– Memleket basshysynyń eldik bastamalarynyń mańyzyn ýaqyttyń ózi aıqyndap otyr. Maǵan júktelgen birinshi tapsyrmasy óńirdegi kommýnaldyq-energetıkalyq sektordy jańǵyrtý bolatyn. Bizdiń aımaqta elektr jelileriniń tozýy 80,7%-ǵa jetken. Qazir óńirde elektr jelilerin jańartýǵa baǵyttalǵan jumys bastaldy. 2023-2024 jyldary aımaqtyq elektr jelilerin taratýshy kásiporynnyń qarajaty esebinen ártúrli kerneýdegi 2 744 km elektr jelisine, 36 qosalqy stansaǵa jáne 482 transformatorlyq stansaǵa kúrdeli jóndeý jasaldy. Búginde turǵyndarymyz jaıly ómir súrýi úshin mańyzdy kommýnaldyq nysandardyń qurylysy men jóndeý jumysy aıaqtaldy. Jańadan qosalqy elektr stansalary paıdalanýǵa berildi. №3 káriz-sorǵy stansasy men №5 jylý magıstrali jańartyldy. Bul nysandar 1960-1970 jyldardan beri jóndeý kórmegen. Jańa elektr stansasy Oral qalasynda 120 myń turǵyndy elektr qýatymen qamtamasyz etedi. №5 jylý magıstrali 70 myń, №3 káriz-sorǵy stansasy 150 myńǵa jýyq paıdalanýshyǵa qyzmet kórsetedi.
Oral qalasy boıynsha №2, №21, №18A káriz-sorǵy stansalaryna, №2 jylý magıstraline, №1 týrboagregatqa qaıta jańartý jumysy bastalyp, qalanyń soltústik-shyǵys betinde jańa elektr qosalqy stansasy salynyp jatyr. Keler jyly №29 káriz-sorǵy jáne №20 sý kótergish stansalarynyń qurylysyn bastaımyz. Osylaısha, oblys ortalyǵynyń sý áketý jáne sý kóterý nysandarynyń bári de jańǵyrtylyp, iske qosylady.
Energetıka salasy boıynsha mańyzdy máseleniń biri – ózge elge táýeldilikti azaıtý. Qazir bizdiń Jánibek jáne Bókeı Ordasy aýdandary elektr qýatyn Reseıden alyp tur. Osyǵan baılanysty 5 megavatty gaz porshendi qondyrǵy ornatý boıynsha Energetıka mınıstrligimen kelissóz júrgizilip jatyr. Oblysta 4 eldi meken gazdy Reseıden alady. Olar: Jánibek aýdanynda 3 aýyl (Qamysty, Borsy, Talov) jáne Báıterek aýdanynda 1 aýyl (Razdolnoe). Jánibek aýdanyndaǵy aýyldarǵa óz gazymyzdy jetkizý úshin merdiger anyqtaldy. Keler jyly qubyr tartylady. Al Báıterek aýdany boıynsha joba jasaqtalyp jatyr. Budan bólek, Memleket basshysy ótken jyly óńirimizge jumys sapary barysynda Qarashyǵanaq ken ornynda qýattylyǵy jylyna 4 mlrd tekshe metr gaz óńdeý zaýytyn salý jóninde tapsyrma berdi. Jańa gaz óńdeý zaýytynyń keleshekte iske qosylýy taýarly gazben qamtamasyz etýge múmkindik jasaıdy.
– Byltyr Batys Qazaqstan oblysynda bolǵan alapat sý tasqyny halyqqa qıyn tıdi. Tasqyn zardabyn joıý baǵytynda atqarylǵan jumys jaıynda aıtyp berseńiz.
– Iá, byltyrǵy tabıǵı apat saldarynan 2 myńǵa jýyq turǵyn úı, 15 myńdaı saıajaı sý astynda qaldy. Memleket basshysy tapsyrmasymen Úkimettiń der kezinde qabyldaǵan sharalarynyń arqasynda 9 994 otbasyǵa 3,6 mlrd teńge kóleminde birjolǵy áleýmettik kómek tólendi. 10 myńnan astam otbasyǵa shyǵyndar úshin 3,7 mlrd teńge materıaldyq kómek berildi. Turǵyndar baspanasyn qalpyna keltirý úshin 4,3 mlrd teńge jóndeýge bólindi. 40,8 mlrd teńgege 1 939 páter satyp alynyp, 23,7 mlrd teńgege 889 jańa úı salyndy. Qaıyrymdylyq qorlary esebinen 69 otbasy jańa baspana aldy.
Osy sátti paıdalana otyra, sý tasqynynan zardap shekken turǵyndarǵa, qıyn sátte qolushyn sozǵan barsha azamatqa jáne demeýshilerge alǵysymdy bildiremin.
– Mundaı tasqyn bıyl qaıtalanbaı ma? Apattyń aldyn alý úshin qandaı daıyndyq jasalyp jatyr?
– Árıne, kóktemge daıyndyqty ótken kúzdiń alǵashqy aıynan bastap kettik. Qazirdiń ózinde Jaıyq ózeni boıynda dambalar salynyp, sý tasqyny bolýy múmkin aımaqtar bekitilip jatyr. Eldi mekenderde qorǵanys bógetterin ornatý 2024 jylǵy ınjenerlik jumys jospary sheńberinde jáne «Demeý Qazaqstan qory» esebinen júrgiziledi. Jalpy, 2025 jylǵy sý tasqyny kezeńinde eldi mekenderdi tasqyn sýdan qorǵaý úshin jalpy uzyndyǵy 102 km 54 qorǵanys bógeti ornatyldy.
– Prezıdent alǵa qoıyp otyrǵan tapsyrmanyń biri – óńirge ınvestısııa tartý, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý. Osy baǵytta qandaı jobalar bar?
– Sońǵy eki jylda negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi 1,2 trln teńge boldy. Sonyń ishinde jeke ınvestısııanyń úlesi – 900 mlrd teńge. Bul kelgen qarjynyń 75%-y jeke ınvestısııa degen sóz. Sonymen qatar sońǵy eki jylda oblysymyzǵa salynǵan tikeleı sheteldik ınvestısııa kólemi 1,8 mlrd dollar boldy. Búginge deıin óńirdiń negizgi ınvestory – «Qarashyǵanaq Petroleým Opereıtıng B.V.» kompanııasy bolyp keldi. Onyń úlesine óńirdegi ınvestısııanyń shamamen 60%-y tıesili. Árıne, bir kompanııanyń qyzmetine osylaısha táýeldi bolý úlken táýekel týǵyzady. Sondyqtan Batys Qazaqstan oblysy úshin mańyzdy mindettiń biri – óńir ekonomıkasyn ártaraptandyrý. Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý aıasynda óńirde sońǵy eki jyldyń ózinde 39,2 mlrd teńgege 55 ınvestısııalyq joba iske qosylyp, 1 myńnan astam jańa jumys orny quryldy. Aldaǵy 5 jylda 2,4 trln teńgege 42 ınvestısııalyq jobany iske asyrý josparda tur. Bul óńirde 10 myńnan astam jumys orny ashylady degen sóz.
2024 jyldyń qazan aıynda munaı-gaz salasyna qajetti jabdyqtardy óndiretin «KaspiMunayKapital» zaýyty iske qosyldy. Osylaısha, shıkizat óndirisine qajetti qural-jabdyqty ózimizden shyǵarýǵa múmkindik aldyq. О́tken qarashada jahandyq ınvestısııalar jónindegi dóńgelek ústel aıasynda Premer-mınıstrdiń qatysýymen 81 mlrd teńgege ońtústik koreıalyq ınvestormen memorandýmǵa qol qoıyldy. Budan bólek, aldaǵy jyldary birqatar mańyzdy ınvestısııalyq joba iske asyrylady. Olar:
- «Qazaq kalıým» kompanııasynyń «Sátımola» ken ornynda kalıı tuzdaryn óndirý boıynsha baıytý-óndiristik keshenin salý jobasy;
- Qytaılyq «China Energy» ınvestorymen birlesip, 2028 jylǵa deıin árqaısynyń qýaty 100 MVt bolatyn 2 GTES salý jospary;
- «Bilgili Group» túrik kompanııasymen birlesip, turmystyq hımııa óndirisi jolǵa qoıylady (38 jańa jumys orny);
- Oral transformator zaýytynyń bazasynda alıýmınıı buıymdaryn óndirý («Ural Electric» JShS, 10 jumys orny);
- Qýaty 15 myń tonnalyq 2 kókónis qoımasyn salý («Baystone» JShS, «Oral Agro» JShS).
Shaǵyn jáne orta bıznes baǵytynda da birqatar bastama bar. Oblysta 58 myńnan astam shaǵyn jáne orta bıznes nysanynda 130 myń adam jumys isteıdi. Shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa 2023-2024 jyldary 38,1 mlrd teńge bólinip, 6 myńnan astam jobaǵa qoldaý kórsetildi.
– Aýyldardy sapaly aýyzsýmen qamtý, gazdandyrý baǵytynda qandaı jumys atqarylyp jatyr?
– Sońǵy eki jylda 32 aýyl sapaly aýyzsýmen qamtamasyz etildi. Sóıtip, 12 mlrd teńgege 71 joba júzege asyp, 8,1 myń turǵyn taza sýǵa qol jetkizdi. 2024 jyldyń sońynda aýyl halqynyń 97%-y sapaly aýyzsýmen qamtyldy. Qazir 310 aýyl taza sý tutynady. Bul – óńirdegi barlyq eldi mekenniń 75%-y. 2023 jyly 7 aýyl jáne 17 aýyldaǵy 49 áleýmettik nysan tabıǵı gazǵa qosylǵan edi. Bul úshin oblystyq bıýdjetten 1 mlrd teńgege jýyq qarajat jumsaldy. Búginde oblys turǵyndarynyń tabıǵı gazben qamtylýy 99,7%-ǵa jetti. 2025 jyly taǵy 11 aýylǵa tabıǵı gaz tartylady.
– Astanadaǵy brıfıngte 2020-2022 jyldary bastalyp, turyp qalǵan nysandar jaıynda aıtyp edińiz.
– Batys Qazaqstan oblysynda 2020-2022 jyldary bastalyp, aıaqtalmaǵan 55 áleýmettik nysan tirkelgen bolatyn. Búginde olardyń qurylysy tolyq aıaqtaldy. Bul halyq úshin asa mańyzdy sý qubyry, mektep, sporttyq nysan, jol, ınjenerlik jeli, turǵyn úı, mádenıet pen densaýlyq saqtaý nysandary bolatyn. Biz josyqsyz merdigerlerdi jaýapqa tartyp, tıisti qarajat kózderin taýyp, máselege núkte qoıdyq.
– О́tken jyly Bókeı orda jáne Jánibek aýdandaryna salynyp jatqan jol qurylysy aıaqtaldy...
– Iá, oblys turǵyndaryn árdaıym tolǵandyratyn máseleniń biri – joldyń sapasy. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, sońǵy eki jylda oblysta 174 mlrd teńgege 1 myń shaqyrymnan asa jol jóndeldi. 2023 jyly 137,4 km respýblıkalyq, 290,8 km oblystyq jáne aýdandyq jol jáne 134 km kóshe jelileri jańartyldy. 2024 jyly respýblıkalyq dárejedegi – 77,8 km, oblystyq jáne aýdandyq deńgeıdegi 242,6 km jol jańartylyp, 125,8 shaqyrym kóshege asfalt tóseldi. Bıyl da 500 shaqyrymǵa jýyq joldy jóndeý josparlanyp otyr.
– Sońǵy kezde oblysta áleýmettik nysandar da kóptep boı kótere bastaǵandaı?
– Ras aıtasyz, bilim salasynda 2023 jyly 16 jańa mekteptiń qurylysy aıaqtalyp, paıdalanýǵa berilse, ótken jyly jańadan 6 mektep salyndy. Bıyl «Jaıly mektep» baǵdarlamasy boıynsha 6 mektep qurylysy júredi. Buǵan qosa 8 mekteptiń qurylysyn bastaımyz. Sonymen qatar osy jyly 5 mektepti kúrdeli jóndeýden ótkizý josparlanyp otyr. Osy jumystar oblystaǵy úsh aýysymdy jáne oqý orny tapshylyǵy bar mektepterdiń máselesin sheshýge múmkindik beredi.
«Aýyldyq densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» jobasy aıasynda 2025 jylǵa deıin jańa 50 nysan qurylysy josparlanyp, 2023 jyly 12-si paıdalanýǵa berildi. О́tken jyly 38 nysannyń qurylysy júrdi. Oǵan qosa, 13 nysan kúrdeli jóndeýden ótip jatyr. Mádenıet salasynda Qorjyn, Kónekketken, Qabyrshaqty, Makarov, Kóshim, Atameken, О́leńti aýyldarynda jańa nysan salynyp, úsh nysan kúrdeli jóndeýden ótedi. Sonymen birge byltyr aýyl kitaphanalaryn qaıta jańǵyrtý maqsatynda «Qazaqstan halqyna» qoǵamdyq qorynyń qoldaýymen aýyldyq jerde 25 kitaphanany jańǵyrtý jobasy júzege asty. Qor bólgen qarajatqa kitaphanalarǵa zamanaýı qural-jabdyq, jıhaz satyp alynyp, kitap qory tolyqtyrylady. Jyl aıaǵynda bul jumysty aıaqtaımyz.
Oralda kúrdeli jóndeýden ótip jatqan Mádenıet jáne jastar úıi ǵımaratynda «Samuryq Qazyna» qorynyń qoldaýymen «kreatıvti hab» iske qosylady. Hab óńirdegi jastar shyǵarmashylyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan. Sport ınfraqurylymyn damytý maqsatynda byltyr 2 deneshynyqtyrý-saýyqtyrý kesheni jáne 1 modýldi sport kesheni paıdalanýǵa berildi. Prezıdenttiń 2023 jyly óńirge jumys sapary barysynda bergen tapsyrmasyna sáıkes, Oral qalasynda myń oryndyq kópfýnksıonaldy sport kesheni ashyldy. Endigi kezekte oblystyń iri aýyldaryn sport nysandarymen qamtýdy bastap kettik. Búginde 7 aýylǵa osyndaı sport keshen salynsa, kelesi jyly Jaqsybaı, Uıaly, Shóptikól, Darııan, Aqjaıyq, Aqpáter aýyldarynda 6 sport keshenin salamyz.
– Aýyl sharýashylyǵy salasynda qandaı jańalyq bar?
– Memleket tarapynan bul salany qoldaýǵa 2023-2024 jyldary 114 mlrd teńge qarajat bólinip, aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna berildi. 2024 jyly alynǵan tólimen birge usaq maldyń sany 2 mln-ǵa jýyqtady, iri qara 1 mln, jylqy 350 myńnan asyp, túıe 3 myń basqa jetti. Nátıjesinde, oblysymyz etti jáne etti-sútti iri qara mal basy men asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy boıynsha respýblıkadaǵy eń iri óńirdiń biri boldy. Qazir bizdiń oblys kórshiles óńirlerdi de et ónimderimen qamtyp otyr. «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy aıasynda eki jylda 9 mlrd teńgege jýyq qarjy bólinip, aýyldyq jerde 1,5 myńnan astam jańa jumys orny quryldy.
Nesıege qol jetkize almaıtyn, halyqtyń áleýmettik osal toptaryna taýarlyq nesıe berý júzege asty. Qazir 215 otbasyǵa taýarlyq nesıe retinde 354 sıyr, 535 qoı-eshki jáne 86 jylqy berildi. Bul jumys jalǵasady.
О́tken jyly óńirdegi eń iri «Qarashyǵanaq» munaı-gaz kompanııasymen memorandýmǵa otyryp, baǵdarlama aıasynda kásip ashqan turǵyndardyń ónimderin zákirlik kooperasııalar arqyly KPO kompanııasyna tikeleı satý uıymdastyryldy. Sóıtip, «Batys Sút» kesheni – sút ónimderin, «Oral qus fabrıkasy» – jumyrtqasyn, «Batys Nyq» kompanııasy – sıyr etin, «Rýbejınskıı» AShО́K – kókónisti, «Shalqar qus» kesheni taýyq etin sheteldik kompanııaǵa usyndy. Sonymen qatar bizdiń óńirdegi aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri óndirgen ónimdi kedergisiz ótkizý úshin Mańǵystaý oblysynyń Áleýmettik kásipkerlik korporasııasy qoryna únemi ótkizip otyrý boıynsha kelissóz júrip jatyr.
– «Qaladan aýylǵa» baǵdarlamasy jaıynda «Egemen Qazaqstan» gazeti arnaıy maqala jarııalaǵan edi. Baǵdarlamanyń qazirgi nátıjesi qandaı?
– Bul qanatqaqty joba aýyldyq jerde jumys kúshi tapshylyǵyn joıý, agroónerkásiptik keshenniń turaqty damýyn saqtaý maqsatynda qolǵa alynǵan edi. 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan joba boıynsha qonys aýdarý úshin 57 aýyl belgilendi. Biz osy aýyldarǵa 120 otbasyn kóshirýdi josparladyq. Qazirgi nátıje boıynsha 87 otbasy qonys aýdardy.
– Oblysty jan-jaqty damytý boıynsha alda taǵy qandaı jospar bar?
– Jospar kóp. Memleket basshysynyń «Ana tili» gazetine bergen suhbatynda aıtylǵandaı, birinshi kezekte turǵyndardyń ál-aýqatyn arttyrý baǵytynda áleýmettik ınfraqurylymdy jańǵyrtý jumystary jalǵasady. Atap aıtqanda, turǵyn úı sharýashylyǵyn, energetıka nysandaryn jańǵyrtý, aýyldy kórkeıtý, sapaly jol salý, turǵyn úı qurylysyn arttyrý sııaqty mańyzdy salalarǵa basymdyq beremiz. Sondaı-aq otandyq ónim shyǵarý baǵytynda kóp is atqarýymyz kerek. О́ńirde qaıta óńdeý salasyndaǵy kásiporyndardyń sanyn arttyryp, aımaq ekonomıkasyn alǵa jyljytý – basty maqsatymyz. Investısııa tartý, jańa jumys oryndaryn ashý baǵytynda jumys odan ári jalǵasady.
Áńgimelesken –
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
