Sóz soıyl №10

*Aıtpasa da túsinikti Ázil-ospaq, syn-syqaq Birde... Jolbarys Halyq jazýshysy Qaltaı Muhamed­janov belgili qalamger ári ǵalym Sársenbi Dáýitovti jaqsy kórip «jolbarysym» dep arqasynan qaǵyp, erkeletip júredi. Birde Qalekeń Sársenbi qatarlas bir top aqyn-jazýshy týraly maqala jazyp, jaqsy kóretin inisi týraly lám demeıdi. – Qaltaı aǵa, – deıdi bir kezdeskende Sársenbi, – bedeldi basylymǵa jarııa­lan­ǵan maqalańyzdy óte muqııat oqyp shyqtym. Jaı­shylyqta meni «jolbarysym» dep arqamnan qaǵasyz. Biraq, men jaıynda ne «jaqsy» dep, ne «jaman» dep jum­ǵan aýzyńyzdy ashpapsyz. Sol zamandas­ta­rym­nyń sońǵy jaǵy bolsa da Sársenbi degen kúshik bar edi dep jaza salsańyz neńiz keter edi? Men máz bolyp qalar edim ǵoı. Ázil-qaljyńǵa qamshy saldyrmaıtyn Qaltaı Muhamedjanov: – Oı, baýyrym-aı! Oı, jolbarysym-aı! Soǵan bola maǵan ókpelep júrsiń be? Seni óńsheń kúshikterdiń qataryna qosyp, meni qudaı uryp pa? Sen jolbaryssyń! Al jolbarys týraly men bólek maqala jazamyn, – dep qutylyp ketipti. Doqtyrhan TURLYBEK. ALMATY. Shymshyma shýmaqtar «Qos burym» «Qos burym» dep jyrlaısyń-aý, aqynym, Qııaldaısyń qııa shaýyp aqyryn. Kempirde de burym joq qoı bul kúnde... Dep kúledi janyńdaǵy qatynyń. «Kredıtpen» toı jasap... «Kredıtpen» toı jasady shabylyp, Halyq keldi taý sýyndaı aǵylyp, Kelgen kelin qatyny eken bireýdiń, Qashyp ketti... urlap-zyrlap qaǵynyp. Zań bylqyldaq Zań degeniń baldyr-batpaq bylqyldaq, Músápirge jynyn tóger burqyldap. Qaltalyǵa «naǵashy» dep erkelep, «Ne habar?» dep yrjaqtaıdy jylpyldap. Qur aıaqqa bata joq «Bizde táýir jumys bar, Alǵa shyǵyp tý ustar. «Qur aıaqqa bata joq», Podarkańmen durys bar...». Temeki jeıdi Ákesi de, atasy da, aǵasy, «Traktor» bop kúrkildeıdi anasy. «Temeki jep» úıdiń ishi kók tútin, Esikti ashyp jylap otyr balasy. Ala taıaq Balamyz «MAI» boldy, Sharýamyz jáı boldy. Aınalaıyn «Ala taıaq» Qolǵa túsken «Aı» boldy. Qyzyl tumsyq Qyryq esekke júk boldy qyrsyqtyǵy, Qıqym-sıqym jáne kóp qısyqtyǵy. «Qulaı súıdi» biraq ta ólip-óship, Araq degen qyp-qyzyl «tumsyqtyny». Mingesip júrip minbege shyqty At artyna mingesip júre bergen, «Bulǵaqtatyp quıryǵyn» kúle bergen. Aqyrynda jalǵasyp jeń ushynan, Minbege kep, tur áne basyp belden. «О́ldim-aý...» Qaryzdanyp satyp alǵan jýyqta, As úıimde tońazytqysh «tolǵap» tur. Al ishinde jalǵyz ǵana jumyrtqa, Muz qursanyp «óldim-aý» dep sorlap tur. Ázirbaıjan QONARBAEV. Mańǵystaý oblysy. Qyryq bir ótirik ÚSh BASTY ÁTESh Birde qazdyń jumyrtqasynyń ishindegi ýyzyn tútikpen soryp aldym da, ornyna úsh taýyqtyń jumyrtqasynyń ýyzyn quıyp qoıdym. Álgiden shyqqan úsh bas­ty «haıýan» úıge jan jolatpaıtyn boldy. Úsh bas bir ortalyqqa baǵynady da, úsh jaqqa qarap turady. Qansha bir júrek jutqan bolsań da, úsh basty haıýandy kórgende betiń qaıtady eken. SÝRET Kúnde balyq aýlaýǵa bara bergen soń, balyqtar meni ábden tanyp aldy. Sodan keıin aýdyń eki jaǵyna aına ilip qoıdym da, aqyryndap tarta berdim. Buryn-sońdy óz sýretin kórmegen balyqtar aýdan ózderi de bir eli qalmaıdy. Sóıtip, kókteńizdiń balyǵyn Alakólge bir-aq ákeldim. TABIǴI «OTTYQ» Magnıt taýynyń basynda otyr­­ǵanmyn. Temeki tutataıyn desem, shyrpym úıde qalypty. Sálden soń kún kúrkirep, jańbyr jaýyp ketti. Sóıtkenshe bolǵan joq qo­lymdaǵy temekim tutanyp sala ber­di. Sóıtsem, naızaǵaıdyń oty dál temekimniń ushyna tıipti. Tabı­ǵatta da basy artyq eshteńe joq eken-aý. AIýDY JUMSAǴAN Sırkte haıýanatqa «bılik aıtyp» júrgen dosymdy úıge shaıǵa shaqyrǵam. Ony-muny aıtyp otyryp, baıaǵyda «Aıýlydan» búldirgen tere barǵanda aıýdan qatty qoryqqanymdy aıttym. Ol da sál «bósip» alǵan. «Qorqaq neme. Eger bizdiń sırkte ister bolsań, júregiń jarylyp keter. Kerek bolsa sol Aıýlyǵa men qazir baryp kelem», – dep ókireshtedi. Sosyn men erteńimdi oıladym da: – Sen búgin dem al. Erteń «du­rys­talǵan» soń eki aıýdy ertip baraıyq. Aıýlaryń oınaǵanda bergen kámpıtten ábden jalyqqan bolar. Búldirgendi ózderi terip jesin. Alda-jalda aıý shapsa kóz­­kórgen ǵoı, arasha turar, – dedim. Sonymen erteńinde dosym ekeýmiz eki aıýǵa mindik te, búldirgen terýge attan­dyq. Bizdi kórgende búldirgen terip júrgen qonjyqtar qaıran qalysty. Tipti, bizdi burynnan tanı­tyndaı búldirgendi qosa teris­ti. Qaıtarda eki aıýǵa mindik te, eki qon­jyqty ertip qaıttyq. Jum­saǵanǵa eń ońtaıly haıýan eken. TÚKIRTIP ALYŃYZ Agronom bolatynmyn. Aýyl­dyń qýlary ylǵı: – Shirkin, qysta agronom, jazda muǵalim bolǵanǵa ne jetsin, – dep kúletin. Kúlse kúle bersin, maǵan eńbek kún júrip jatsa boldy. Qystaı qar toqtatyp jatyrmyzben júrdik. Tek kóktemde on-on bes kún egin septik. Ony da traktorshylar sebedi ǵoı. Egistiktiń basynda uıyqtap jatqam. Bireý ókshemnen teýip kep jiberdi. Sasqalaqtap qaldym. Qarasam, dırektorym. Jeńil mashınasymen kelip tur. Ádette óti­rik málimetke úırenip alǵany mundaı jaqsy bolar ma edi. Oılanbastan: – Men egindi qandaı tereńdikte septi eken dep baıqap jatqanym ǵoı, – dedim betim búlk etpesten. Bas­­tyǵymnyń ózi yńǵaısyzdanyp qaldy. Sodan keıingi talaı jınalysta: – Moldaq, sen sııaqty eńbekke shyn berilgen, jankúıer agronom joq, – dep júrdi. Ara-tura ótirik aıtpasań, kún kórý qıyn. Eger ótirikke ıkemińiz joq bolsa, maǵan kelip, aýzyńyzǵa túkirtip alyńyz. Qazyhan ÁShE. ALMATY. Tikenek sóz Balańdy aıaǵynan  turǵyzǵyń kelse,  moınyńnan túsir. *** О́mirdi qartaıǵansha ata-anań baǵyp, qartaıǵan soń balalaryń baǵatyndaı ótkiz. *** Túıequsqa júk artamyn dese, quspyn depti, ush dese, túıemin degen eken. *** Dosyńa renjiseń,  «úı sal» dep qarǵa. *** Jemissiz aǵashtyń boıy uzyn. Aqbóri QYDYR. ALMATY. «Beri ákelshi  quryp ketkirdi...» Daladan enteleı kirgen polıseı Dekl symdaı tartylyp, baıanat berdi. Bastyǵy ornynan súıretile turyp, onysyn qulyqsyz tyńdady. – Ádepsiz kúntizbe, baseke. Júz jıyrma danasyn qolǵa túsirdik, – degende Dekldiń júzindegi resmı nyshan jaıylyp júre berdi de ózi taý qoparǵandaı bolyp myrs ete qa­lyp, sózin jalǵady: – Baryp tur­ǵan kór­gensizdik, vahkomendant myrza, ar-uıattan bezgendik! Júrek aıny­­tarlyq sýretter bolǵanda, tipti, atamańyz! Sony aıtty da qaǵaz qapshyqty ústeldiń ústine qoıdy. Bastyqtyń uıqysy shaıdaı ashyldy. – Beri ákelshi quryp ketkirdi! Polıseı qapshyqtyń aýzyn ashyp, bireýin bastyǵyna usyndy. Sol-aq eken, qol astyndaǵy qyzmet­ker­ler de antalaı kelip, bastyqty qorshap alsyn. – Keremet! – dedi bireýi muqa­badaǵy sýretke qarap. – Bókse dep osyny aıt! – Mine, kórdińder me, – dep túsin sýytty Alesh, – jastardyń kóre­ti­ni ylǵı osy, tipti mektep jasyna jet­pegenderiniń de. Biraq sol arada-aq onyń úni jumsaryp sala berdi. – О́ı, degen-aı, áne bireýi... Kózin qarashy! Ári ózi tyrdaı jalańash! – Tura tur, budan da soraqysyn kóresiń, – dep jatyr Dekl. – Mynaý da kem soqpaıdy... – Qur bosqa daýlaspańyz, dos­tym, áne bir qatar jatqan sýret odan da keremet. Qatyn dep sony aıt, bóksesiniń ózi nege turady... Shirkin, jatys qandaı, shaljıýyn kórmeısiń be tósekte! Áı, ońbaǵandar-aı, qandaı-qandaı sýretterdi jasaıdy! – Bastyq joldas, siz sýrettiń astyndaǵy óleńdi oqyp kórińizshi. Tipti de jaman emes. – Jatyq jazylǵan eken, astarly mánin aıtsańshy! Osy sııaqty bále-bátirdi jazyp, baspasózge bere­tin neǵylǵan uıatsyzdar deseńshi! Bala­­lar mektepke bara jatyp, jolaı dú­ken­nen osyndaı kúntizbeni kóredi-aý! Ne dep ataýshy edi quryp ketkirdi? – Pornografııa deı­­­di, bastyq myr­za, – dep Pa­velka qolǵa qona ketti. – Sumdyq eken... Biraq, qalaı keremet salynǵan! –dedi polıseı Mıka. – Máselen, myna ishkıim... – Astyndaǵy jazýy qandaı: «Ishkıimmen unaımyn ba, súıiktim, álde onsyz-aq kóńilińe bıikpin?» – deıdi-eı! – Onsyz-aq durys qoı. Qalaı oılaısyńdar? – dedi bastyq qyzmet­kerlerine qýaqylana qarap. – Uıalma­ǵyr­lardyń oılap tappaıtyny joq! – Nazaryńyzdy sońǵy bettiń aldyndaǵysyna salyńyzshy, vahkomendant myrza... mine, myna jerde... shomylyp jatqan balerına. Oıdaı, tyrjalańash, al qyzmetshi áıel oǵan súlgi berip tur... – Tamasha... Im-ııa. Mundaı dúnıe­lerdi aıaýsyz tárkileý kerek deıtinim osy ǵoı. Men bilsem, bar­lyq dúkenderdi súzip shyqsa, osyn­daı taǵy birdeńeler tabylyp qalar. Beý, shirkin, komıssarymyz Pe­roýt­ka erteń qalaı qýanar eken deseńshi. Iаroslav GAShEK. Orysshadan tárjimalaǵan Bekbolat ÁDET. *Dárigerlik tushpara Emhanada: – Dáriger, men túsimde serıal kóre beremin. – Myna dárini búgin ishińiz, basylyp qalady. – Kelesi aptanyń sońynda ishsem bola ma? – Nege? – Sońǵy serııalaryn bir-aq kóre salaıyn degenim ǵoı. * * * Bas dáriger medbıkege: – Sizdiń bólimdegi naýqastar nelikten tórburysh­tandy­rylǵan kómir men aspırındi shama­dan tys kóp paıdalanatyn­dyqtaryn anyqtadyńyz ba? – Iá, olar ol dárilermen doıby oınaıdy eken. * * * Birde mal dárigeri aýrýhanaǵa túsip qalypty. Dáriger odan suraıdy: – Qaı jerińiz aýyrady? – Sen kóp sózdi qoı da, meni emde, men maldy emdegende odan «qaı jeriń aýyrady?» dep suramaımyn. – Onda, medbıke, naýqastyń aıaǵyn ıodpen sylaǵyn. Eger kómektespese, kesip tastaı salarmyz. *** Dáriger polısııaǵa telefon soǵady. – Men ókpesi aýyrǵan naýqasqa jyly kıinip júr dep edim... – Oǵan bizdiń qandaı qatysymyz bar? – Sol naýqas meniń tonymdy kıip ketipti... Qaıran, keńes zamany-aı!.. Bes jyl birge bilim alǵan eki kýrs­tas keń kafede keńkildesip otyr. – Qarashy ana tabanda taptalyp jatqan bir men eki tıyndyqtardy... Obal-aq! – Keńes kezinde, ekeýimizdiń stý­­denttik shaǵymyz ótken sosıalızm zamanynda nannyń qoqymy da bul qusap jatpaýshy edi emes pe? – Dalada da shashylyp jatqan sol «bir men ekilik». – Pálekettiń, bir men eki tıynnyń quny qazir kók tıyn. – Ol emes, bútin bes ne on tıy­nyńdy usynyp ala qoıar zat joq. – E, qaıran keńes zamany, sol kezde bir tıynǵa bir qorap shyrpy alýshy edik. – Eki tıynmen telefonmen sóılespeýshi me edik. – Úshtikpen sırop qosylǵan salqyn sý simirýshi edik. – Bes tıynǵa qos ýys shemishke alyp shaǵatynbyz. – Bala bitkenniń balmuzdaǵy, onyń shokolad qosylǵanynyń ózi 22-aq tıyn turmaýshy ma edi. –Jıyrma ekige kóbigi kólkigen krýj­ki syra alyp simirmeýshi me edik. – Al 56 tıyn 1 dollar turypty. – Oıpyr-aı, sonda myń dollaryń?.. – 2.87, 3.62, 4.12 degender esińde me? – Esimde emeı, ol jaryqtyq araqtardyń quny ǵoı. – Áridegisin aıtsaq, sol kezdiń «tulymdy tulpary» «Moskvıch» kóliginiń quny 5 myń som edi-aý. – Odan myqtysy «Volga» emes pe edi... – Báke, sál-pál otyryppyz, esep aıyrysý qaǵazy da kelipti... – Qansha deıdi? – On bes myń teńge. – Alǵanymyz shısha araq, bir-birden shashlyq... E, sol kezdegi sosıalızm «sáıgúligi» «Volga» jaryqtyqtyń quny da on bes myń som edi-aý... Qaıteıik, kelmeske ketken keńes zamany-aı deseńshi! Ersultan MAǴJAN. TALDYQORǴAN. Múıisti júrgizetin Berik SADYR