Sýretti túsirgen – Jumabaı MUSABEKOV
Balqash aýdanyna qarasty Baqbaqty aýyly qumdaýyt jer. Irgesinde Ile ózeni aǵyp jatsa da, jasyl jelekke toly meken dep aıtýǵa kelmeıdi. Tabıǵaty qysta sýyq, jazda aptap ystyq. Shilińgir shilde kelisimen mańaıdaǵy shóp qýrap ketedi. Daýyl tursa malyn joǵaltqannyń qarasy kóbeıedi. Jergilikti jylqylar yqtasyn jer izdep, bir aýyldan ekinshi aýylǵa kóshedi. Sondyqtan tórt tuıaqpen tynysy ashylǵan jurttyń sol tabıǵı talapqa saı mal baqqannan artyq qýanyshy joqtaı. Muny eskergen Saparǵalı Sátbaev Aqtóbe oblysyndaǵy Muǵaljar jylqy zaýytyna arnaıy baryp, jabaǵylardy satyp alady. Sonyń nátıjesinde búginde balqashtyqtar taza qandy jylqy asyraýǵa beıimdelip keledi.
«Memleket basshysynyń jylqy sharýashylyǵy ınstıtýtyn qurý týraly sheshimi men sekildi azamattarǵa úmit syılady. Qazaq dalasynda asyltuqymdy jylqynyń úlesi bir paıyz ǵana. 4 mln-nan astam jylqy bar desek, sonyń 40 myńy ǵana tegin saqtap qalǵan. Alaıda bul da naqty málimet emes. Muǵaljar jylqysyn birneshe jyl zerttedim. Bizdiń tabıǵatqa beıimdiligin saraladyq. Byltyr áriptesterimmen Aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleriniń forýmyna baryp, eki kún boıy Muǵaljar jylqysy týraly qundy málimetterge qanyqtyq. Burynǵy Embi, qazirgi Muǵaljar jylqy zaýytymen kelisimshart jasalyp, birneshe jyl buryn osy salany qolǵa alǵan edim. Búginde sol jabaǵylar eki ret tóldedi. Jylqylardy Aqtóbeden Baqbaqtyǵa jetkizý ońaı sharýa emes. Oǵan arnaıy úlken kólik kerek. Jabaǵylar jetkizý qunymen eseptegende 1 mln teńgege barady, aıǵyrlardyń baǵasy odan 4–5 ese qymbat», deıdi sharýa ıesi.
Qazaq dalasynda jabynyń orny erekshe. Qandaı da tabıǵatqa beıim, asa kútimdi qajet etpeıdi. Túz taǵysy sekildi baıtaq jerimizde emin-erkin kezgendi jaqsy kóredi. Tystan kelgen ıt-qusqa ońaılyqpen aldyrmaıdy. Ákki ury-qarylar úıirden bólip aıdap ketkenimen, alysqa uzaı almaıdy. Sebebi júrisi jaısyz, mekenin izdese qysqa aıaǵymen qashyp úlgermeıdi. Eń bastysy, et pen sút baǵytynda teńdessiz mal tuqymy sanalady. Kóp jylqyǵa tıetin aýrý-syrqaýǵa da tózimdi. Zaýyt mamandary seleksııalyq jumysqa basa mán berip otyr. Taza qandy buzbaý úshin aıǵyrlardy basqa zaýyttardan satyp alady. Jergilikti jylqynyń qany aralasyp ketpesin dep sharýashylyqtaǵy 500 jylqyny satyp jibergen.
«Jaby – qazaqy jylqynyń sultany. Búginde Qostanaı, Kóshim, Adaı jylqylaryna memleket tarapynan kóp kóńil bólinip otyr. Olarǵa sýbsıdııa berý máselesi de kún tártibinde tur. Sharýaǵa tıimdisi osylar. Sút pen et baǵytynda básekege qabiletti. Biz kartotekalyq jumys jóninde Muǵaljar tuqymy avtorynyń biri Nabıdolla Kıkebaevpen keńestik. Asyltuqymdy jylqynyń mindetti túrde qujaty bolýy shart. Máselen, aǵylshyndardyń taza qandy jylqylarynyń arǵy tegi ǵasyrǵa sozylady. Bizde úsh aıǵyrdyń tegi saqtalǵan. Olarǵa naqty ǵylymı taldaý jasalyp, Muǵaljar jylqysy ekeni anyqtalǵan. Aqtóbedegi jylqy zaýyty baıtaldardy satqan joq, aıǵyrlardy 6–7 mln-ǵa aldyq. Eki bıeni qosýǵa ǵana ruqsat etti. Osy salaǵa den qoıǵannan keıin búginde sondaǵy zaýyttarmen birlesip jumys istep jatyrmyz. Shalǵaı jer, 3 myń shaqyrymǵa jýyq joldy júrip ótý qıyn. Kóp qarajat ketedi. Keıde zaýyt basshylyǵymen qarjyny bólip tóleýge ýaǵdalasamyz», deıdi S.Sátbaev.
Jylqylar jaqyn mańaıdaǵy sharýalar satyp alyp jatyr. Jabylardyń quny 800 myńnan 1 mln-ǵa deıin barady. Iri qojalyqtar 3–4 bastan alady. Oblys kóleminde Ulyqbaı sharýa qojalyǵy ǵana Muǵaljar jylqysyn baptap otyr. Basqa sharýalarǵa Aqtóbeden «arbalaǵansha», jaqynnan satyp alǵany tıimdi. Onyń ústine kásip ıesi 3 aıǵyrdan tuqym alyp, bir-birine aralastyrmaı, tegin saqtap otyr. Qan aralasyp ketse, jańa týǵan qulyn álsiz bolady. Onda malǵa tán derti de ulǵaıady. Sondyqtan únemi seleksııa júrgiziledi. Máselen, bir aıǵyrdan taraǵan baıtaldardy iriktep, basqa úıirdiń aıǵyryn bólip alyp, bir qoraǵa qamaıdy. Bir-birine baýyr basqansha, ábden úıretip, jeke úıir qalyptastyrady. Muǵaljar-Baqanas jylqy zaýytynyń meńgerýshisi Qonaqbaı Jumabekovtiń aıtýynsha, bul jylqylar jyldyń tórt mezgilinde de jalyn kúdireıtip júredi.
«Buryn da jylqy baǵyp júrmiz ǵoı, biraq shybyn-shirkeıdi, shildeniń mı qaınatar ystyǵyn buıym kórmeıtin mundaı jylqylarǵa qaıran qalmasqa bolmas. Basqa jylqylardaı kóleńke qýalamaıdy, úıezdep tura beredi. 10 bıege 8–9 qulynnan keledi, ish tastamaıdy. Terisi óte qalyń, pyshaq ońaılyqpen kespeıdi. Etti kóp beredi, ettiligi 65–70 paıyzǵa deıin barady. Jaıylyp júrgen jerinen ustap ákelip, soıa berseńiz bolady. Bordaqylap áýre bolmaısyz. Ár tuqymnyń óz ereksheligi bar. Máselen, jergilikti jylqylardan 4 ese kóp sút beredi. Ár saýǵanda 2 lıtr shyǵady. Súti maıly keledi, qulynynyń kóp uzamaı-aq jony astaýdaı bolady. Negizi, taza qandy bıeler sútti bolmaıdy, biraq bul jabylardyń turqy bólek. Jer talǵamaıdy, birden jersinedi», deıdi Q.Jumabekov.
Muǵaljar jylqysy Baqbaqtynyń klımatyna óte qolaıly. Artyq shyǵyndy qajet etpeıdi. Qysta tonnalap jemshóp satyp almaısyz, jaıylym jer bolsa, jetip jatyr. Jergilikti jylqylar kóktemde buratylyp qalsa, bular qonyn toltyryp júredi. Sharýaǵa eń qolaılysy sol. О́kinishke qaraı, miniske jaramaıdy, ústine mingen adam aýnap túsýi múmkin. Qansha jerden jýas kelse de, tek et pen sút alý maqsatynda paıdalanǵan abzal. Boıy orta, tapal keledi, degenmen bashqur, qalmaq jylqylaryna qaraǵanda áldeqaıda bıik. Tipti sahalyqtar arnaıy ushaq jaldap, bizdiń aıǵyrlardy satyp alyp jatyr eken. Iаkýtııanyń aıazyna terisi qalyń Muǵaljar jylqylary qyńq etpeıdi.
Bul jylqylar kóp jortyp júre bermeıdi. Boran soqsa birden toqtap qalady, yqtasyn jer izdep ketpeıdi. Kúzdiń sýyǵynda qatty qýyp aıdaýǵa bolmaıdy, júni tolyq mataspaǵandyqtan sýyq ótýi múmkin. Sýyq ótken jaǵdaıda qysta azyp ketedi. Sondyqtan bappen, jaıyp júrip aıdaǵan jón.
Búginde fermada 7 adam qyzmet etedi. Olardyń aılyq jalaqysy 200 myń teńge. Jyl sońynda 1,5–2 mln kóleminde syıaqy beriledi. Árqaısysynyń qumdy jolǵa arnalǵan kvadrosıklderi, motosıklderi bar. Keshke deıin úıirdiń sonynda júrmeıdi, alystan baqylap otyrady. Maldy aýyl Baqbaqtaqtydan 20–30 shaqyrym jerde ǵana bolǵandyqtan, kezektesip otbasyna baryp turady. Internet jelisi, sý, gaz, tamaqpen tolyqtaı qamtamasyz etilgen. Barlyǵy derlik jergilikti jerdiń azamattary. Qazir olar 40-tan astam úıirdi qadaǵalap otyr.
«Ár aıǵyr 20–30 bıeden ustaıdy. Tabyn-tabynǵa bólingen, ár tabynnyń óz baqtashysy bar. Qulanbasyǵa, Ile ózeniniń boıyna, Bozbıikke jaıamyz. Árqaısysynyń sýaty bólek. Qora tolyqtaı zaman talabyna saı. Jazda maldar kóleńkelep turatyn úlken shatyrly qora salynǵan. Keshke qoraǵa qamamaımyz, úıirlerdi dúrbimen sholyp, sanaq júrgizemiz. Asa aýyr jumys joq. Aılyǵymyzdy ýaqytynda beredi. Syrqattanyp qalsaq, emdelýge de kómektesedi. Úıirdi bólgende taı-jabaǵylarǵa ǵana jemshóp beremiz. Kóbine úıirde júre beredi. Osy kúzde 20 bas keldi, bári birden jaıylyp ketti. Jershil emes, bir-birine baýyr basyp ketedi. Eń qyzyǵy, aıǵyrlar úıirden ózinen taraǵan qulyndy bólip tastamaıdy, qansha júrse de júre beredi», deıdi baqtashy Talǵat Bozymbaev.
Balqash aýdany 70 paıyz shóldi bolǵandyqtan, mal, egin sharýashylyǵyna kóp shyǵyn ketedi. Sondyqtan osyndaı shydamdy jabylar qajet. Mundaǵy myń bas jylqy úıir-úıirge bólingenimen, birge júredi. Jaı jylqylar sekildi bólinip ketpeıdi. Baqtashylar únemi tuz jalatyp turady. Aqsaq-toqsaqtardy qoraǵa ákelip, aptalap emdeıdi. Emdep bitken soń, qaıta úıirge qosady. Jaqynda sharýa ıeleri 20 mln teńgege 7 jasqa shyqqan iri aıǵyr satyp alǵan. Ondaǵy maqsat – seleksııalyq jumystardy taǵy da júıeleý. Keıbir aıǵyrlardyń úıirdegi bıelerge tolyq kúshi jetpeıdi. Sol sebepti syrttan myqty aıǵyrlardy satyp alady.
«Aıǵyrlardy aqpannan bastap bordaqyǵa kirgize bastaımyz. Naýryzdyń 25-inde úıirge salamyz. Ábden qýatty bolyp túskeni abzal. Sonda qulyny myqty bolady. Kelesi jyly sol aıǵyrlar durys qulyn túsirmese, basqa aıǵyrlarmen almastyramyz. Byltyr 300 jaby sattyq. Jergilikti azamattarǵa jeńildikpen beremiz. Qazir aýyldaǵy jigitter osy sharýaǵa den qoıyp jatyr. Shyǵyny kóp emes, eti mol, súti maıly, mundaı mal taptyra bermeıdi. Kóbi jaby men qulannyń býdany deıdi, aıaǵyna qarasańyz zebranyń jolaǵy sekildi jolaqtar bar. Sondyqtan bolar, erkin júrgendi jaqsy kóredi», deıdi Q.Jumabekov.
Aldaǵy ýaqytta sharýashylyq jylqy sanyn kóbeıtýdi oılap otyr. Sút ónimderin shyǵarý da josparda bar. Saparǵalı Sátbaev oblysta osyndaı úlken sharýalardy kóbeıýtý maqsatynda tıimdiligin túsindirip, paıdasyn da aıtyp júr. Jarty ǵasyrǵa jýyq ǵumyryn aýyl sharýashylyǵy salasyna arnaǵan ardagerdiń eńbegi kól-kósir. Osy ıgilikti istiń basynda da ózi tur. Eń alǵash, 1994 jyly oblys kóleminde sharýashylyq ashqan azamattardyń biri. 1979 jyly qazaq dalasyna degeres qoıyn ákelgen maman. Naǵyz eńbek adamy. Odan bólek atbegilik qasıeti de bar, búginde júırikteri báıgeniń aldynan kórinip júr.
Byltyr ótken kóshpeliler oıynyn qyrǵyz tulparyn artta qaldyryp, toptyń basynan kóringen «Aıqabaq» atty júıriktiń ıesi, osy – Saparǵalı Sátbaev. Búginde aýyldaǵy jigitterge aqyl-keńesin aıtyp, báıgege daıyndap júr.
