Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Aıtqyzbaı keler apattyń sebebi – san alýan. Jol júrý erejesin elemeý, júrgizýshi kýáligine zańsyz qol jetkizý, mas kúıde kólik tizgindeý, jyldamdyq shegin shamadan asyrý dep tizbeleı berýge bolady. Jol júrý erejesin bilmeı kólik tizgindeýdiń sońy ókinishti jaǵdaıǵa ákeletinin eskersek, kólik tizgindeýge quqyq beretin kýálikke ıe bolý ońaı oljaǵa aınalmaǵany abzal. Bul turǵyda talap barynsha kúsheıtilgenimen, jymysqy áreketin júzege asyryp jatqandar joq emes. Keıingi 5 jylda 60 myń júrgizýshi kýáligi satylǵan. Bul – sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi taratqan aqparat. Sarapshylardyń pikirinshe, talaptyń kúsheıýi qujattyń qara naryqtaǵy baǵasyn aspandatqany bolmasa, kóp dúnıe ózgere qoımaǵan.
El aýmaǵyndaǵy kólik júrgizý quqyǵyna ıe azamattardyń sany 5 mln 800 myńnan asady. Ár jyl saıyn shamamen 120 myń azamat júrgizý quqyǵyna ıe bolady. Keıingi jyldardyń bederinde kólik júrgizý kýáligin alý talaptary birshama qatańdatylǵan edi. Dálirek aıtqanda, byltyrdan bastap kólik tizginine otyrýǵa nıetti azamattar mindetti túrde arnaıy mektepte daıarlyqtan ótip, odan keıin ǵana emtıhan tapsyrýǵa jiberiletin bolǵan.
Este bolsa, 2016 jyldan bastap el turǵyndarynyń júrgizýshi kýáligin avtomektepterde oqymaı-aq, ózdiginen daıyndalyp alýyna múmkindik berilgen edi. Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵyna baryp emtıhan suraqtarynan súrinbeı ótken talapker júrgizýshi kýáligin kedergisiz ala alatyn. 2019 jyldan bastap barlyq jumys tolyqtaı derlik HQO quzyryna ótti. Degenmen jol apattarynyń jıileýi, jemqorlyq faktileriniń kóbeıýi máselege qaıta qaraýǵa májbúr qyldy. Senat pen Májilis minberinde, Úkimet otyrysynyń úılestirý keńesinde talaı márte talqylanǵan taqyryp júrgizýshi kýáligin berý quqyn qaıtadan IIM quzyryna ótkizgen edi. Mınıstrlik mamandarynyń zerttep-zerdeleýimen sodan beri qoldanystaǵy zańnamaǵa 120-dan asa ózgeris engizilgen. Bulardyń deni – zaman suranysyna saı júıeni ońtaılandyrý men jetildirý jumystary.
El aýmaǵynda kúni búgin 20 kásibı birlestik pen 700 avtomektep jumys isteıdi. Olardyń jumysyn qadaǵalaý maqsatynda mınıstrlik «Avtomektep» dep atalǵan arnaıy aqparattyq júıeni iske qosqan. Júıeniń kómegimen avtomektepterdiń materıaldyq-tehnıkalyq áleýetin, onda sabaq beretin muǵalimderdiń biliktilik deńgeıin anyqtaý, jumys sapasyn baqylaý múmkin bolyp otyr.
– Elde júrgizýshi kýáligin zańsyz saýdalaǵandar men satyp alýshylarmen kúres júrgizilip-aq jatyr. Talap ta kúsheıdi, tártip te barynsha qatańdatyldy. Degenmen bizdikiler onyń da oraıyn taýyp jatyr. О́kinishke qaraı, bul júgensizdikti túbegeıli toıtara almaı otyrmyz. Bul – tikeleı adam ómirine, qoǵam qaýipsizdigine qatysty másele. Sondyqtan oǵan «barmaq basty, kóz qysty» qaraýǵa bolmaıtyny Prezıdent Joldaýynda da aıtyldy. О́kinishtisi sol, kólik apaty órimdeı balalardyń da ómirin jalmap jatyr. Byltyr elimizde balalarǵa qatysty 3,5 myńnan asa jol apaty tirkelgen bolsa, saldarynan 200-ge jýyq kámeletke tolmaǵan bala qaza taýyp, 4 myńnan astamy túrli deńgeıde jaraqat alǵan. Qazir aqparat quraldarynan jol apatyna qatysty aqparattardy kúnde kózimiz shalady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev birer jyl buryn Ishki ister mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa otyrysynda «Qazaqstanda jol-kólik apatynan qaıtys bolý múmkindigi Eýropa elderine qaraǵanda 11 esege kóp. Biz bul problemany kóptiń aldynda Parlamentte de, Úkimette de talqyladyq. Alaıda másele sheshilmegen kúıi qalyp otyr», degen edi. Munyń bir ushy júrgizýshi kýáligin qalaı bolsa, solaı alǵandar men adam taǵdyryna qatysty máseleni saýdaǵa aınaldyrǵandarǵa tıedi. Qateliktiń bárin jol sapasyna jaba bermeı, jaǵdaıǵa sergek qaraıtyn kez keldi, – deıdi qoǵam belsendisi Arman Zamanbekov.
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, jantúrshiger jaǵdaıǵa alyp keletin kólik apattarynyń negizgi sebepteri – kólik tizginin kámeletke tolmaǵandarǵa nemese kólik basqarý quqy joq basqa adamdarǵa berý, jyldamdyqty shamadan tys arttyrý, mas kúıde kólik tizgindeý, jol júrý qaǵıdalaryn buzý, júrgizýshi nazarynyń bólinýi, jol sapasynyń syn kótermeýi sekildi birneshe faktor.
Prezıdent byltyrǵy Joldaýynda jol apattary týraly aıta otyryp, jergilikti jáne respýblıkalyq joldardyń ınfraqurylymyn jaqsartý jaıyna toqtalǵan edi. Oıdym joldan qashamyn dep ot basyp jatqandar qanshama? Joldardyń júktemege tótep bere almaýy, jaıaý júrginshiler jolaǵy men tıisti belgilerdiń durys qurylmaýy, keıbir aımaqtardaǵy sapasy syn kótermeıtin nemese tym tar joldar, sondaı-aq túngi ýaqyttarda tasjol jıeginde jaıylatyn qaraýsyz mal qaıǵyly oqıǵalardyń oryn alýyna ákelip soqtyrady. Keıbir aımaqtarda áli kúnge deıin aýdan ortalyqtaryna baratyn kúre joldardyń sapasy syn kótermeıdi. Al shalǵaıdaǵy eldi mekenderdiń jaıy aıtpasa da túsinikti.
Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetiniń byltyrǵy esebine sáıkes, el aýmaǵynda jol apattary eń kóp oryn alatyn óńirlerdiń kósh basynda Almaty qalasy, Almaty jáne Jambyl oblystary atalǵan. Odan keıin – Túrkistan oblysy men Astana qalasy. Jol apattarynyń kóp bóligi halyqaralyq, respýblıkalyq mańyzy bar tasjoldarda bolady. Ulytaý, Jetisý, Soltústik Qazaqstan, Aqtóbe oblystarynyń tas joldarynda da adam óliminiń deńgeıi joǵary. Ásirese, kúzgi-qysqy maýsymdaǵy jol qolaısyzdyǵy jaǵdaılary kúsheıgende apat jıileı túsedi. Derekterge kóz júgirtsek, qaıǵyly oqıǵalarda erejeni elemeýdiń úlesi basym. Mas kúıde kólik júrgizý qylmysy da túbegeıli tyıylmaı tur.
Sarapshy Elnazar Ahmetbek, tozyǵy jetken tehnıka joldaǵy kólik apattaryna jıi sebep bolady degen pikirde. Onyń aıtýynsha, el turǵyndary tizgindegen kólikterdiń jartysyna jýyǵy 20 jyldan asqan.
– Eski kólikterdiń zamanaýı qaýipsizdik júıesi joq. Tehnıkalyq baıqaýdan amalyn taýyp ótip júr. Sandyq kórsetkishpen alsaq, bul – 3 mln kólik. Damyǵan elderde mundaı kólikterdiń júrýine múlde ruqsat bermeıdi. Álbette, jurttyń bári jarqyratyp jańa kólik mine almasy taǵy anyq. О́ıtkeni jańa kólik baǵasy sharyqtap tur. Kóptegen oqıǵa adamı faktordan, azamattardyń salǵyrttyǵy men jaýapkershiliginiń tómendiginen beleń alady. Júrgizýshilerdiń jaýapkershiligin oıatyp, túrli keleńsizdikterdiń aldyn alý úshin zańdy barynsha kúsheıtý kerek. Keıingi jyldary moped, elektrli-somakat, skýter sekildi mıkromobılder sanynyń artýy da máseleni ýshyqtyryp otyr, – deıdi E.Ahmetbek.
ALMATY
