Ǵylymǵa ashyqtyq pen aıqyndylyq mańyzdy

Búginde elimizde ǵylymı zertteý­ler jáne ázirlemelerdi iske asyrýmen 400-den astam uıym aınalyssa, ǵylymnyń áleýetin arttyrýǵa úles qosyp jatqan ǵalymdar sany  25 myń­nan asady.

Sarapshylar ǵylymı zertteýlerge kedergi bolyp otyrǵan bas­ty másele ǵylymı zertteý keshen­niń jetispeýshiligi, zamanaýı zert­hanalardyń tıisti deńgeıde jab­dyqtalmaýy ekenin aıtady.  О́ner­tabys nátıjelerin kommersııalandyrý da kókeıkesti bolyp otyr. «Ourworldindata» derekter bazasynda Qazaqstanda ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumysyna bólinetin qarjy kólemi IJО́ 0,5 paıyzyn quraıtyn bolsa, ortasha deńgeıdegi elderde bul kór­setkish – 1,9, dáýletti elderde 3 paıyz­dy quraıdy.

Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda óńirlerde bilim berýdiń qoljetimdiligi men sapasyn, ǵylymı zertteýlerdiń nátıjeliligin arttyrý maqsatynda joǵary bilim men ǵylymdy damytýdyń 2023–2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrym­damasyna ózgeris engizildi. Osy qujat aıasynda sheteldik joǵary oqý oryn­darynyń fılıaldaryn ashý jumy­sy jalǵasyp jatyr. Halyqaralyq ozyq tájirıbeni transfertteý arqy­ly bilim men ǵylymnyń sapasyn jaqsartý, sheteldik stýdentter úlesin arttyrýda 20-ǵa jýyq áriptestik kelisim jasaldy. Nátıjesinde, ál-Fara­bı atyndaǵy QazUÝ bazasyndaǵy «Ulttyq ıadrolyq zertteý ýnıversıteti MIFI», S.О́tebaev atyndaǵy Atyraý Munaı jáne gaz ýnıversıtetiniń bazasynda Gýbkın atyndaǵy Reseı munaı jáne gaz ýnıversıteti, Qazaq ulttyq agrarlyq ǵylymı-zertteý ýnıversıtetiniń bazasynda Tashkent ırrıgasııa jáne aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý ınjenerleri ıns­tıtýty, Abaı atyndaǵy QazUPÝ bazasynda Lotarıngıı, Shákárim ýnıversıtetiniń bazasynda Bydgosh qalasyndaǵy Ekonomıka ýnıversıteti, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıteti bazasynda Herıot-Ýott, M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıteti bazasynda Arızona, taǵy da basqa sheteldik ýnı­versıtetterdiń fılıaldary ashyldy.

Ǵylym jáne joǵary bilim mı­nıs­trligi deregine súıensek, 2023–2025 jyldary ǵylymǵa bólingen bıýdjet 3,3 ese ósken. Endigi kezekte 2024–2026 jyldar aralyǵynda ǵylymı jobalar men ázirlemelerge 730 mlrd teńge jumsaý kózdelip otyr. Ulý jyly 2 myńǵa jýyq ǵylymı joba, 162 ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlama, 137 kommersııalandyrý, jas ǵalymdar tarapynan 700-den asa joba iske asty.  Quzyretti salanyń bolashaqqa jasaǵan boljamdary nátıjesin beretin bolsa, 2027 jylǵa qaraı ǴZTKJ shyǵyndary IJО́ 1 paıyzyna jetetin bolady. 

Sońǵy úsh jyl ishinde ǵylymı jumysqa  bıýdjetten 489,2 mlrd teń­ge bólinip, 2024 jyly bul kórset­kish 145,3 mlrd teńgeni qurady. Baǵ­dar­lamalyq-nysanaly qarjy­lan­dyrý­ǵa 65 mlrd,  ǵylymı granttar­ǵa 56,2 mlrd, al 24,1 mlrd teńge grant­­tyq kom­mer­sııalandyrýǵa qarasty­rylǵan. 

Qazirgi kezde ǵylymdy damytý baǵdarynda ınstıtýsıonaldyq baǵyt ustanǵan Prezıdent janyndaǵy UǴA forsaıt zertteýler júrgizip, el óńirleri boıynsha qoldaýǵa muqtaj salalardy anyqtady. UǴA prezıdenti, akademık Aqylbek Kúrishbaevtyń aıtýynsha, álemdik tájirıbede jetekshi akademııalardyń jumysy sıtýasııalyq-boljamdy taldaý júıesine negizdelgen. Osyǵan oraı  akademııada otandyq ǵylymnyń naqty jaı-kúıin baǵalaý maqsatynda  arnaıy taldaý ortalyǵy qurylyp, ǵylymnyń damýyna kedergi keltiretin birqatar faktordyń bar ekenine kóz jetti. Ǵalymdarmen júrgizilgen saýal­nama, monıtorıng nátıjesin­de bilikti ǵylymı  kadrlardyń tapshy­lyǵy ózekti bolyp otyr. Búginde respýblıkada ǵylymı zertteýmen 20 myńnan astam ǵalym aınalysyp jatqan bolsa, ǵylymy damyǵan elderde bul kórsetkish áldeqaıda kóp. «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zańǵa sáıkes akademııa alǵash ret 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrýdyń 113 ǵylymı-teh­nıkalyq tapsyrysyna saraptama júrgizilip, 87-si boıynsha eskertý jınaqtalǵan. Ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumysqa qatysatyn ǵalymdardyń 60 paıyzdan astamy Almaty jáne Astana qalalarynda turatyndyqtan, ǵylymǵa bólinetin qarajattyń basym bóligi osy eki qalaǵa tıesili. Alda­ǵy ýaqytta anyqtalǵan kemshilikke sáıkes tıisti vedomstvolarmen jumys jalǵasatyn bolady.

Elimizde ǴZTKJ-daǵy memlekettik salymdardyń úlesi 75 paıyz, al basqa kózderden alynǵan ınvestısııalar 25 paıyzdy quraıdy. Ekonomıkasy damyǵan elderde zertteýler men ázirlemelerdi qarjylandyrýǵa ekonomıkanyń kásipkerlik sektory 60-75 paıyzǵa deıin qarjy bóledi, kerisinshe, memlekettik bıýdjet shyǵyndary 40 paıyzdan aspaıdy. Onyń jarqyn mysalyn Izraıl, Koreıa, Amerıka, Batys elderiniń tájirıbesinen aıqyn kórýge bolady. Bul bıznestiń óndiriske ınnovasııalardy engizýge múddeliligin kórsetýmen qatar, atalǵan elderde bıznes salasy eldiń ınnovasııalyq damýynyń qozǵaýshy kúshi ekenin kórsetedi.

ALMATY