«Otandastar qory» bul jyly ne istedi?
Júzdegen mádenı is-sharalar, dıasporamen yntymaqtastyq boıynsha halyqaralyq kelisimder, qandastarǵa arnalǵan arnaıy bilim berý baǵdarlamalary – munyń bári 2024 jyldy Qordyń erekshe belsendiligimen este qaldyrdy. Ulttyq muralardy saqtaý men sheteldegi qandastardyń qazaq bolmysyn dáripteý jolyndaǵy aýqymdy sharalar qandastarymyzdy biriktirýge, olardyń Atamekenge degen qyzyǵýshylyǵyn oıatýǵa baǵyttaldy.
Bul maqalada «Otandastar qorynyń» (budan ári – Qoǵam) 2024 jyly júzege asyrǵan jumystarynyń naqty nátıjeleri men baǵyttary egjeı-tegjeıli baıandalady. Qoǵam qalaı qazaqtyń baı mádenıetin álemdik arenaǵa shyǵardy? Qandaı mańyzdy jobalar iske asyryldy? Endeshe, birge bileıik!
Sheteldegi qazaq mádenı ortalyqtarymen baılanys: 2024 jyldyń mańyzdy jetistikteri
2024 jyly sheteldegi qazaq mádenı ortalyqtary tek qazaq halqynyń mádenıetin saqtaý alańy ǵana emes, sonymen qatar álemdik qaýymdastyqqa qazaqtyń baı tarıhy men rýhanı qundylyqtaryn tanytýdyń belsendi ortasyna aınaldy. Bul ortalyqtarda uıymdastyrylǵan kezdesýler, kórmeler men konsertter tek qandastarǵa ǵana emes, sheteldik qaýymǵa da qazaq mádenıetin nasıhattaýǵa qyzmet etti.
«Otandastar qory» álemniń 40-qa jýyq elinde ornalasqan 200-den astam qazaq mádenı ortalyǵymen tyǵyz ári turaqty baılanys ornatqan. Bul baǵyttaǵy jumystar qazaq mádenıeti men dástúrlerin dáripteý, qandastardyń rýhanı baılanysyn nyǵaıtý jáne olardyń tarıhı Otanyna degen súıispenshiligin arttyrý maqsatynda júzege asyp jatyr. Bir jyl ishinde osy baǵytta kóptegen mańyzdy sharalar ótti.
Qoǵam 2024 jyly mamyr aıynda Máskeýde, maýsymda Ystanbul, Konıa jáne Ankarada, tamyz aıynda Beıjiń men Úrimshide, qazanda Frankfýrt, Zalah jáne Venada, qarashada Sıngapýr, Seýl, Inchhon, Tokıo jáne Iokogama qalalarynda turatyn otandastarymyzben kezdesýler ótkizip, qazaq halqynyń rýhanı qundylyqtaryn tanytyp, birlik pen yntymaqtastyqtyń altyn kópirin ornatýǵa baǵyttalǵan mańyzdy baılanystardy ornatty. 11-12 qarashada Malaızııada Ońtústik-shyǵys Azııa elderindegi qazaqtardyń tuńǵysh quryltaıy uıymdastyrylyp, oǵan Malaızııa, Ońtústik Koreıa, Sıngapýrdan 100-den asa otandasymyz qatysty. Qazaq mádenıeti men iskerliginiń sımvolyna aınalǵan «Abai Úiı» mádenı-iskerlik úıleri jelisi Túrkııanyń Konıa qalasynda ashyldy. Bul bastama qazaq dıasporasynyń mádenı damýyn ǵana emes, sonymen qatar ekonomıkalyq áleýetin arttyrýǵa yqpal etti. Atalǵan sharalar qazaq mádenıetiniń sheteldegi mártebesin arttyrýmen qatar, otandastarymyzdyń óz ulttyq bolmysyna degen maqtanyshyn kúsheıtti.
Qazaq mádenıeti men tilin sheteldegi qandastar arasynda nasıhattaýdyń taǵy bir mańyzdy qadamy - Otandastar qory men Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń birlesken jobasy «Uly dala» halyqaralyq baıqaýy boldy. Joba maqsaty - sheteldegi etnıkalyq qazaq aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmashylyǵyn qoldaý, olardyń eńbekterin qalyń aýdıtorııaǵa tanystyrý jáne qazaq mádenıetiniń biregeıligin saqtap, nyǵaıtý. 2023 jyly baıqaý aıasynda sheteldegi qazaq aqyn-jazýshylardyń 10 kitaby, al 2024 jyly 9 kitaby jaryq kórdi.
Qazaq mádenıeti men tilin sheteldegi qandastar arasynda nasıhattaýdyń taǵy bir mańyzdy qadamy – «Ár qazaqqa – bir kitap!» aksııasy boldy. Aksııa aıasynda О́zbekstan, Mońǵolııa jáne Reseı elderine 3 myńnan astam kitap jiberildi. Bul týyndylar qazaq ádebıetiniń úzdik úlgilerin, tilin, tarıhyn jáne ulttyq bolmysyn qamtydy. Sheteldegi qandastar úshin bul bastama qazaq tilinde oqý mádenıetin jandandyrýǵa jáne ulttyq ádebıetimizben jaqynyraq tanysýǵa zor múmkindik berdi. Bastamanyń arqasynda sheteldegi etnıkalyq qazaqtardyń óz tili men dástúrine degen qyzyǵýshylyǵy artty.
Qandastardy qoldaý: Qonys aýdarý jáne kásipkerlikti damytýǵa kómek
Sheteldegi etnıkalyq qazaqtar men Qazaqstanǵa qonys aýdarǵan qandastardy qoldaý «Otandastar qorynyń» basty baǵyttarynyń biri bolyp qala beredi. 2024 jyly bul baǵytta aýqymdy jumystar júzege asyrylyp, qandastardyń beıimdelýi men jańa ómirge qadam basýy úshin barlyq qajetti jaǵdaılar jasaldy.
Qandastardy aqparattyq qoldaý ortalyǵy 2024 jyly 20-dan astam elden jáne Qazaqstannyń barlyq óńirlerinen 6100 ótinish qabyldap, olardy sheshý boıynsha jumys júrgizdi. О́tinishterdiń basym bóligi О́zbekstan, Mońǵolııa, Qytaı jáne Reseı elderinen tústi. Ortalyq qandastarǵa kóshi-qon, beıimdelý, turǵyn úı, jumysqa ornalasý jáne kásipkerlikti bastaý boıynsha jan-jaqty keńes berdi.
Aımaqtar arasynda ótinishter sany boıynsha Almaty qalasy jáne Almaty oblysy alda tursa, Qyzylorda jáne Ulytaý oblystarynda bul kórsetkish az boldy. Bul derekter qandastardyń qonys aýdarý úrdisinde qaı óńirlerge kóbirek qyzyǵýshylyq tanytatynyn kórsetedi.
«Erulik.kz» veb-platformasy sheteldegi qandastardyń Qazaqstanǵa qonys aýdarýyn jeńildetý maqsatynda iske qosylǵan erekshe bastama boldy. Platforma Qazaqstannyń ár óńiriniń áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishteri týraly aqparat berdi. Qonys aýdarýshylarǵa qujat rásimdeý, balalardy mektepke nemese balabaqshaǵa ornalastyrý, medısınalyq qyzmetter alý jáne kásip bastaý boıynsha naqty nusqaýlyqtar usynady. Qandastarǵa bos jumys oryndary, turǵyn úı jáne aımaqtyń ekonomıkalyq múmkindikteri týraly tolyqqandy málimet beredi. Bul platforma arqyly qonys aýdarýshylar ózderi úshin qolaıly óńirdi tańdaýǵa múmkindik aldy. 2024 jyly platformany myńdaǵan qandas qoldandy.
«Otandastar bıznes forýmy»: Kásipkerlikti damytýǵa arnalǵan alań
2024 jylǵy 13 qyrkúıekte Qazaqstanda sheteldegi qandastardyń kásipkerlik áleýetin damytý maqsatynda «Otandastar Bıznes Forýmy» ótkizildi. Bul forým qandastardy el ekonomıkasyna tartýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam boldy. Forýmnyń maqsaty – álemniń ár túkpirinde turatyn etnıkalyq qazaqtardyń kásipkerlik ıdeıalaryn ortaǵa salyp, Qazaqstannyń damýyna úles qosý múmkindigin arttyrý. Forýmǵa 12 elden 50 qandas kásipker men Qazaqstanda tabysty bıznes júrgizip otyrǵan 100-den astam qandas qatysty. Qatysýshylar qatarynda Eýropa, Túrkııa, Qytaı jáne TMD elderinen kelgen bıznesmender boldy. Qatysýshylar óz salalaryndaǵy tájirıbelerimen bólisip, Qazaqstanda kásipkerlikti damytý joldary týraly pikir almasty. Sheteldegi qazaq kásipkerleri Qazaqstan naryǵyna shyǵýdyń múmkindikteri men kedergileri týraly talqylady. Forým barysynda qandastar arasyndaǵy kásipkerlik jelini qalyptastyrý úshin arnaıy netvorkıng sharalary uıymdastyryldy. Sheteldik qandastar Qazaqstan kásipkerlerimen yntymaqtastyq kelisimder jasady. Qazaqstannyń ár óńirinde ınvestısııaǵa muqtaj startap jobalar tanystyryldy. Forým nátıjesinde birneshe startap jobasyna sheteldik qandastar qarjy salýǵa qyzyǵýshylyq tanytty. Forýmnyń mańyzdy nátıjeleri: Túrkııadan kelgen qandas kásipkerlermen Qazaqstanda birlesken saýda jáne logıstıka ortalyǵyn qurý týraly kelisimder jasaldy. Germanııadaǵy qandastar IT salasyndaǵy jetistikterimen bólisip, Big Data jáne jasandy ıntellekt jobalaryn Qazaqstanǵa engizý týraly usynystar jasady. Qytaıdan kelgen kásipkerler eksporttyq ónimderdi ilgeriletý boıynsha tájirıbelerimen bólisip, Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý men eksporttaý boıynsha birlesken kásiporyn qurýǵa daıyn ekenin málimdedi.
Halyqaralyq yntymaqtastyq: Sheteldik seriktestermen ózara tıimdi baılanys
2024 jyly «Otandastar qory» halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý, sheteldik seriktestermen ózara is-qımyldy keńeıtý jáne qazaq dıasporasyn qoldaý boıynsha jahandyq deńgeıde mańyzdy qadamdar jasady. Álemniń túkpir-túkpirinde ótken kezdesýler men kelissózder qandastarmen baılanysty nyǵaıtýǵa, olardyń áleýetin Qazaqstannyń damýyna tartýǵa baǵyttalǵan kóptegen mańyzdy bastamalarǵa negiz boldy.
23 mamyrda Qoǵam prezıdenti Danııar Qadyrov Máskeý qalasynda RF Shetelde turatyn otandastar jáne halyqaralyq gýmanıtarlyq yntymaqtastyq jónindegi federaldyq agenttik (Rossotrýdnıchestvo) basshylyǵymen kezdesti. Atalmysh sharaǵa Rossotrýdnıchestvo basshysy Evgenıı Prımakov jáne QR Reseı Fedarsııasyndaǵy Elshiliginiń dıplomattary qatysty. Kezdesý barysynda taraptar qol qoıýǵa ázirlenip jatqan, ózara yntymaqtastyq jónindegi Memorandým jobasy boıynsha óz pikirlerin bildirip, birlesken jumys josparyn ázirleýge ýaǵdalasty.
1 shildede Qoǵam prezıdenti Danııar Qadyrov Ankara qalasynda Sheteldegi túrikter jáne aǵaıyn qaýymdastyqtar basqarma (YTB) basshysy Abdýllah Erenmen, Túrik yntymaqtastyq jáne úılestirý agenttigi (TİKA) basshysy Serkan Kaıalarmen, Halyqaralyq TÚRKSOI uıymynyń bas hatshy orynbasary Saıyt Iýsýfpen kezdesti. Kezdesý barysynda Sheteldegi túrikter jáne aǵaıyn qaýymdastyqtar basqarma (YTB), Túrik yntymaqtastyq jáne úılestirý agenttigi (TİKA), Halyqaralyq TÚRKSOI uıymdary birlesken mádenı-gýmanıtarlyq jobalar men bastamalardy odan ári damytýǵa múddeli ekendikterin aıtty.
8 tamyzda О́zbekstan Respýblıkasy Prezıdenti Shavkat Mırzııoevtiń elimizge memlekettik sapary aıasynda Qoǵam men О́zbekstan Respýblıkasy Mádenıet mınıstrligi janyndaǵy Ultaralyq qatynastar jáne sheteldermen dostyq baılanystar jónindegi komıteti arasyndaǵy ózara túsinistik týraly kelisimge qol qoıyldy.
26-29 tamyzda Qytaıǵa issapar jasap, Ulttar isi jónindegi memlekettik komıtet tóraǵasy Pan Iýe, Komıtettiń halyqaralyq qatynastar jáne yntymaqtastyq departamentiniń basshysy Veı Gosıýn, Úrimshide Aımaqtyq ShUAR partkom múshesi, aımaqtyń «Birikken maıdan» bóliminiń basshysy, Kásipodaqtar federasııasynyń tóraǵasy Ilzat Ahmatjan, aımaqtyq Ulttar memlekettik komıtet departament basshysy Kasym Mahmýduly jáne sheteldegi qytaı dıasporasymen aınalysatyn aımaqtyq mekemeler basshylarynyń qatysýymen kezdesý ótip, ózara baılanysty nyǵaıtý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi.
Túrki memleketteri uıymynyń (TMU) dıaspora isterine jaýapty mınıstrleri men mekeme basshylarynyń 6-shy kezdesýi 2024 jylǵy 18 qarashada Tashkent qalasynda ótti. Alqaly jıyn О́zbekstan Respýblıkasynyń Mádenıet mınıstrligi janyndaǵy Ulttar arasyndaǵy qarym-qatynastar jáne shet memlekettermen dostyq komıtetiniń uıymdastyrýymen ótkizildi.
2024 jyldyń 25-29 qarashasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Japonııadaǵy jáne Koreıa Respýblıkasyndaǵy Elshilikteriniń qoldaýymen «Otandastar qory» KeAQ prezıdenti Danııar Qadyrov bastaǵan delegasııa Japonııa jáne Ońtústik Koreıada dıaspora isterimen aınalysatyn mekemelermen baılanys ornatý, olardyń jumys tájirıbesimen tanysý jáne sol elderdegi qazaq mádenı uıymdary ókilderimen kezdesý maqsatynda issapar ótti.
Japonııada, Iokogama qalasynda JICA (Japonııa Halyqaralyq yntymaqtastyq agenttigi) Latyn Amerıkasy jáne Karıb aımaǵyndaǵy jobalaý men Nıkkeı qaýymdastyǵy departamentiniń basshysy Naoko Iagomen, Nikkei & Japanese Abroad qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory Katsýıýkı Tanakamen kezdesýler ótti. Ońtústik Koreıada Sheteldik koreılerdiń Agenttigi (Overses Koreans Agency) vıse-komıssary Bıýn Byun Chul-hwan, dırektordyń orynbasary Kwak Samju men kezdesý ótti.
Atalǵan kezdesýler barysynda japondyq jáne koreılik áriptester Qoǵam qyzmetine, áriptes mekemeler arasynda yntymaqtastyq pen baılanystardy nyǵaıtýǵa óz qyzyǵýshylyqtaryn tanytty. Aldaǵy ýaqytta ózara túsinistik týraly qujattardy resmı arnalar arqyly joldaý týraly ýaǵdalasty.
«Otandastar qorynyń» halyqaralyq yntymaqtastyq baǵytyndaǵy jumysy sheteldegi qazaq dıasporasyn qoldaý jáne olardyń áleýetin damytý turǵysynan tabysty boldy. 2024 jyly jasalǵan kelisimder men memorandýmdar tek sheteldegi qandastarmen baılanysty nyǵaıtyp qana qoımaı, Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy bedelin arttyrýǵa da yqpal etti. Bul yntymaqtastyq aldaǵy jyldary jańa jobalar men bastamalar arqyly óz jalǵasyn tabatynyna senimdimiz.
Sheteldegi qazaq jastaryna arnalǵan jazǵy lagerler: Bolashaqqa baǵyttalǵan bastama
Sheteldegi qazaq dıasporasy balalarynyń tarıhı Otanyna degen súıispenshiligin arttyrý jáne ulttyq qundylyqtarǵa baýlý maqsatynda uıymdastyrylatyn jazǵy bilim berý jáne tanymdyq lagerler – «Otandastar qorynyń» eń mańyzdy bastamalarynyń biri. Bul lagerler jastardyń etnıkalyq biregeıligin nyǵaıtýǵa jáne olardyń tarıhı tamyrlarymen baılanysyn kúsheıtýge baǵyttalǵan. Jazǵy lagerler baǵdarlamasy qazaq halqynyń baı mádenıetin, dástúrin jáne ónerin úırenýge baǵyttalǵan. Balalar 2 aptada qazaq tili men tarıhyn úırenedi, kıiz úı tigý, sadaq atý, atqa miný, dombyra tartý, qazaq ánderi men bılerin oryndaý, qolóner buıymdaryn jasaý arqyly ulttyq qundylyqtardy boıǵa sińirdi.
Osy sharalar balalarǵa qazaq mádenıetimen jaqyn tanysýǵa múmkindik berip qana qoımaı, olardy ulttyq rýhpen sýsyndatty. Qatysýshylardyń pikirinshe, lager olar úshin tarıhı Otanyna degen erekshe sezim syılap, óz mádenıetine degen qurmetin arttyrdy.
Lagerdiń tanymaldylyǵy jyl saıyn artyp keledi. Eger 2019 jyly bul jobaǵa 150 bala qatyssa, 2024 jyly olardyń sany 250-ge jetti. Bul kórsetkish «Otandastar qory» uıymdastyrǵan lagerlerdiń tıimdiligin jáne sheteldegi qandastardyń osyndaı jobalarǵa degen suranysyn aıqyn kórsetedi.
Lager baǵdarlamasynyń qatysýshylar úshin mańyzdylyǵy zor. Olar ulttyq qundylyqtardy saqtaýdyń mańyzyn túsinip, ózderi de qazaq mádenıetin nasıhattaýǵa ynta tanytýda. Osy jobanyń arqasynda júzdegen bala tarıhı Otanymen baılanysyn nyǵaıtyp, qazaq halqynyń dástúrleri men ónerine jaqyn bolý múmkindigine ıe boldy.
Qazaq tilin nasıhattaý jáne bilim berý: Jańa múmkindikter
Qazaq tilin nasıhattaý men bilim berý «Otandastar qorynyń» basty baǵyttarynyń biri. 2024 jyly bul baǵytta birneshe mańyzdy jetistikterge qol jetkizildi. Qordyń bastamalary sheteldegi qandastardyń ana tilin meńgerýin jeńildetip, olardyń ulttyq mádenıetke degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrdy.
2024 jyly qazaq tilinen 600-den asa onlaın sabaq ótkizildi. Bul kýrstar qazaq-orys, qazaq-aǵylshyn, qazaq-parsy jáne qazaq-túrik tilderinde uıymdastyrylyp, 1300-den astam qandasqa til úırenýge múmkindik berdi. Deńgeı boıynsha bólingen kýrstar ártúrli jas toptaryna, qajettilikterine jáne tildik deńgeılerine beıimdelgen.
Etnıkalyq qazaqtarǵa arnalǵan BILIMLAND platformasy shetelde turatyn balalardyń qazaq tilinde mektep pánderin oqyp, Qazaqstannyń bilim berý júıesimen tanysýyna múmkindik berdi. 2024 jyly bul platformada 1000-nan astam qoldanýshy tirkelip, oqý prosesine belsene qatysty. Platforma qazaq tilin úırený úshin tıimdi quralǵa aınaldy.
2024 jyly qol jetkizgen eń basty jańalyq – Qazaqstandaǵy joǵary oqý oryndaryna túsýge arnalǵan UBT tapsyrý talaptary qandastar úshin jeńildetildi. Naqtyraq aıtqanda, qandastar úshin shektik ball talaby alynyp tastaldy jáne olar endi tek 3 pánnen testileý tapsyrady.
Bul ózgerister qandastardyń joǵary bilim alý múmkindigin arttyryp, olardyń tarıhı Otanyna oralýyna jáne bilimin osynda jalǵastyrýyna qolaıly jaǵdaı jasady. Nátıjesinde, 2024 jyly 4% memlekettik kvotamen oqýǵa túsken qandastardyń sany 2 esege ósti.
Shetelde turatyn qazaq mektep oqýshylaryna arnalǵan bilim kórmeleri – jastardy Qazaqstannyń bilim berý múmkindikterimen tanystyratyn mańyzdy joba. Kórmelerde granttyq baǵdarlamalar, UBT týraly aqparat, daıyndyq bólimderi men úzdik ýnıversıtetter týraly tolyq málimet berildi. Bul bastama qandastar arasynda úlken qyzyǵýshylyq týǵyzyp, elge bilim alý úshin keletin jastar sanyn jyl saıyn arttyrýda.
Aqparattyq qoldaý. Qoǵam óziniń basty mindetteriniń biri retinde halyqty, sonyń ishinde sheteldik jáne otandyq aýdıtorııany óz qyzmeti, jobalary jáne maqsattary týraly aqparattandyrýdy qarastyrady. Bul jumys aıasynda Qoǵam túrli buqaralyq aqparat quraldarymen (BAQ) jáne sandyq kommýnıkasııa arnalarymen tyǵyz baılanys ornatýda.
Qoǵam aqparattyq-nasıhat jumystaryn resmı saıty, áleýmettik jeliler jáne messendjerler arqyly júrgizedi. Búginde áleýmettik paraqshalarǵa 110 myńnan asa adam tirkelgen. Al jalpy Qoǵam taratqan aqparattardyń qamtý kórsetkishi 2.5 mıllıon adamdy quraǵan.
Búginde Qoǵam janynan qurylǵan Sheteldegi qazaq tildi BAQ Assosıasııasy (budan ári – Assosıasııa) jumys isteıdi. Onyń quramyna Mońǵolııa, Reseı, О́zbekstan, Iran, Túrkııadaǵy qazaq tilinde aqparat taratatyn BAQ ókilderi kiredi. Qoǵamnyń qoldaýymen Assosıasııa músheleri otandyq medıa baıqaýlarǵa qatysýǵa múmkindik aldy.
«Úrker 2024» ulttyq báıgesinde «Halyqaralyq BAQ-ta jarııalanǵan úzdik materıal» nomınasııasy boıynsha Assosıasııa múshesi, «Omby qazaqtary» aımaqtyq gazetiniń bas redaktory Torǵyn Ashenova jeńimpaz atanyp, 1 000 000 teńge syıaqyǵa ıe boldy. Buǵan deıin «Úrker» marapatyn Túrkııadaǵy «Qazaq eli» jýrnaly (2023 jyly), Mońǵolııadaǵy «kaznews.mn» aqparattyq portaly (2020 jyly) jeńip alǵan bolatyn.
«Til-qazyna» UǴPO uıymdastyrǵan «Memlekettik til jáne BAQ» baıqaýynda Assosıasııa múshesi, ózbekstandyq Balnur Alıbekovaǵa arnaıy marapat pen 100 000 teńge syıaqy tabystaldy.
Qoryta kelgende, aıaqtalýyna sanaýly kúnderi qalǵan aǵymdaǵy jyl sheteldegi qandastarymyzben jan-jaqty baılanystardy nyǵaıtý, olarǵa mádenı-gýmanıtarlyq qoldaý kórsetý, Qazaqstanǵa oralýǵa nıettengen etnıkalyq qazaqtarǵa tolyqqandy konsýltasııalar berý turǵysynan alǵanda aıtarlyqtaı jemisti boldy dep aıtýǵa bolady. Keler jyl budan da tabysty ótedi degen zor senimdemiz.
Danııar QADYROV
«Otandastar qory» KEAQ
Prezıdenti
