Qylmystyń azaıý úrdisi baıqalady

Jaqynda Memleket basshysynyń qabyldaýynda bolǵan Ishki ister mınıstri Erjan Sádenov jyl basynan beri qylmys­tyń tómendeýi baıqalatynyn baıandady. Onyń aıtýynsha, qylmystyq quqyq buzýshylyq – 5,5 myńǵa, qylmys 10 myńǵa azaıǵan. Sondaı-aq jyl basynan beri ákimshilik quqyq buzýshylyqtyń jolyn kesý 40 paıyzǵa artqan. Kólik júrgizý quqyǵynan aıyrylǵan júrgizýshiler 32 paıyzǵa ósse, olardyń qatarynda mas kúıde rýlge otyrǵany úshin jaýapqa tar­tylǵan azamattar da bar. Izdeýde júrgen 1,6 myńnan asa qylmysker ustalsa, olardyń 158-ine shetelde qolyna kisen salynǵan.

Eń mańyzdysy, osy ýaqytqa deıin qoǵam uzaq kútken turmystyq zor­lyq-zombylyq jáne kámelet jasqa tol­ma­ǵandarǵa qatysty jasalǵan quqyq buzýshylyqtarǵa jazany qataıtý talaby eskerildi. Sóıtip, talaı jyldan beri zań shyǵarýshylar men sarapshy mamandardyń aıtys-tartysynan asa almaı júrgen birqatar bap Qylmystyq kodekske engizildi. Máselen, byltyr elimizdiń ishki ister organdary turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý, áıelder men balalardy qorǵaý, jasóspirimder arasyndaǵy qylmyspen kúres jáne jol qozǵalysy qaýipsizdigin qamtamasyz etý sııaqty birqatar negizgi baǵyttaǵy jumysyn edáýir kúsheıtti. Bıyl polısııaǵa turmystyq zorlyq-zombylyq týraly 100 myńǵa jýyq habarlama kelip túsken. Sonyń ishinde 72 myń qorǵaý nusqamasy, sondaı-aq 16 myń jaǵdaıǵa sot sheshimderi qabyldandy. Ishki ister organdary qoǵamdyq oryndarda quqyqtyq tártipti qamtamasyz etýde kúsheıtilgen jumysty jalǵastyryp jatyr. Kún sa­ıyn quqyqtyq tártipti qorǵaýǵa 14 myń polısııa jáne Ulttyq ulannyń áskerı qyzmetshileri shyǵady. Jyl basynan beri qaraı 8 ret ótkizilgen «Quqyqtyq tártip» operasııasy sheńberinde qylmys­tyq quqyq buzýshylyq sany 6%-ǵa, sonyń ishinde kóshelerdegi qylmys 7%-ǵa tómendegen. Elimizde tirkelgen 12 mln ákim­shilik quqyq buzýshylyq boıynsha 91 myń adam jaýapqa tartylypty. Buǵan qosa mobıldi júıeler kómegimen 11 aıda joldarda 1,02 mln-nan asa jyldamdyq rejimin buzý faktisi tirkeldi.

Ishki ister mınıstrligi men tótenshe jaǵdaılar júıesin reformalaý aıasynda engizilgen jańa tásilder men zańna­ma­lyq qujattardaǵy kórinis tapqan ózgerister de kóp. Mysaly, bıyl bala­lar­dyń quqyqtaryn qorǵaý jáne jasóspirimder arasyndaǵy qylmysty boldyrmaý baǵytynda aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizildi. Atap aıtsaq, 12 myńnan asa profılaktıkalyq shara ótkizilip, árbir mektepke ıývenaldy polısııa qyzmetkeri bekitildi. Olar quqyqtyq dárister oqyp, balalardy quqyqtyq mádenıetke tárbıelep jatyr. Jyl basynan beri ınternettegi 35 myńnan asa zańsyz resýrs anyqtalsa, onyń ishinde sýısıd pen zorlyq-zombylyqty nasıhattaıtyn 127 saıt buǵattalǵan.

Byltyr elde tirkelgen jalpy quqyq buzýshylyq sany 132 995 bolsa, bıyl on bir aıdaǵy tirkelgen ister 127 313-ke jetken. Áıtkenmen byltyr men bıylǵy quqyq buzýshylyq statıstıkasyn saralaı kele eldegi keıbir qylmystardyń ótken jylmen salystyrǵanda anaǵurlym artqanyn da ańǵarýǵa bolady. Máselen, byltyr tirkelgen asa aýyr qylmys sany – 2 402, bıyl 11 aıda bul sanattaǵy qylmys 2 937-ge jetken. Byltyr ózin-ózi óltirýge deıin jetkizýge qatysty 718 fakti anyqtalsa, bıyl osyndaı 746 is tirkelgen. Budan basqa, densaýlyqqa abaısyzda zııan keltirý byltyr 103 bolsa, bıyl mundaı 109 is bar. Al qorqytý babymen byltyr – 164, bıyl 173 is kórsetilgen. Zańnyń qataıǵanyna qaramastan 16 jasqa tolmaǵan adammen jynystyq qatynas nemese seksýaldyq sıpattaǵy ózge de árketter jasaý byltyr 279 bolsa, bıyl 317 ispen artyp ketkenin ańǵarýǵa bolady. Adam urlaýǵa qatysty byltyr 42, bıyl 74 is tirkelgen. Adam saýdasy da ósken. Aıtalyq, byltyr bul bappen – 8, bıyl 16 is qozǵalǵan. Kámeletke tolmaǵan adamdy qylmystyq quqyq buzýshylyq jasaýǵa tartý isi byltyr – 11, bıyl 22-ge jetti. Kámeletke tolmaǵandardy jezókshelikpen aınalysýǵa tartý byltyr – 5, bıyl 15-ke ósip ketken. Sondaı-aq alaıaqtyq, ter­rorızmdi nasıhattaý, terrorlyq áre­ketti jasaýǵa ashyq shaqyrý, terrorızm aktisi týraly jalǵan aqparat taratý, buzaqylyq, esirtki zattarymen zańsyz jumys isteý, jezókshelikpen aınalysýǵa tartý, ókilettigin asyra paıdalanýdaǵy keıbir qylmys túrleri de artqan.

Qalaı desek te, zańnamalyq norma­lar­dyń qatańdatylýy men ishki ister sa­lasyndaǵy reformalar el azamattarynyń qaýipsizdigin arttyryp, quqyq qorǵaý organdaryna degen senimdi nyǵaıtýǵa úlken úles qosty dep aıtýǵa negiz bar. Degenmen qoǵamdaǵy tynyshtyqty saqtap, krımınogendik jaǵdaıdyń jaqsarýyna quqyq qorǵaý salasy qyzmetkerleri ǵana emes, tártipke baǵynyp, tárbıe tizginin otbasynda saqtaý da oń yqpal etetinin este shyǵarmaǵan abzal.