1996 jylǵy 2 mamyr kúni Reseı Federasııasynyń prezıdenti B.Elsınniń Jarlyǵymen 1941–1945 jyldardaǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy nemis-fashıst basqynshylaryna qarsy kúreste kórsetken erligi men qaharmandyǵy úshin leıtenant Vladımır Balashovqa, kishi serjant Bahtýras Beıskbaevqa, kapıtan Aleksandar Maslovqa jáne kishi serjant Grıgorıı Reýtovqa «Reseı Federasııasynyń batyry» ataǵy beriledi. Bul jaýyngerlerdiń jáne memlekettik nagradanyń bizdiń elimizge qandaı qatysy bolýy múmkin degen suraq týyndaıdy. Másele – osynda.
Alapat soǵystyń sońǵy aqıqaty eshqashan bolmaıdy deıdi. Ras sóz. Arada jarty ǵasyr ótkende kómbede túrli sebeptiń saldarynan qalyp qoıǵan aqıqattyń biri osy jarlyqtyń jaryqqa shyǵýynan da oryn alyp otyr.
Biz biletin Ekinshi dúnıejúzilik soǵys tarıhynda «Kapıtan Nıkolaı Gastello ekıpajynyń erligi» degen dańq pen daqpyrtqa birdeı tańylǵan derek bar. Ol túrli keńestik keńistiktegi oqýlyqtar men kommýnıstik ıdeologııada ábden nasıhattalyp, «otqa oranyp bara jatqan ekıpaj jaýdyń tank kolonnasynyń ústine shúıligip, quldılaı qulady» dep, Otan úshin janpıda erlik jasaǵany basqalarǵa úlgi bolyp taraǵan. Bul óshpes, órshil erlikti 1941 jyly 26 maýsym kúni, ıaǵnı soǵystyń besinshi kúni proletarıat otbasynan shyqqan, 1928 jyldan kommýnıst, kapıtan N.Gastellonyń ekıpajy jasady degen toqtamǵa keledi. Sol sebepti osy ekıpajdyń komandırine soǵystyń ekinshi aıynda, ıaǵnı 27 shildede alǵashqy Altyn juldyzdyń qatarynda eń joǵarǵy Keńes odaǵynyń batyry ataǵy beriledi. Keńes odaǵynyń jaýyngerlerine «gastelloshylar» termıni erlik pen qaharmandyqtyń rámizi bolady. Áskerı tarıhshylardyń málimetinshe, soǵys jyldarynda jaý áskeri men tehnıkasy shoǵyrlanǵan jerge shabýyl jasaý boıynsha otqa oranǵan 327 ekıpaj joıqyn soqqy bergen eken. Solardyń barlyǵy da keýdesine Altyn juldyz taqqan joq. Tipti erlikteri túrli jaǵdaıda eskerýsiz qalǵandary da az emes.
1951 jyly 12 mamyrda Belorýssııanyń Uly Otan soǵysy memlekettik mýzeıiniń dırektory Shýskıı Molodechnenskıı oblystyq atqarý komıteti tóraǵasynyń atyna «qupııa» degen belgimen hat jazady. Ol óz hatynda sonaý 1941 jyly 26 maýsym kúni Radoshkovıchı kentiniń mańyna qulaǵan Gastello ekıpajy músheleriniń súıegin ortalyq zıratqa ákelip, qaıta jerleý jóninde usynys jasaıdy. Dırektordyń oıynda ımandylyq isten basqa bóten nárse, kúdik-kúmán da joq edi. Jalpy, opat bolǵan erlerdiń qurmetine bir jerden eskertkish turǵyzýdy josparlaǵan eken.
Kútpegen tosyn jaǵdaıda, áıgili «Gastello ekıpajy jerlengen» degen qabirdi qazǵanda kapıtan A.Maslov ekıpajy músheleriniń súıekteri, ushqyshtardyń ózderine tán kózáınek, páter kilti, ártúrli múlikteri, qujattary salynǵan jeke fýtlıary, aty-jóni jazylǵan medalondary tabylady. Ekıpajdyń atqysh-radısi G.Reýtovtyń qujattary negizinde 1918 jyly Chkalov oblysy, Pokrovka aýdany, Kýlagıno derevnıasynda dúnıege kelip, áskerı qyzmetin 42-áskerı áýe dıvızııasynyń 207-polkiniń áýe atqyshy-radısi bolyp atqarǵany tolyq anyqtalady. Keńes Armııasynyń esepke tirkeý bóliminiń málimeti boıynsha «1941 jyly 26 maýsymda habar-osharsyz ketken» delinedi. DB-3 F bombalaýshy ushaǵymen áskerı tapsyrmany oryndaýdan keıin polkke qaıta oralmaǵan.
Kapıtan Maslov ekıpajy músheleriniń áskerge shaqyrylǵan kezdegi derekteri de tolyq anyqtalady. Al aty-jóni qazaq balasyna dál keletin «Kishi serjant Beıskbaev Bahtýras 1920 jyly týǵan, Almaty oblysy Ile aýdanynyń azamaty» degen resmı derekti odan ári indetip aıqyndaý, ókinishke qaraı, kóp keshikti, uzaq ýaqyt únsizdikten ári aspady.
Keńes Armııasy kadrlar jónindegi Bas basqarmasynyń 1951 jylǵy 22 qarashadaǵy buıryǵy boıynsha kapıtan A.Maslov burynǵy «habar-osharsyz ketken» degen sózdiń ornyna «áskerı tapsyrmany oryndaý kezinde qaza tapty» delinip túzetildi.
Áskerı tarıhshylardyń zertteýi nátıjesinde jáne kózi tiri kýágerlerdiń aıtýy boıynsha sol otqa oranǵan 26 maýsymda Gastello men Maslovtyń ekıpajy áýege birinen soń biri ushyp, jaý tankisi kolonnasynyń ústine janyp bara jatyp shúıligip qulaǵan sátin kórgen kýáler de ekıpajdardy jańylysyp, shatastyrǵan.
Basy ashyq bir máseleni aıtqanymyz jón. Maslov ekıpajynyń erligin jańǵyrtyp, moıyndaý jolyndaǵy azapty kúreske prokýratýra tergeýshisi Vasılıı Harıtonov 30 jyl ǵumyryn arnady. Eskerýsiz qalǵan erlikti elge tanytý azamattyq paryzym dep sanaǵan parasatty kisi bul isti Jýkovskıı atyndaǵy áskerı akademııany támamdaǵan uly Edýardqa aıaǵyna sheıin jetkizýdi senip tapsyrady. Áskerı maıor shendi ınjener Edýard Harıtonov qudaı ońdap, KSRO Joǵarǵy keńesine qyzmetke turyp, bul mansap ómir boıy armandap ketken áke isin laıyqty túrde tııanaqtap zertteýge jáne aqıqatqa jetýine múmkindik berdi.
1993 jyly Maslov ekıpajy músheleri I dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen marapattaldy. Myń bolǵyr E.Harıtonov Maslov ekıpajy músheleri týraly týǵan jerlerine túgel habar saldy. Áskerı áýe atqyshy Bahtýras Beıskbaevtyń (Reseıdegi qujat negizinde alyndy) ulty qazaq, týǵan jeri Almaty oblysy, Ile aýdany ekenin eskerip, Qazaqstan Prezıdentine de hat joldaıdy.
Reseıdiń «Izvestııa» gazetiniń 1997 jyly 27-28 qańtardaǵy nómirinde Ed. Polıanovskııdiń «Eki kapıtan. Gastello, gastelloshylar jáne basqa kóp jaılar jónindegi ashy shyndyq» degen zertteý-tanymdyq maqalasy jarııalandy. Muny keıbireýler erekshe tolqı otyryp oqydy, qaısybireýler qarady da qoıdy. Belgili qalamger, Májilisi depýtaty Arǵynbaı Bekbosynnyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Reseı batyry – Bahtýras Beıskbaev» degen taqyryppen shyqqan shaǵyn maqalasy kókeıge oı saldy.
Sonymen soǵystyń besinshi kúni qaharmandyqpen qaza tapqan batyrdyń tolyqqandy derekterin izdestirý Qazaqstanda resmı oryndardyń aralasýymen júrgiziledi, biraz maǵlumat ta jınastyrady. Almaty qalasyndaǵy áskerı komıssarıattarda 1938–1941 jylǵy eseptik tirkeýde «Bahtýras Beıskbaev» esimi esh kezdespeıdi. Soǵan qaramastan «Baısımbaev Bak(h)týras» degen azamattyń aty-jóni bar bolyp shyqty. Ol 1920 jyly týǵan 1939 jyly 13 qazanda Bıısk qalasyna shaqyrylǵan. Al Qazaqstan Prezıdentiniń arhıvinde 1938 jylǵy úlgidegi komsomol bıletin aýystyrýshylar tiziminde «Beısebaev Baktýraz» (1920 jyly týǵan, qazaq, oqýshy, komsomol) esimi tirkelgen.
Bul eki aradaǵy shamaly ǵana aıyrmashylyqty eskersek, sóz bir adam tóńireginde bolyp otyrǵanǵa uqsaıdy. Almaty oblysy, Ile aýdanyndaǵy Ile selosy, ıaǵnı B.Beıskbaevtyń týǵan jeri delingen oryn Qapshaǵaı teńiziniń astynda qalyp qoıǵandyqtan, kezinde aqshalaı ótemaqy alyp qonys aýdarǵan baıyrǵy turǵyndardy tabý múmkindiginiń sáti túsken joq. Aty-jóni kádimgi el ishinde belgili kisi esimderiniń qataryna saýatty kirigip, ulttyq til zańdylyǵyna saı aıtylýy men jazylýy túpki maǵynasyna qaraı tııanaqtaldy.
Bizdiń bul taqyrypta jýrnalıstik zertteýlerimizdiń nátıjeli, qamtýy aýqymdy bolýyna «Egemen Qazaqstan» gazeti (bas redaktory Ýálıhan Qalıjanuly) men «Atamura» korporasııasynyń (prezıdenti Muhtar Qul-Muhammed) «Batyr joly – baýyr joly» izdestirý ekspedısııasynyń zor kómegi tıdi. Sol kezdegi Aqparat mınıstri Altynbek Sársenbaevtyń da qoldaýy boldy.
Túıindep aıtsaq, negizi biz «Egemen Qazaqstan» gazeti betterinde ústi-ústine jarııalanǵan jazbalarymyzda, odan keıin 2000 jyly «Atamura» korporasııasynyń demeýshiligimen jaryq kórgen «Qaharman Baqtyoraz» atty derekti hıkaıatta ańyz ben aqıqat arasynda talaıǵy tartys pen talqylaýǵa arqaý bolǵan batyr, bozdaq Baqtyoraz Beısekbaevtyń Almaty oblysy Balqash aýdanyndaǵy ataqonysyn meken etken týǵan-týystarymen, aýqatty áýletti ákeleriniń qýǵyn-súrginge túsip, jetim qalyp, asharshylyqqa urynǵanda meıirimdi jandardyń qolǵabysymen Ile jaqqa kelgen bala bolǵanyn, aıaýly jeńgesi 86 jastaǵy Ásembala ájemen áńgimede qazirgi Qapshaǵaı teńizi ornyndaǵy Ile stansasynda oryssha bilim alǵanyn, sonaý 1938 jyly áskerge shaqyrylǵansha Quıǵanda («Dostıjenıe» ujymshary) Sibirden jer aýyp kelgen káris aǵaıyndarǵa aýdarmashy bolǵanyn, 1940 jyly Latvııada A.Maslov sııaqty áskerde bolǵan fotosyn, aǵaıyn-jaqyndaryna latyn tilinde hat jazǵanyn kórip, bilip, aǵaıyndarynyń izdeýi naqpa-naq bolǵanyn, jas jaýynger týǵan jerine Batyr bolyp oraldy dep shúkir ettik.
Onyń tuǵyry Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Jeńiske jetken jaýyngerlerdiń batyrlar shoǵyrynda juldyzdaı alaýlap, jarqyrap turatyn bolady. «Batyr joly – baýyr joly» izdestirý ekspedısııasy quramynda qaıratker tulǵa Muhtar Qul-Muhammedtiń bizben birge batyrdyń kindik qany tamǵan aýylynda bolyp, kóp jaıtqa qanyqqan azamattyǵyn aıtýymyz abzal bolar. Jalpy, atalǵan ekspedısııa óziniń aldyna qoıǵan mindetti tolyq oryndady. Qazaqstanda, Reseı men Belorýssııa saparlarynda «Atamura» korporasııasy qarjylaı da qamtamasyz etip, bizben birge «Habar» telearnasynyń derekti fılm túsirýine qolaıly múmkindik týǵyzdy. El gazeti «Egemen Qazaqstan» poshtasyna júzdegen hat keldi, árbir maqalamyz jaryq kórgen saıyn Baqtyorazdyń taǵdyryna uqsas keletin birneshe jaýyngerdiń de arhıvtik derekterin tabýǵa járdemdestik.
1998 jyly 6 mamyrda Memleket basshysynyń Jarlyǵymen Baqtyoraz Beısekbaevqa joǵary erekshelik dárejesi – «Halyq qaharmany» ataǵy berildi. Osyǵan oraı taǵy da «Atamura» korporasııasynyń basshylyǵy márttik tanytty. Almatyda, Respýblıka saraıynda aqyndar aıtysyn ótkizdi. Batyrdyń Balqash aýdanyndaǵy aǵaıyn-týystaryn túgel shaqyryp, syı-qurmet kórsetti. Arýaǵyna arnap as berdi. Sol bir alqaly jıyndarda ataqty áskerı ushqysh, aty ańyzǵa aınalǵan qos Altyn juldyzdy batyr Talǵat Bıgeldınov, maıdanger, akademık, zańger Salyq Zımanov sekildi tanymal qaıratker adamdar asqan janqııarlyq erlik jasaǵan erlerdi umytpaı, Otan úshin otqa túsken batyrlardyń rýhyn kóterýdiń mańyzdy mindet ekenin basa aıtqanymen este qaldy.
Qaharman qazaqtyń esimin máńgi este qaldyrý úshin birqatar ońdy is-shara júzege asyryldy. Berekeli Baqanas aýylynda orta mektepke esimi berilip, bıýst qoıyldy. Elordada batyr atynda eńseli kóshe bar. Ol qaharmannyń halqymen qaýyshýyna septigin tıgizgen el gazeti atyndaǵy kóshemen qatarlas jatyr.
Mártebesi bıik «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ǵasyrdan asa jylnamasynyń ár paraǵy maǵan qymbat qazynadaı, ár sózi saǵynyshty syrlasqandaı kórinedi.
Meırambek Tólepbergen
