Jastar arasyndaǵy qylmys alańdatady

О́kinishke qaraı, qabyldanǵan shara­lar­ǵa qaramastan, buryn sottalǵandar tara­py­nan jasalatyn qylmys kóbeıip tur. Osyǵan baılanysty qala prokýro­ry memlekettik aıyptaýdyń sapasyn kúsheıtip, prokýrorlardyń kásibı deń­geıin kóterý kerek ekenin, sondaı-aq daýly ister boıynsha ashyq sot prosesterin uıymdastyryp, oqý oryndarynda sot otyrystaryn ótkizý qajet ekenin aıtty. Ol probasııadaǵy túıtkildi problemany sheshý úshin qatań ustanymyn bildi­rip, zańbuzýshylyqqa eki ret barǵan sottal­ǵandardy túzeý mekemelerine qaıtarý máselesin qarastyrýdy alǵa tartty.

Prokýrordyń orynbasary Marat Erjan óz sózinde «Kıberpol» jumysyna toqtaldy. Ol prokýratýra bastamasymen polısııa departamentinde ınternet alaıaq­tyqpen kúresýdiń arnaıy bólimi qurylǵanyn málimdedi. «Bir tereze» qaǵıdatyna negizdelgen bul bólim qyzmeti qylmystyq is aıasynda basqa uıymdardan barlyq qajetti aqparatty múmkindiginshe tez alady. Nátıjesin­de, shaharda ınternet alaıaqtyqtyq qylmysyn ashý kórsetkishi 38%-ǵa ósip, alaıaqtyq áreket 18%-ǵa tómen­degen. Shymkent prokýratýrasynyń alaıaq­tyqpen kúresýdegi jańashyl táji­rı­besin barlyq oblys zerdelep kórdi. Bas­tama jaqsy nátıje bergen soń Ishki ister mınıstrliginiń qurylymy ózger­ti­lip, onda qazir jańa kıberbólim qu­ryl­dy. О́z sózinde qala prokýrory «Kıber­pol» jumysyn jetildirý týraly nusqaý­lar berdi, basqarmanyń kámeletke tolma­ǵandar arasyndaǵy qylmyspen kúresýge baǵyttalǵan «Zań úıirmesi» jobasyn shuǵyl túrde júzege asyrýdy tapsyrdy.

Qala prokýrorynyń taǵy bir orynbasary Marlen Slambekov baıandama ba­rysynda qadaǵalaýshy organnyń áleý­­met­tik-ekonomıkalyq saladaǵy mańyz­dy jetistikterin atap ótti. Máse­len, qabyl­dan­ǵan sharalardyń nátıje­sinde turǵyn­dar­dyń ýly gazdan ýlaný oqıǵalary 44%, ıis­ten qaıtys bolǵandar sany 22% tómendegen.

Esirtki taratýdyń bir joly – jasyryn jazba belgilerin qaldyrý. Esirtki tutynýshylar sol jazba belgileri ar­qyly satatyn adamdarmen baılanysqa túsedi. Mundaı belgi­ler qalada kóp. Ási­rese kópqabatty úıdiń buryshtaryna baıqatpaı jazyp qaldyryp ketedi. Jaı adam ony baıqamaýy da múmkin. Tipti baıqasa da ne eken dep elemeı ótip ketip beredi. Al nashaqorlar úshin bul – esirtki alýdyń birden-bir qupııa joly. Quqyq qorǵaý organdarynyń basty maqsa­ty – osy jazba belgilerdi joıý. Árıne, shahardaǵy búkil tártip saqshylary onyń kózin qurtýǵa shamasy jetpeıdi. Son­dyqtan bul jerde eriktilerdiń, qoǵam belsendileriniń kómegi qajet. Aıtqandaı mundaı qupııa jazbany esirtki graffıtıi dep ataıdy. О́z kezeginde qalalyq prokýratýra osy belgilerdi joıýdyń kommýnal­dyq qyzmet salasynyń 3 myńǵa jýyq jumysker­in jumyldyrǵan. Sóıtip, ózara is-qımyl algorıtmi ázirlenip, olardyń fýnksıonaldyq mindetterine ózgerister engizildi. Kommýnaldyq sharýa­shylyq qyzmetkerlerin yntalandyrýdyń ártúrli tásilderi iske asyryldy. Sonyń nátıjesinde qysqa ýaqyt ishinde kóshe tazalaýshylar kómegimen 3,5 myńnan asa graffıtı joıyldy. Sondaı-aq quqyq buzýshylyqqa «nóldik tózimdilik» qaǵıdaty aıasynda kommýnaldyq qyzmetkerler basqa da zańsyz áreketterdiń jolyn kesýge járdem kórsetti. Aıtalyq, kommýnalshylar shaǵymymen 606 habarlama kelip tússe, nátıjesinde 284 adam ákimshilik jaýaptylyqqa tartyldy. Odan bólek, 6 qylmystyq is qozǵalyp tek 1 is boıynsha úkim shyǵaryldy.

Prokýratýra tarapynan júrgizilgen salyq organdary qyzmetindegi tekserý barysynda kommersııalyq nysandardyń 70%-y salyq tólemeıtini, al 23%-y múliktiń baǵalaý qunyn tómen kórsetkeni anyqtaldy. Máselen, saraptama bir me­ke­medegi múliktiń qunyn 900 mln teńge­ge baǵalasa, deklarasııada ol 50 mln teńge dep qana kórsetilgen. Osy tekse­ris jumysynyń nátıjesinde salyq túsimderi 14%, ıaǵnı 10,5 mlrd-tan 12 mlrd teńgege deıin ósken. Osyǵan baılanysty qala prokýrory múliktiń qunyn belgileý tájirıbesin jalǵastyrýdy, sondaı-aq bıýdjetti tolyqtyrý boıynsha tıimdi sharalar qabyldaýdy talap etti. Sonymen qatar qadaǵalaýshy organ basshysy ótken jyly kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy sýısıd sany – 21%, kámeletke tolmaǵandarǵa qarsy qylmystar – 43%, kerisinshe jasóspirimder qolymen jasalǵan qylmystar 24% óskenin atap ótti. Sondyqtan polısııa departamentinde osy sanattaǵy isterdi tergeıtin jedel tergeý tobyn qurýdy, onyń quramyna balalar psıhologterin qatystyrýdy tapsyrdy.

Shymkentte jasóspirimder arasynda sýısıdtiń órshigeni alańdatarlyq jaǵ­daı ekenin ishki saıasat jáne jastar isteri salasynyń jumystaryna arnalǵan byltyrǵy alqa májilisinde qala ákiminiń ıdeologııa jónindegi orynbasary Sársen Quranbek te atap ótken edi.

«Jastar – izgi qoǵam aınasy» forýmyn ótkizdik. Onda qazaq álmısaqtan musylman ekenin aıttyq. Memlekettiń jastar aldyndaǵy mindeti – mektep salý, ýnıversıtet qurý, orta bilimdi te­gin etý. Bul jaýapkershilikti memleket tolyq oryndap keledi. Al jastardyń moınyndaǵy negizgi mindet – oqý men tereń bilim alý. Degenmen rýhanııat máselesinde oryn alyp jatqan kúrdeli ahýal bar. Bul – jastardyń sýısıd máselesi. Bul problemanyń jyldan-jylǵa ýshyǵyp bara jatqany alańdatady. Statıstıkaǵa júginsek, 2022 jyly kámeletke tolmaǵan balalar arasynda 7 sýısıd oqıǵasy tirkelgen. 2023 jyly 14 jasóspirim óz ómirin qıǵan. Iаǵnı kórsetkish bir jylda eki esege ulǵaıǵan. Al 2024 jyldyń 4 aıynyń ózinde óz-ózine qol jumsaýdyń 5 oqıǵasy oryn alǵan. Jastarǵa jetkilikti deńgeıde mán bermeı otyrǵanymyzdy osydan-aq kórsek bolady. Jastar arasyn­daǵy qylmys ta jyl sanap ósip keledi. Bul boıynsha 2022 jyly 1 043 derek tirkelse, 2023 jyly 2 780 qylmystyq jaǵdaı anyqtalǵan. Jynystyq baǵyttaǵy zorlyq-zombylyqtyń jyl ótken sa­ıyn sany artyp barady. Aıtalyq, 2022 jyly mundaı qylmysqa kámelet jasqa tolmaǵan 3 jasóspirim ushyrasa, 2023 jyly bul san jeteýge ósken. Osynyń bárin aıta berseń, janyń aýyrady. Biraq qazaq aıtpaqshy «aýrýyn jasyrǵan óledi». Jabýly qazan jabýly kúıinde qalsa da bolmaıdy. Onda másele eshqashan sheshimin tappaıdy. Joǵaryda atalǵan problemadan qutylý úshin tutas qoǵam bolyp uıysýymyz kerek», degen edi S.Quranbek.

Qala prokýrorynyń orynbasary Rashıd Amırov te baıandama jasap, alıment boıynsha qaryz bereshegi men memleket kirisine qarjy óndirý kórsetkishi bar bolǵany 19% quraǵanyn, sonyń saldarynan memleket aldyndaǵy qaryz kólemi ósip bara jatqanyn málimdedi. Naqty kórsetkishke kelsek, qaryz somasy 2 mlrd-tan 4 mlrd teńgege deıin ulǵaıǵan. Prokýror sot oryndaýshylarynyń jumysyn kúsheıtý jóninde arnaıy nusqaý berdi. Jáne de jumyssyz boryshkerlerge turaqty negizde bos oryndar jármeńkelerin ótkizýdi tapsyrdy, jumyspen qamtý ortalyǵyna tir­kelýden jaltarǵandardy ákimshilik pen qyl­mystyq jaýaptylyqqa tartýǵa deıin­gi qatań sharalar qabyldaý qajettigin eskertti. Sonymen qatar qala prokýrory Ǵ.Muqanov birneshe ret ákimshilik quqyq buzýshylyq jasaǵan adamdar qoǵam­ǵa qaýip tóndiretinin aıtty. Son­dyqtan mundaı jaǵdaı elep-eskeril­mese qoǵamdyq tártipti buzýǵa jáne qylmys­tyń ósýine ákelýi múmkin ekenin eske saldy. Budan keıingi sózinde Ǵ.Muqanov basqarma qyzmetkerlerine birneshe ret quqyq buzýshylyqty jasaǵandarǵa egjeı-tegjeı taldaý júrgizip, óz usynystaryn berýdi tapsyrdy.

Alqa májilisinde qadaǵalaýshy organ basshysy azamattardyń ótinishterin qaraý prokýratýra qyzmetiniń basty mindetteriniń biri ekenine erekshe nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, ótken jyly qylmys deńgeıi 7,4%-ǵa tómendegenimen, shaǵymdar sany azaımaǵan, kerisinshe, sotqa deıingi tergeý salasyndaǵy ótinish­ter 10%-ǵa artqan. Osyǵan baılanys­ty azamattardyń ótinishterin qaraý tásilin departamenttiń ózinde qaıta qaraýdy usyndy. Sondaı-aq Ǵ.Muqanov Prezıdenttiń jýyrda ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysyndaǵy aıtylǵan maqsattary men mindetterin iske asyrý boıynsha naqty is-sharalar qabyldanyp, jumystar atqarylatynyn jetkizdi.

ShYMKENT