Sýretterdi túsirgen – avtor
Jýyqta mýzeıde kórme ótip, Ertis-Baıan óńirindegi ejelgi turaqtardan tabylǵan 20-dan astam jádiger usynyldy. Ǵalymdar eń alǵashqy qysh qumyralar neolıt kezeńinde jasala bastaǵan dep paıymdaıdy. Arheologter oblys aýmaǵynan atalǵan kezeńge jatatyn ejelgi qysh ydystardy kóp tapqan.
– 1951 jyly qazirgi Jelezın aýdanynda júrgizilgen qazba jumystarynda ǵalymdar oljaǵa keneledi. Bizdiń zamanymyzǵa deıingi III-IV ǵasyrlarda jasalǵan qysh ydystar elimiz boıynsha eń alǵash Pavlodar jerinen tabylǵanyn da aıtyp ótý kerek. Soǵan qaraǵanda Arqa dalasynda, sonyń ishinde Ertis ózeniniń boıynda baıyrǵy zamanda kóshpelilerdiń baı órkenıeti bolǵan. Ejelgi turaqtardaǵy mádenıetti zerttep, jerastynda jatqan qupııalardy ashýda bizdiń mýzeıimizben únemi birlesip jumys isteıtin arheolog ǵalymdar Vıktor Mers, Tımýr Smaǵulov, Georgıı Peresvetovtiń eńbekteri ólsheýsiz, – dep atap ótti Potanın atyndaǵy oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń bas qor saqtaýshysy Álııa Jomartova.
Zertteýshiler alǵashqy qysh ydystardy adamdar áýeli sazdan japyraq-japyraq etip qurastyrǵan dep boljaıdy. Keıin ony otqa kúıdirip, nyǵaıtqan. Al zaman óte qyshtan buıym jasaıtyn sheberler qalyptasyp, ol úlken ónerge aınalǵan. Mysaly, Qyzyltań aýyly mańynan tabylǵan neolıt dáýirine tıesili qysh ydystyń óne boıy zerlengen. Kóshpeli halyq mundaı qysh ydystardy kúndelikti turmysta ǵana emes, sándik maqsatta, ásirese jerleý rásimi úshin de paıdalanǵan. Tipti áıelder men er adamdarǵa arnalǵan ydystar bólek sándelip jasalǵan kórinedi.
Qysh ydystar qatarynan Andronov mádenıeti men qola, erte temir, saq-úısin kezeńindegi qumyralardy kórdik. Arasynda jerge kómilip, ishine dán saqtalatyn úlken qumyralar da kezdesedi. Orta ǵasyrlarǵa taman ydys jasaý úshin qyshtyń ornyna metaldar, atap aıtqanda, temir, jez, kúmis, shoıyn qoldanyla bastaǵany málim. Mysaly, Shyǵys Azııa elderine tán jez qumandar sánge aınalǵan. Qysh qumyra jasaý óneri Eýropa elderinde, sonyń ishinde Qap taýy men slavıan halyqtarynda ejelden qalyptasqan. Qazaq jerine ózge ulttardyń jappaı qonystanýy bastalǵanda jatjurttardyń ydys jasaý mádenıeti de bizge kele bastady. Kórmeden ýkraın men belorýs ulttaryna tán makıtra, krynka, Qap taýy ókilderiniń kýdal qumyralaryn da kezdestirdik.
Álııa Jomartova atap ótkendeı, qyshtan ydys jasaý HH ǵasyrda da jaqsy damyǵan. Ásirese belgili tulǵalardyń mereıtoıyna, ataýly datalarǵa baılanysty sándik kádesyılar jıi shyǵarylyp turypty. Al qazirgi qoǵam ony sándik-qoldanbaly óner retinde qabyldaıdy.
Pavlodar oblysy
