldi.
Teńge qunsyzdanýynyń túpki faktorlary áldeqaıda tereńde jatyr. Bizdiń ekonomıkalyq saıasatymyz uzaqmerzimdi perspektıvada ulttyq valıýtany nyǵaıtýǵa baǵyttalmaǵan. О́ıtkeni biz eńbek ónimdiliginiń ósimine tıisti nazardy aýdarmaı, kez kelgen jolmen óndiristi ártaraptandyrýǵa basa mán beremiz. Eńbek ónimdiligin arttyrmasaq, ókinishke qaraı, ekonomıkamyz valıýtanyń qunsyzdanýyna ushyraı bermek. Bizdiń jaǵdaıymyzda eńbek ónimdiliginiń ósimine sýbsıdııa, proteksıonızm, aýqymdy memlekettik qurylystar emes, jeke sektor yqpal etýge tıis. Boljamdylyq, zań ústemdigi, adal retteý, monopolııaǵa qarsy sapaly zańnama, damyǵan ınfraqurylym, erkin naryq jáne jeke sektor qamtamasyz etýi kerek. Bul bir qaraǵanda tym qarapaıym kóriner, biraq soǵan jetýdiń ózi ońaı emes. Ol úshin shyn máninde qurylymdyq reformalar júrgizý qajet.
