Sýretti túsirgen – Orynbaı BALMURAT
Osy oraıda aıtpaǵym, sonaý 1985 jyly ataqty Gobı shólinde áskerı qyzmet atqaryp júrgenimde ǵaıyptan qolyma jazýshy Zeınep Ahmetovanyń «Shýaqty kúnder» atty kitaby tústi. Oqydym. Sezim keremet. Rasyn aıtsam, qatty súısindim. Tipti keıbir qysqa mátinderdi jattap aldym. Sońynan paıymdap qarasam, bul kitaptyń sonshalyq jaqsy jazylýy bas keıipkeri – qazaqtyń batyry, II dúnıejúzilik soǵystyń qaharmany, gvardııa polkovnıgi Baýyrjan Momyshulynyń bolýy eken.
Mine sodan beri 40 jyldyń júzi ótipti. Sol zamanda 40-qa jańa tolyp, qylshyldaǵan Zeınep apam 80-niń seńgirine shyǵypty. Ýaqyt-aı degen. Men súıip oqyǵan shyǵarma avtory qazir qazaqtyń abyz anasyna aınaldy. Ulttyń mádenı dástúrin, otbasylyq qundylyqtaryn jáne qyz-kelinshekterdiń ımanı tárbıesin saqtaý men damytý jolynda zor eńbek sińirdi. Atam qazaq «júrekten shyqqan sóz – júrekke jetedi» degenindeı, apamyzdyń árbir jazǵany eldiń júrek tórinde. Qazirde qara buqaranyń eń kóp satyp alatyny osy kisiniń kitaby.
* * *
Jýyqta bala kúngi eles, jastyq shaǵymnyń shyraǵdany bolǵan «Shýaqty kúnderdi» qaıta oqyp shyqtym. Áseri burynǵydan da keremet. О́ıtkeni qyryq jylda sanam ósti, tanymym tolyqty. Apamyzdyń «men tula boıy qaıshylyqtarǵa tunyp turǵan, qaıtalanbas adamnyń bıik shańyraǵynyń keń dastarqanyn ustaǵan, shamam kelgenshe ıilip qyzmet istegen, atamnyń ónegeli ósıetterin de, óńmenińnen tesip óter aıqaıyn da estigen mańdaıly kelinmin» (Ahmetova Z. Shýaqty kúnder: - Almaty: Jalyn, 1984. 11-bet) dep jazǵany keremet unady ári kirshiksiz aqıqat. Onymen qoımaı: «Atamnyń qasynda otyryp, shaı quıyp berýdi kúndelikti daǵdyly tirshiliktiń eshqaısyna teńemeımin. Bul degen men úshin ózinshe bir úlken dáreje, usynǵan keseni qolymnan alyp shaı ishýi maǵan istelip jatqan erekshe qurmetteı sezindim», degeni uly sóz, ulaǵatty paıym.
Birde apamyz eri Baqytjanǵa renjip, tórkinge baryp muńyn shaǵypty. Mán-jaıǵa qanyqqan anasy: «Shyqqan qyz shıden tysqary, seniń túpkilikti turaǵyń, tútinin tútetip, tileýin tileıtin úıiń – kúıeýińniń úıi. Bir erkektiń ystyq-sýyǵyna tóze almasań, kedir-budyr minezin keshirýge keńdigiń jetpese, joǵyn bar etip, ashylǵanyn jaba almasań, áıeldik aq jaýlyqtan sadaǵa ket», depti. Mine, burynǵynyń tártip-tárbıesi. Apamyzdyń myqtyǵyly – osyndaı qazaqy qaınardan sýsyndaýynda. Qazaqtyń «anasyn kórip qyzyn al, dastarqanyna qarap asyn ish», degeni osy.
Baýkeńniń kelini ózi aıtqandaı, batyr babanyń babyn tabý, qyńyr jardyń qyrtys minezin jazý, besiktegi balanyń beldigin baılaýdy áýelgi anamnyń tárbıesi dep qur maqtanǵa salynbady, kelindik jolyn atasynyń joralǵysy dep sanady. Minezi qatal, qubylmaly batyrdyń jaǵdaıyn jasap, kózin jumǵansha kelindik qyzmetin atqaryp ótti. Bizdiń keıipker osyndaı ór minezdi batyrǵa kelin bolýyn, qolynan ystyq shaı berýin eshkimge buıyrmaǵan baq sanaıdy. Mine, qazaqtyń áıeline tán keńdik pen darhandyq qaıda jatyr?!
Kitapty oqyp otyrǵanda kóńil tolqyp, kózge jas keletin tustary kóp. Zeınep Ahmetova aıtady: «Atam ómiri ózdiginen dúnıe-múlik jınap, baılyqqa qyzyqqan pende emes. Aqshasyz bolyp kórgen joq. Biraq ýysqa turmaıtyn sý sııaqty qory lezde taýsylatyn. Aqshanyń betine qarap, mynaý erteńge qalsyn degen ádeti bolmaǵan. Qaltasyndaǵy sońǵy bes-on somyn bir somnyń ornyna taksıge berip júre beretin. Atama syılyq kóp keletin. Alaıda qalaı kelse solaı ketedi... Bizdiń úıge kelgen talaı adamdar ásirese áıelder «úılerinde túk joq qoı» dep erinderin sylp etkizgende ishteı kúlip qala beretin edim. О́ıtkeni bizdiń úıdegi baılyq, qabat-qabat kilem, syńǵyrlaǵan hrýstal, qaz-qatar tizilgen emen aǵash emes – atamnyń ózi». Ras. Baýyrjan Momyshuly – bir shańyraqtyń baılyǵy emes, kúlli qazaqtyń qaharmandyq úlgisi. Al Zeınep apamyz osy úlgini jaqsylyǵyn asyryp bolashaq urpaqqa jetkizgen abzal adam.
* * *
Táńir bergen zeıin-zerdesiniń arqasynda Zeınep apamyz kimge kelin bolyp túskenin, atasy qaımana qazaqtyń ezilgen eńsesin kóterýge jaratylǵan jan ekenin erte sezgen. Sóıtip tarıhı tulǵa haqynda jazýǵa bekingen. «Atam degen tiri tarıh, sheksiz shejire edi. Onyń áńgimelerin áıeldiń ómiri bitpeıtin úı sharýasynyń arasynda keıde asyǵys, keıde tolyq, shamam kelgenshe qaǵazǵa túsire berdim» (Atalǵan kitap. 9-bet) dep jazady apaı.
Al shańyraǵyndaǵy jalǵyz kelini kórgen-túıgenin qaǵazǵa túsirip júrgenin bilgen sátte Baýkeń jaryqtyq, túlegi qanǵan kári qyrandaı qabaǵyn túksıtip: «Oıyńnan eshteńe shyǵarma. О́z kózińmen kórgenińdi jaltaqtamaı, jasyrmaı ashyq jaz. Eto tebe ne k lısý, ponıatno», degen eken. «Dál osy sóz aıtylǵan data: 1973 jyly, 28 qazan bolatyn» deıdi Zeınep apamyz.
Sonymen qatar Baýkeńniń jalǵyz uly Baqytjanǵa qaratyp aıtqan «Eger sen ómirge degen túbegeıli adal kózqarasyń, túzý betalys baǵyt-baǵdaryń bolmaı ataq alý úshin jazyp júrseń, onda qylmyskersiń», degenin qazir kúni maqtan izdep, bárekeldi tilep, shala-pushyq dúnıesin ushqan qustyń qanatyna baılap, jasandy bıiktetip júrgen bázbir shyǵarmashylyq adamdary uqsa eken deımiz.
Atasy jalǵyz tuıaq kelini unamasa ursady, biraq qan maıdan kórgen qajyrly hám suńǵyla adam emes pe, erkeletip kóńilin kóterýdi biledi. Bul týraly apamyz: «Úıge kelgen qonaqtarǵa meni tanystyratyn jeri qyzyq. Marqum qudaǵıym Málıke Kegen jaqtyń albany. On jeti jasynda qazaqtyń ishine kelgen jalǵyz atty túrikke ǵashyq bolypty. Aıdahardaı aqyrǵan alty baýyrynyń qaharynan seskenbeı, aı qarańǵy bir túni túriktiń eteginen ustap qashyp ketipti. Júrektisin kórmeısiń be, túbi Momyshulyna qudaǵı bolaryn áýel bastan bilgen. Al myna Zeınep «arǵy atam er túriktiń qyzy». О́te ójet. Áıtpese, tórt baýyrynyń ashýynan taısalmaı meniń balama seskenbeı qalaı kelgen á?», deıdi eken. «Atamnyń osy sózin estigende júregimdi qýanysh-shattyq tolqyny kerneıtin. Osy bir qudiretti úlken adamnyń kelini ekenimdi sezinip, jasyratyny joq, pendeshilikpen ishteı shalqyp ketetin edim», dep jazypty apamyz.
Aıtpaqshy joǵaryda Baýkeń kelinine qaratyp aıtqan «arǵy atam er túriktiń qyzy» degen sózdi ańdamaısyz ba? Bul tirkes «Arǵy atam er túrik, Biz qazaq elimiz» dep bastalatyn ótken ǵasyr basynda azattyq ańsaǵan Alashtyń uran sózin eske túsirip turǵan joq pa? Baýkeń biledi, bilgen soń aıtady.
* * *
Zeınep apamyzdyń esteliginde qyzyq oqıǵa kóp. Birde atasy men kúıeýi biriniń aıaǵynda gıps, ekinshisinde de taǵy sondaı jaǵdaı úıden shyqpaı jatady. Birinshi, ekinshi Momyshuldaryna jas kelinniń jany ashıdy. Ne istemek kerek? Adamdy áldendiretin qymyz. Biraq Almatydan taza qymyz tabý qıyn. Mundaı qymyzdy bet-álpeti kelisken orta jastaǵy áıel satady. Onyń qymyzyn el ańdyp turyp talap áketedi. Jaqsy qymyzǵa Zeıneptiń qoly jeter emes. Sodan bir kúni qymyzshy apaıdyń jolyn tosady:
– Apaı maǵan qymyz kerek edi. Sizdiń jaqsy qymyzyńyzǵa qolym jetpeı júr. Kúıeýim men qaıyn atam Momyshulyna bermek edim. Úıińizden baryp alyp turaıyn.
– Shyraǵym, ataqty adamnyń kelini ekensiń, meniń úıime kelip áýre bolma, kúnara saǵat tańǵy 7:00-de meni dál osy jerde kút. Qymyzshy apaı aıtqan ýádesinde turady. Kúnara qymyz iship atasy men kúıeýi máz. Kelin de shat-shadyman. Múmkin aıbatty atasynyń qymyz iship júzi jumsarǵany áser etti me, kim bilsin, Zeınep bul qymyzǵa qalaı qol jetkizgenin aıtyp qalady. Sol jerde sumdyq bastalady. Baýkeń iship otyrǵan qymyzyn shynysymen qosa jerge bir-aq urady. Eki ortada kúıeýi Baqytjan aıqaılap jatyr: «Dýra! Ty hot ponımaesh, kak podlo otsa ýtopıla v rýblevom kýmyse!».
Osy oqıǵany Zeınep Ahmetova bylaı jazady: «Oılap júrgenim osylardyń qamy emes pe? Bular nege sonsha búlinedi. Jaqsy qymyz ishsin degennen basqa jazyǵym ne? – dep ishteı renjidim. Atam qaıtyp men ákelgen qymyzdan tatpaıtyn boldy. Ol kisiniń atyn paıdalanǵanymnyń aldy-arty osy boldy. Alǵashynda renjigenimmen bul oqıǵa meniń bolashaqta aýa jaıylmaýyma, Momyshuly úıiniń qatań erejesin qaıta buzbaýyma sabaq boldy».
* * *
Kitapta atasynyń at qoıǵyshtyǵy týraly qyzyq sıýjet bar. – Bir kúni, deıdi apamyz. – Atamdy qoltyqtap Jazýshylar odaǵyna bardym. Oljas bastyq. Kireberisinde tolyqsha kelgen qaratory qysyqkóz áıel otyr. Ol kisi Baýkeńdi kórip jik-jappar, qý jany qalmaı jalpyldaıdy. Baýkeń pań:
– Halyń qalaı Dalaı-lama? Balalar jaqsy ma? – deıdi de Oljasqa kirip ketedi. Sodan bir kúni atasy kelinine «Balam, mynaý úıge jazylyp alynatyn gazet-jýrnal. О́ziń qarap shyq. Qosaryń bolsa qos a, tizimdi Dalaı-lamaǵa jetkizip ber, qalǵanyn ózi jóndeıdi». Sodan kelin shyraq salyp uryp odaqqa barady, Baýkeń aıtqan áıel ornynda otyr eken, oǵan orysshalap:
– Sálemetsiz be, Dalaı-lama! Meni sizge atam jiberdi, – dep kelgen sharýasyn aıtady. Ol áıel kelinge tańdana bir qarap alyp:
– Meniń atym – Dalaı-lama emes, Lıýsıa. Ultym – býrıat bolǵan soń Baýkeń osylaı aıtady... Zeınep uıattan kirerge tesik tappaı qalypty. Taǵy birde atasyn qoltyqtap odaqqa kelse, Baýkeń bireýge «Áı buırabas, beri kel» dep buıyra sóıleıdi. Zeınep buıra shashty kim boldy eken dep qarasa, basynda qyltanaq joq jaltyr bas bireý júgirip kele jatypty.
* * *
Taǵy birde mynadaı qyzyq oqıǵa bolypty: qarapaıym bir adam esikti qaǵyp úıge kiredi. «Baýkeń bar ma?». Zeınep qonaqty atasyna baǵyttaıdy. Sóıtse, bul adam Baýkeńniń bala kúninde ınternatta birge ósken Aldanazar Tasybekov degen dosy eken. Kórmegeli kóp jyl ótken. Batyr áýeli dosyn tanymaıdy. Atyn aıtqanda baryp «Apyrmaı, tiri me ediń?», dep bas salady. Ekeýi uzaq syr shertedi. Ol kisi ketýge qamdanǵanda atasy Zeınepke:
– «Za namı Moskvanyń» bir danasyn ákelshi, – deıdi. Ol kisi kitapqa tóte jazýmen «Aldanazarǵa. Eskerme retinde Baýyrjan Momyshuly. 1974 j. 25 dekabr» dep jazady da, mátindi kelini Zeınepke «daýystap oqy» dep buıyrady. Qazaqy tárbıe qanyna sińgen kelin atasynyń atyn aıtýy múmkin emes. Biraq Baýkeń buıryǵynyń oryndalýyn qalaıdy. Aqyldy kelin kitapty qolyna alyp, qoltańbany bir sholyp kórip: «Sizge, deıdi qonaqqa basyn ıip, eskerme retinde atamnan» dep oqıdy. Oıpyrym-aı, qazaqy tárbıe men dástúrdiń qaınary qaıda jatyr. Qazirgi kelinder úshin ata-enesiniń esimin ataý oǵash bolmaı qaldy.
Endi myna oqıǵaǵa nazar aýdaryńyz: Baýkeń men kelini as ishýge restoranǵa baryp, eki kisilik orynǵa jaıǵasady. Ana bir buryshta qos ústeldi biriktirip uzyn dastarqan jaıyp tastap, bir top qazaq otyr. Júzderi jel qaqty aýyldyń adamdary. Barlyǵy typyr etpeı Baýkeńe qarap qalǵan. Tym-tyrys. Ata men kelinniń aldyna as keledi. Baýkeń qasyq-shanyshqyny ysyryp qoıyp, tarelkadaǵy sorpany basyna kóterip soraptaıdy kep. Túbindegi eki túıir etti saýsaqpen ilip alyp jep qoıady. Odan keıin tarelkany tilimen jalap-juqtaıdy da, ekinshi ydystaǵy qýyrdaqqa jalań qolyn salady. Maı sińgen saýsaǵyn tilimen jalap tamsanady. Baýkeńniń mundaı qylyǵyn kórmegen kelini ań-tań, uıattan ólip barady. Ana jaqtaǵy qazaqtar jabaıy ań-adam kórgendeı otyr, melshıip. Restorannan shyqqan Zeınep «Ata, munyńyz ne?» deıdi ǵoı. Atasy: «Ne bolýshy edi? Momyshuly oıyna kelgenin istep, júrgen jerinde búldiredi», dep estip ósken, ana buryshta atyzdaı qazaqtyń on alty kózi óńmenimnen ótip ketken joq pa? Meni tiri mamont kórgendeı tańǵaldy. Men bilsem, bular aýyldyń betkeustar ıntellıgensııasy. Bireýi ornynan turyp, sálem berýge shamasy kelmedi» dep keıipti.
* * *
Sóz sońyn túıip aıtarym: Zeınep Ahmetova Baýkeńe hám qazaqqa bergen táńir syıy. Batyr atamyz týraly kóp adamdar estelik-esse jazdy. Biraq olardyń bári kelin Zeınepten aspady. О́ıtkeni apamyz jasyndaı ótkir, qaıralǵan qylyshtaı qıyp túser minezi bar atasynyń aıtqanyna kónip, babyn taýyp qasynda boldy. Apamyz kitabynyń sońyn: «Aldaǵy ómirdiń qalaı bolaryn ýaqyt kórseter. Al osy kúnge deıingi ómirimniń ishindegi eń mańyzdy, mazmundy bolǵan kezi – atamnyń aldyndaǵy az jylǵy tıtimdeı eńbegim», dep aıaqtapty. Bıyl Momyshuldary úshin dataly jyl. Shańyraqtyń jalǵyz kelini Zeınep seksenniń seńgirine shyǵyp jatsa, onyń ataqty atasy Baýyrjan Momyshulynyń týǵanyna (24 jeltoqsan) 115 jyl tolǵaly otyr.
