Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Nesibeden qaǵylǵan fermerler
Sáýir aıynda egis tanaptarynda dıqan qaýym ylǵal jabý, mamyrdyń sońyn ala tuqym sebý is-sharasyna jumylady. Bul jumys tyńǵylyqty ázirlik pen qarjylaı qoldaýdy qajet etedi. Egin sharýashylyǵyn qoldaýǵa memleket qazynasynan qarajat mıllıardtap bólingenimen, onyń paıdasyn túkpirdegi aýyl-aımaqtyń turǵyndary asa sezine qoımaıtyndaryn jıi aıtady. Bul oraıda elimizdegi astyqty óńirlerdiń qatarynan sanalatyn Pavlodar oblysy fermerleriniń aıtar bazynasy barshylyq.
Ertis-Baıan óńirinde egin salýmen 1 385 sharýashylyq aınalyssa, olardyń 48-i ǵana iri sharýashylyq (jalpy sannan 3,5%) bolyp esepteledi. О́kinishke qaraı, memleketten bólinetin mıllıardtaǵan sýbsıdııanyń teń jartysyn atalǵan 48 sharýashylyq ıelenip otyr. Tarqata aıtsaq, byltyr óńirge berilgen 9,4 mlrd teńgeniń 4,7 mlrd teńgeden astamyn solar ıelengen. Qalǵan bóligin 1 337 fermer qanaǵat etken.
Taǵy bir másele – ótken jyly tuqym, tyńaıtqysh pen gerbısıd satyp alýǵa tólenetin demeýqarjyny, jalpy somasy 14,6 mlrd teńge sýbsıdııany sharýalar áli kórgen joq. Mundaı máselege kezikkender – tolyǵymen orta jáne usaq sharýalar. Qoldaý qarajatynan dámelenip, sýbsıdııaǵa ótinim tapsyrǵandardyń qujaty jyl sońynda keri qaıtarylǵan jaıttar da kezdesip otyr. «Qujatyńyz tolyq emes» degen syltaý jıi aıtylady. Alaıda ótinim toltyrylǵan mezette qujattardyń tolyq paketin qabyldap alǵan mamandardyń bul týraly eshbir eskertý aıtpaıtyny tańǵaldyrady. Saıyp kelgende, fermerler túsiniksiz jaǵdaıda tıesili qarajattan qaǵylyp jatyr.
«Bizge tehnıkanyń qunyn arzandatqany kerek»
«Bolashaq-Jaıma» aýyl sharýashylyǵy óndiristik kooperatıviniń ókilderi ótken egin maýsymynan túk tabys tappaǵanyn, kerisinshe, shyǵynǵa batyp otyrǵanyn jetkizdi. Sharýashylyq 2 myń gektarǵa egin salady. Kooperatıv basshysy Abylaı Júnisov byltyr bıdaıdyń kılosyn 55–60 teńgeden ótkizgen. Tehnıkaǵa, egiske birneshe baǵytta beriletin sýbsıdııa tólemderi áli kúnge túspegen. Saldarynan sharýashylyq óz qyzmetkerleriniń eńbekaqysyn áreń taýyp berip otyr.
«Sýbsıdııa orta jáne shaǵyn sharýashylyqtardy naǵyz sarsańǵa salatyn dúnıe bolyp tur. Kóp jaǵdaıda sýbsıdııaǵa ótinim beretin «Gosagro.kz» portaly durys jumys istemeı turady nemese qansha tyryssaq ta merzimine úlgermeı qalamyz. Jaýapty mekemelerde otyrǵandar aqyr-sońy sýbsıdııa aqshasy bitip qaldy deıdi. О́kinishke qaraı, qujatty óz betimen jınaǵan fermerler sýbsıdııadan qur qalyp qoıady da, araǵa deldal salǵandardyń, iri sharýashylyqtardyń qaltasy qampaıyp shyǵady. Biz sııaqtylar únemi rezervte turamyz. Bul baryp turǵan ádiletsizdik der edim. «Telegram» messendjerinde fermerlerge onlaın keńes beretin arnalardyń aty bar da, zaty joq. Múlde jumys istemeıdi, keri baılanysqa shyqpaıdy. Bul bir. Ekinshiden, tehnıka qunyn sýbsıdııalaý paıda bolǵaly aýyl sharýashylyǵy tehnıkalarynyń baǵasy tipti aspandap ketti. Tehnıkaǵa sýbsıdııa tólegenshe, Úkimet onyń qunyn túsirýge árekettengeni abzal», deıdi fermer.
«Bolashaq-Jaıma» ornalasqan Baıanaýyl aýdanynda 600-ge jýyq sharýashylyq bar bolsa, byltyr solardyń nebári ekeýi ǵana nesıege jańa tehnıka satyp alǵan. О́zgesiniń qymbat tehnıkany alýǵa shamasy joq nemese alǵan kúnniń ózinde nesıeni tóleýge áleýeti jetpeıdi. Aýdandaǵy aýyl sharýashylyǵy tehnıkalarynyń 95%-dan astamy tozyp tur. Osydan tórt-bes jyl buryn 4 mln teńge turǵan MTZ-80 traktorynyń quny búginde eki jarym ese qymbattap, 10 mln teńgege jetken. Al dıqandardyń armanyna aınalǵan zamanaýı sebý keshenderiniń qazirgi quny 100 mln teńgeniń ústine shyǵyp ketedi. Mundaı shyǵyndy usaq sharýashylyqtyń qaltasy qaıtip kótersin...
«О́z mysalymda aıtaıyn, byltyr 80 mln teńgege 8 dóńgelekti «Bıýler» sebý keshenin nesıege satyp aldym. Tirkeıtin qosymsha agregattaryn qosa eseptegende 100 mln teńgege jetti. Úkimet ınvestısııalyq sýbsıdııa tóleımiz, tehnıkanyń 30%-yn ótep beremiz degenge senip, «QazAgroQarjy» arqyly lızıngke alǵanbyz. Jyl sońyna deıin túsedi degen sýbsıdııa áli joq. Tehnıkanyń alǵashqy jarnasyn sonyń esebinen jabamyn degen úmitim kúlge aınaldy. Endi qarjy uıymy jarnany keshiktirgeniń úshin turaqsyzdyq aıybyn tóleısiń deıdi. Mundaı jaǵdaıda belgili bir sheshimder bolýy kerek qoı. Mundaı problemany aýdandaǵy «Altyntory» sharýa qojalyǵy da bastan keship otyr. Tek tehnıkanyń ınvestısııalyq sýbsıdııasy emes, kúnbaǵys tuqymyna tólenýge tıis 2,5 mln teńge sýbsıdııany da ala almaı otyrmyn. Kúnbaǵys tuqymyn byltyr Reseıden aldym, sebebi otandyq tuqym qymbat», dep muńyn shaqty Abylaı Júnisov.
Deldaldardy tártipke shaqyrý kerek
Májilis depýtaty, «Qazaqstan fermerler odaǵy» qaýymdastyǵynyń basqarma tóraǵasy Jıgýlı Daırabaev Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha kóktemgi egiske bólingen 700 mlrd teńgeni nesıe túrinde úlestirý baıaý júrip jatyr dep esepteıdi. Elimizde 300 myńnan astam ártúrli formadaǵy sharýashylyq bar. Olarǵa qarajat shuǵyl túrde qoljetimdi bolýǵa tıis.
«Memlekettiń sýbsıdııa boıynsha sharýalar aldyndaǵy qaryzy búginde máselege aınalyp tur. Fermerler óz shyǵyndarynan bólek, «Azyq-túlik kelisimshart korporasııasyna», «Damý» qory, «QazAgroQarjy» jáne ózge de qarjy ınstıtýttaryna qaryz. Olardyń qıyn jaǵdaıyn eskerip, bıýdjet qarjysy osy máseleni sheshýge baǵyttalýy kerek. Prezıdentimiz agrokeshendi qarjylandyrýdy 1,5 trln teńgege jetkizýdi, sonyń ishinde aýyl sharýashylyǵy tehnıkalarynyń kemi 8–10%-yn jańartý úshin 450 mlrd teńge bólýdi tapsyrǵan edi. Bıyl tehnıka satyp alýǵa 200 mlrd teńge qarastyrylyp otyr. Alaıda mınıstrlikter arasyndaǵy kelisý úderisi uzaqqa sozylyp ketedi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń quzyreti shekteýli, sondyqtan ózge vedomstvolar oǵan kómektesýi kerek. Byltyr 26 mln tonna astyq jınap, qaıda jibererimizdi bilmeı qatty sastyq. «Azyq-túlik kelisimshart korporasııasynda» astyq satyp alatyn qarajat tapshy ekeni baıqaldy. Qys ortasynda kartop qymbattap edi, bárimiz dúrligip shyǵa keldik. Fermerler artyq aqshany qaltasyna basyp jatqan joq, bul – deldaldardyń qıturqysy. Endeshe, budan shyǵatyn qorytyndy – jaýapty organdar oıyna kelgen baǵany qoıyp, tutynýshylar arasynda alańdaýshylyq týdyratyn deldaldardy jazalaýmen naqty aınalysýǵa tıis», deıdi qaýymdastyq tóraǵasy.
Eksport nege ońbaı tur?
Májilistegi Agrarlyq máseleler komıtetiniń múshesi Nurjan Áshimbetov elıtalyq, joǵary reprodýksııaly tuqymdardy satyp alýǵa qarajaty bolmaı, arzan tuqymdy alyp, saldarynan ónimi nashar shyǵatyn sharýalardyń jaǵdaıyn eń áýelgi kezekte nazarǵa alý kerek degen pikirde. Mundaı fermerler sýbsıdııaǵa ilige almaıdy.
«Memleket basshysy byltyr Aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleriniń birinshi forýmynda dıqandarǵa qarajatty jeltoqsan aıynan bastap úlestirý kerek degen tapsyrma berip, nátıjesinde, «Keń dala 2» baǵdarlamasy eki aıdan beri fermerlerge 5%-ben arzan nesıe usynyp jatyr. «Damý» qory kepilge qoıatyn múlki joq sharýalardyń nesıe somasynyń 80%-yna deıin kepildik beredi. Arzandatylǵan janar-jaǵarmaı, tuqym qory aldyn ala jasaqtalady. Qarjylandyrý alǵash ret kóktemgi egisti júrgizýden buryn bastaldy. Bul fermerlerge tuqymdy, tyńaıtqyshty aldyn ala satyp alýǵa, tehnıkany daıyndaýǵa jáne barlyq qajetti jumysty sapaly júrgizýge múmkindik beredi. Byltyr kúzde mol ónimdi sata almaǵanda, eń áýeli shaǵyn sharýashylyqtardyń astyǵyn ótkizýge mán berildi. Mundaı qoldaý únemi jetildirip, turaqty túrde jalǵasyp jatyr. Biraq usaq sharýalarda másele áli de barshylyq. Olarǵa jan-jaqty konsýltasııa jetispeıdi. Qujat máselesi de bar. Jergilikti ákimdikter men jaýapty uıymdar osyǵan nazar aýdarýǵa tıis», deıdi Májilis depýtaty.
Nurjan Kemerulynyń pikirinshe, dıqandar egisti ártaraptandyrýdy jalǵastyra berýi qajet. Maıly daqyldardy kóbirek ósirýge, olardy syrttan satyp alýshylardy tabýǵa umtylǵan abzal.
«Elimizde bıdaıdyń tonnasy 90–100 myń teńge bolsa, kúnbaǵys dániniń tonnasy 150 myń teńgeden kem bolyp kórgen emes. Qytaı memleketi ony bizden 250 myń teńgege satyp alady. Alaıda bul jerde ónimdi qaıta óńdeıtin otandyq kásiporyndardyń qıturqy lobbıi bar. Bizde kúnbaǵys maıyn shyǵaratyn nebári 5 zaýyt bar. Solardyń usynysymen Úkimet eksportqa shyǵarylatyn ár tonna kúnbaǵys dánine 100 eýro baj salyǵyn belgilep qoıǵan. Bul degenimiz dıqanǵa shamamen 55 myń teńge qosymsha shyǵyn ákeledi. Saldarynan kúnbaǵysty eksportqa ótkizý qymbatqa shyǵady. Kúnbaǵys dánin ózimizdiń zaýyttar báribir tolyq óńdeı almaıdy, kóp bóligi qoımada qalyp qoıady. Saldarynan sharýashylyqtar baj salyǵyn tólep, utylyp otyr. Bul paradoksty joıý kerektigin jaýapty mınıstrlikke talaı márte eskerttik», dep qosty depýtat.
Nesıe alýdyń mashaqaty
О́ńirlik Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Darhan Doshanovtyń málimetinshe, 2024 jyly agroónerkásip keshenin qoldaýǵa 82 mlrd teńgeden astam qarajat, onyń ishinde sýbsıdııalaýǵa 32,2 mlrd teńge baǵyttalǵan.
«Ár sharýashylyq óziniń óndiris kólemine sáıkes sýbsıdııa ala alady, jer kólemi boıynsha da shekteý joq. Sońǵy birneshe jylda sýbsıdııa tólenetin platformaǵa jańashyldyq engizildi. Iаǵnı bıýdjette qarajat bolmasa da, aýyl sharýashylyǵy sýbektileri ótinimderin joldaı beredi. Sondyqtan ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha kútý paraǵynda 14,6 mlrd teńge somasyna sýbsıdııa boıynsha bereshegimiz bar jáne ol bıylǵy qańtar aıynan bastap tólenip jatyr», deıdi Darhan Doshanov.
Egin sharýashylyǵyn qoldaýǵa bıyl oblysta 4,1 mlrd teńge sýbsıdııa qaralǵan. Sýbsıdııa alý úshin fermerler memlekettik aqparattyq júıesi arqyly, ıaǵnı «Gosagro.kz» platformasynda ótinim beredi. «Zańdy tulǵalar» nemese «Jeke tulǵalar» memlekettik derekqorlarymen aqparattyq ózara is-qımyly nátıjesinde rastalǵan jeke shoty bolý qajet. Sýbsıdııalanatyn taýarǵa nemese tehnıka men jabdyqtaýyshtarǵa, qurylys kezinde jumsalǵan shyǵyndar rastalýǵa tıis. О́tinim basqarmada tirkelgen sátten bastap 14 kún ishinde qaralyp, sýbsıdııa alý sharttaryna sáıkes onyń qabyldanǵany rastalady ne teris sheshim shyǵarylady.
Qańtar aıynda Ertis-Baıan óńiriniń sharýalary nesıe baǵdarlamalary arqyly 2,5 mlrd teńge qarajat alyp úlgergen. Onyń 2,3 mlrd teńgesi «Keń dala 2» aıasynda resimdelgen. Bul týraly «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ oblystyq fılıalynyń dırektory Ardaq Tańjaryq habardar etti.
Biraq Ekibastuzdyń aýyldyq aımaǵy, Baıanaýyl, Tereńkól, Maı, Sharbaqty aýdandarynyń fermerleri ázirshe atalǵan baǵdarlamaǵa ótinim bermegen. Fılıal basshysy usynǵan qajetti qujattar paketin sholyp otyryp, dıqandar úshin shynymen nesıe alý úderisi mashaqatty sharýa ekenin túsindik. JShS, kooperatıvterdi bylaı qoıǵanda, sharýa qojalyǵy, fermerlik sharýashylyq, jeke kásipkerlikter jeke basty kýálandyratyn qujattardan bólek, salyq, nesıe tólemderi men nesıe tarıhy, jer men tehnıkaǵa, tórt túlikke, veterınarlyq ahýalǵa, jetkizýshimen aınalym qarjysy týraly jasaǵan kelisimshartqa (janar-jaǵarmaı, tuqym, qosalqy bólshekter, tyńaıtqyshtar jáne t.b.) qatysty qujattardy, bıznes jospar nemese tehnıka-ekonomıkalyq negizdeme, taǵysyn-taǵy qujattardy tapsyrýy kerek. Bul alǵashqy kezektegi qujattar ǵana. Odan soń nesıeni kepilmen qamtamasyz etý, notarıaldyq kýálandyrý boıynsha da qanshama qujattar jınaý kerek bolady. Munyń barlyǵy qyrýar ýaqytty qajet etedi. Onsyz da aldaǵy egistiń jaıyn oılap basy qatyp júrgen dıqandy qujat mashaqatynan qutqaratyn ámbebap júıe tabylmaı turǵany ókinishti.
Pavlodar oblysy
