Ýaqytpen sanaspaıtyn ormanshy

Osy bir mashaqaty mol salada 30 jyldan asa qyzmet etip júrgen Qaıyrjan Ádilbaevty áńgimege tarttyq. Maman qa­zirgi ýaqytta «Ertis ormany» rezervatyndaǵy jalqaraǵaı ormandarynda tuıaqty janýar­larǵa arnaıy azyq oryndary uıymdastyrylyp jatqa­nyn jetkizdi. Aıtýynsha, ańshy­lyq­tanýshy mamandar men ıns­pek­torlar kún saıyn ottyqtarǵa qaıyń men kókterektiń butaq býmalaryn ilip, jemshóp shashady. Jabaıy janýarlar ydystaǵy tuzdy jalap, ısi burqyraǵan shóppen azyqtanady.

– Qaraǵaımen kómkerilgen ǵajap ólkede eńbek etý – bir baqyt. Keıde jumystan qaljy­raǵanda jalqaraǵaıǵa arqańdy berip otyra qalsań, bir keremet qýatty sezinesiń. Sondyq­tan mundaı tabıǵı baılyq­tyń ortasynda júrý densaýlyqqa da paıdaly. Otyz jyldan asa eń­bek etip kelemin, qara­paıym ormanshydan bastap, júrgi­zýshi, hımııalyq óńdeýshi, orman­shy­lyq basshysynyń orynbasary, basqa da qyzmetter­di atqar­dym. Aınalyp kelgende, barly­ǵynyń mindeti – qalyń qara or­mandy kúzetý. Qylqan japy­raqty orman qysy-jazy jap-ja­syl bolyp turady. Arqa­nyń ańyzaq dalasynda, aınalasy qý taqyr jerde osyndaı qa­lyń ormannyń jaıqalyp tur­ǵa­ny keremet emes pe? Bul baı­­lyq­ty keler urpaqqa odan ári kó­beıtip jetkizsek, bizge odan ar­tyq murat joq, – deıdi «Er­tis or­many» memlekettik orman ta­­bıǵı rezervatynyń ańshylyq­­tanýshysy Qaıyrjan Tólegenuly.

Jer betin aq mamyq kórpe japqan mezgilde de rezervatta qaýyrt jumys tynshymaı­dy. Qys qaharyna minip, omby qar túskende Shaldaı, Bes­qara­ǵaı fılıaldaryndaǵy qyzmet­kerler janýarlar álemin brakonerlerden qorǵaý, jabaıy ańdardy tirkeý men olardyń kóship-qoný monıtorıngin júrgizedi. Bul ýaqytta tuıaqty janýarlarǵa qar astynan azyq taýyp jeý qıynǵa soǵatyny málim. Osyny eskergen jergi­likti ańshylyqtanýshy mamandar orman arasyn mekendeı­tin bulan, elik sııaqty sútqorekti­l­erge azyq oryndaryn uıymdas­tyrady.

– Aǵash arasyna qar qalyń túsedi. Qar kóp jaýǵan mezgilde elik pen bulan azyq tappaı ashyǵa bastaıdy. Sondaı kezde arnaıy alańdarda quryl­ǵan ottyqtarǵa qaraǵaı men kók­te­rek­tiń shybyqtarynan býyl­­­ǵan sypyrǵylardy ilip qoıa­myz. Tuıaqty janýarlar muny súısi­nip jeıdi. Bıylǵy qysqa 3 myń danadaı býma, 150 sentner shóp, 2 myń kılogramm tuz daıyn­dadyq. Alańdarda 67 ottyq, 71 tuzjalaq jasaldy. Sońǵy aıazdy kúnderi qoımamyzdy ashyp, jemshópterdi jetkize bastadyq. Qar juqa bolsa, azyq­ty ottyqtarǵa «Ýazıkpen», qalyń tússe traktormen aparamyz. Bıyl qar asa kóp jaýmady, sondyqtan alańdarǵa jetýde qıyndyq kórgen joqpyz. Keı jyldary qar belýardan kelip, elik pen bulannyń álgi ottyqtarǵa jetýi qıynǵa soǵa­dy. Ondaıda traktormen qardy buzyp, janýarlarǵa jol salamyz. Bolmaı jatsa, júretin soqpaq­taryna ilip, shashyp kete­miz. Tuz ańdarǵa kádimgi dárý­men, qysta ımmýnıtetterin kúsheı­tip, tózimdilikterin arttyrady, – deıdi tájirıbeli maman.

Qaıyrjan aǵanyń sózin­she, orman arasyn mekendeıtin sútqorekti janýarlar borandy kúnderi qalyń ósimdiktiń ara­syna baryp jatyp alady. On­daı­da tutasa ósken butalar­dyń mańaıyn tuıaǵymen arshyp, óz­de­rine oryn saılaıdy. Dala tútep tursa, jaıylýdy múlde doǵa­ra­dy. Aıazdy kúni azyq izdep júre beredi.

Ár jyldyń aqpan aıynda jabaıy ańdardyń sanaǵy bas­talady. Ormanda ańdardyń 40-tan astam túri bar, solardyń me­kendeıtin aýmaqtaryn, sanyn anyqtaý kerek.

– Ań-qus burynǵydaı úrkek emes, bizden qorqa qoımaıdy. Qazir olarǵa myltyq kezeıtin brakonerler joqtyń qasy. Jasap qoıǵan ottyqtarymyzdy bilip alǵan, keıde azyq salyp jatsaq alystan oraǵytyp júredi. Sonaý órt qalyń bolǵan jyldary ormannan aýyp ketken tıinder de qaıtyp orala bastaǵan. Jalpy, sońǵy ýaqytta ańnyń qaı túri bolmasyn kóbeıip keledi, – dep kóńili tola sóıledi ormanshy.

Rezervat oblystyń Sharbaq­ty, Aqqýly aýdandary aýma­ǵynda ornalasqan. Uıysa ósken jalqaraǵaılar soltústiginde Reseımen, shyǵysynda Semeı ormandarymen shektesedi. Ertis-Baıan óńirinde rezervatqa 278 myń gektar jer qarasa, sonyń 194 myń gektardan astamyn ormandy jerler kómkergen. Joǵaryda atap ótkendeı, sút­qorektilerdiń 40 túri, qustardyń 39 túri meken etedi. Olardyń negizgi túrleri – elik, qasqyr, qoıan, túlki, sileýsin, qarsaq, borsyq, tıin, qur, shil. Keıingi jyldary bulannyń sany da aıtarlyqtaı ósip, sońǵy ret 271 bas tirkelgen. Sibir eliginiń sany myńǵa jýyqtasa, 700-ge tarta borsyq, 70-ten astam sileý­sin, 100-ge jaqyn búrkit bar. Bu­ǵan qosa bezgeldek, úki, ıtelgi qusta­ryn, sýsardy jıi kórýge bolady.

Kánigi ormanshy sóz sońyn­da keıingi jyldary rezer­vat aýmaǵynda órt oqıǵala­ry­nyń meılinshe azaıǵany­na qýa­na­tynyn aıtty. Ormanshy­lar­dyń eńbekaqysy da kóterilip keledi. Tek kóńilge kirbiń túsire­tin bir jaıt, rezervattaǵy keı­bir tehnıkalar tozǵan ári jetis­peýshilik baıqalady. Ásirese qar ústimen ózdiginen júretin shanalar joq. Buǵan deıin arnaıy tehnıkalar bolǵan eken. Olar ábden eskirgenine baı­lanysty esepten shyǵarylǵan. Endi olardyń ornyn basatyn Japonııada nemese Eýropa elderinde shyǵarylǵan sapaly shanalar bolsa degen tilegin jetkizdi. Mundaı tehnıkalar ormanshylardyń utqyrly­ǵyn arttyryp, jalqaraǵaı men ań-qustardy brakonerlerden qorǵaýda zor septigin tıgizedi.

Pavlodar oblysy,

Sharbaqty aýdany,

Shaldaı aýyly