QQS: Shaǵyn bızneske salmaq túsirmeıdi

«Pıgý salyǵy» (Pigovian Tax)  degen ataýmen tanymal salyq túri bar, belgili bir ekonomıkalyq áreketterden qoǵamǵa keletin keri áserlerdi azaıtý maqsatyn­da salynady. Atalǵan tujyrymdamany brıtandyq ekonomıst Artýr Pıgý engizgen. Mysaly, ekologııalyq zııan keltiretin óndirister nemese halyq­tyń artyq tutynýy ekonomıka­lyq tıimsizdikke alyp kelýi múmkin. Mundaı jaǵdaılarda úkimet Pıgý salyǵyn engizý arqyly tutynýshylar men óndirýshilerdiń minez-qulqyn ózgertýge tyrysady.

Osyndaı mánde alyp qarasaq, QQS Pıgý salyǵyna uqsas. QQS-nyń ósýi keıbir artyq nemese zııandy tutyný­dy shekteýi múmkin. Iаǵnı mólsherleme joǵary bolsa, halyq qymbat ári qajetsiz taýarlardy azyraq satyp alady. Qymbat avtokólikter, sándi taýarlar nemese zııandy ónim­der (alkogol, temeki, gaz­dal­ǵan sýsyndar) qymbattaı­dy. Bul ózgeris ekonomıkanyń turaqtanýyna, únem­shildikke jáne tutynýshylardyń sanaly sheshim qabyldaýyna yqpal etedi. Al bizdiń «Baǵa qymbattaıdy, endi qalaı ómir súremiz?» dep alańdaýymyz­ǵa negiz joq degen ekonomıst Saparbaı Jobaev óz ustanymynyń nyq ekendigin jetkizdi.

– QQS mólsherlemesi kóbeıgen jaǵdaıda, baǵa ósedi degen alań bar. Alaıda áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik ónimderin oılap bas qatyrmasa da, bolady. Sebebi olar QQS-dan bosatylǵan. QQS negizinen qymbat taýar­lar­ǵa – kólik, turmystyq tehnıka, elektronıka sııaqty ónimderge áser etedi. Demek, baǵanyń óskenin qarapaıym halyqtan góri qymbat ta­ýar­lardy tutynatyn aýqat­ty adamdar kóbirek sezinýi múm­kin. Sonymen qatar keıbir olı­garhtar bul ózgeriske qarsy shyǵyp, ony shaǵyn kásiporyndarǵa aýyrtpalyq túsiredi dep kórsetkisi keledi. Alaıda shyn máninde, bul ózgeris negizinen iri jáne orta kásiporyndarǵa baǵyttalǵan, al shaǵyn kásipkerlerdiń basym bóligi QQS tóleýden bosatylady. Sondyqtan jańa shekteý kásipkerlik qyzmetti ádil júrgizýge yntalandyrady jáne bıýdjet kirisin arttyrý­ǵa kómektesedi. Sondyq­tan olı­garhtardyń «baǵa qymbat­taıd­y» degen ýáji qısynsyz. Olar bul arqyly óz tabystaryn qor­ǵap qalýdy kózdeıdi, – deıdi.

Iаǵnı áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik ónimderi men shaǵyn kásipkerler QQS-dan bosatylǵandyqtan, qarapaıym tutynýshylarǵa tikeleı áseri shekteýli bolady. Elimizde qosylǵan qun salyǵy basqa elderge qaraǵanda aıtarlyq­taı tómen. Mysaly, Eýropa memleketterinde QQS mólsheri orta eseppen 20-25 paıyzdy quraıdy, al bizge jaqyn Majarstanda bul kórsetkish odan da joǵary. Ásirese, burynǵy sosıalıstik memleketterde QQS deńgeıi joǵary bolyp belgilengen. Sebebi bul salyqty aınalyp ótý qıyn, al memleket úshin – turaqty kiris kózi.

– Bizde belgili bir taýarlar men qyzmetterge QQS-nyń jeńildikteri qarastyrylǵan. Mysaly, aýyl sharýashylyǵy ónimderine jáne áleýmettik mańyzy bar taýarlarǵa QQS salynbaıdy. Eger memleket osy jeńildikterdi saqtaı otyryp, QQS mólsherin arttyrsa, bıýdjet kirisi edáýir óser edi. Qazirgi tańda el bıýdjeti­niń kirisi tómendep barady. 2024 jyly memlekettik bıýdjetke 15-16 trln teńge salyq túsýge tıis edi, alaıda naqty kórsetkish nebári 11,5-12 trln teńgeni qurady. QQS-nyń bıýdjet kirisindegi mańyzy zor. Sebebi bul salyqtan jaltarý múmkin emes. Eger eksporttalatyn shıkizatqa QQS eseptelse, ol keıin qaıtaryla­dy, biraq ishki naryqtaǵy aınalymda bul salyq tolyq tólenýge tıis.  Bıýdjet kirisin arttyrýdyń taǵy bir tetigi – korporatıvtik tabys salyǵy. Bul salyq kásiporyndardyń paıdasynan alynady. Alaıda kompanııalar jalaqy men shyǵyndardy kóbeıtý arqyly salyq salynatyn taza paıda kólemin azaıta alady. Ásirese, kvazımemlekettik kompanııalar osy tásildi jıi qoldanady. Al QQS-dan jaltarý múmkin emes, sebebi ol taýar baǵasy­na qosylyp, tutynýshy tóleıdi, al kompanııalar ony bıýdjetke aýdarýǵa mindetti, – deıdi S.Jobaev.

Mundaǵy mańyzy bar úshinshi iri salyq – jeke tabys salyǵy. 2019 jyly Pre­zıdent joǵary tabys taba­tyn azamattarǵa salyqty pro­gressıvti shkala boıynsha arttyrýdy usyndy. Qazirde bul salyq 10 paıyz deńgeıinde, biraq ony 15-20 paıyzǵa kóterý josparlanǵan bolatyn. Alaıda olıgarhtar bul ózgeriske qarsylyq tanytyp, keıingi 5,5 jyl ishinde bul reformany júzege asyrmaı keledi. Qazirde QQS tóleýden jaltarýdyń taǵy bir ádisi – orta kásiporyndardyń aınalymyn jasandy túrde bólshekteý.

– Buryn QQS tóleýshi retinde tirkelý úshin kásip­orynnyń jyldyq aınalymy 78 mln teńgeden asýy kerek bolsa, endi bul shek 15 mln teńgege deıin tómendetilmek. Bul ózgeris orta kásiporyndarǵa salyqtan jaltarýǵa múmkindik bermeý úshin engiziledi. Buryn jyldyq aınalymy 200 mln teńge bolatyn kásiporyn QQS tólemeý úshin aınalymyn birneshe shaǵyn kompanııaǵa bólip, árqaısysyn 78 mln teńgeden tómen ustap otyra alatyn. Al 15 mln teńgelik jańa shekteý bul ádisti tıimsiz etedi. Sebebi kásiporyn aınalymyn 15 mln-nan aspaıtyn birneshe bólikke bólse, olardyń árqaısysy jeke esep júrgizip, býhgalterlik qyzmetterdi jaldaýǵa májbúr bolady. Bul óz kezeginde qosym­sha shyǵyn týdyrady, sondyq­tan kásiporyndarǵa QQS tóleý ońaıyraq ári tıimdirek bolmaq, – deıdi sarapshy.

Osy tusta «Kishi kásip­oryn­dar men shaǵyn kásipkerler úshin bul ózgeris qalaı áser etedi?» degen suraq týady.

– Eger kásipkerdiń jyldyq aınalymy 15 mln teńgeden aspasa, ol burynǵydaı QQS tóleýden bosatylady. Al 15 mln teńgeden asqan jaǵdaıda ol orta kásiporyn sanatyna kirip, QQS tóleýge mindetti bolady. 15 mln teńge degenimiz – shamamen 30 myń dollar. Bul qazirgi naryqta Astanadaǵy bir bólmeli páterdiń qunyna teń. Basqasha aıtqanda, eger kásipker bir jylda osyndaı tabys tapsa, ol orta kásiporyn retinde salyq tóleýge qabiletti dep esepteledi. Sondyqtan mun­daı kásipkerlerdiń salyqtan bosatylýy negizsiz bolar edi, – deıdi S.Jobaev.

Al salyq mamany Baljan Baqytqalıqyzy qosylǵan qun salyǵyndaǵy ózgerister tur­ǵyn úı naryǵyna jáne halyq­tyń baspana alý múmkindigi­ne tikeleı áser etedi deıdi.

– Qazirgi Salyq kodeksi­niń 396-babyna sáıkes, tur­ǵyn úılerdi satý jáne jalǵa berý QQS-tan bosatylǵan. Iаǵnı azamattar turǵyn úı satyp alǵanda qosymsha salyq tólemeıdi. Alaıda jańa Salyq kodeksiniń jobasynda bul jeńildik 2025 jylǵy 1 qańtarǵa deıin ǵana saqtalady. 2025 jyldan bas­tap satylatyn nemese jalǵa beriletin barlyq turǵyn úıler QQS-ǵa baǵynýy múmkin. Iаǵnı 2025 jylǵa deıin salynyp, paıdalanýǵa berilgen turǵyn úılerge QQS salynbaıdy, al 2025 jyldan keıin salynatyn barlyq jańa turǵyn úılerge QQS engiziledi, – deıdi ol.

Aıtýynsha, bul baspana baǵasynyń qymbattaýyna ákelýi múmkin, sebebi qurylys kompanııalary men satýshylar QQS somasyn úı baǵasyna qosady. QQS engizilgen jaǵ­daıda, turǵyn úıdi ıpotekaǵa rásimdegende de, salyq somasy nesıe mólsherine qosyla­dy. Mundaı jaǵdaıda kelesi ózgerister bolýy múmkin: jańa úılerdiń baǵasy ósedi, sebebi qurylysshylar QQS-ny satyp alýshylarǵa aýdarady, ıpotekaǵa júginetin azamattar QQS-ny da nesıe arqyly tóleýge májbúr bolady, ıaǵnı qaryz mólsheri artady, jas otbasylar men baspanaǵa muqtaj azamattarǵa úı alý múmkindigi qıyndaıdy, baspana baǵasynyń ósýi ınflıasııany odan ári arttyrýy múmkin.

7 aqpanda Prezıdenttiń kásipkerlermen kezdesýinde «BI Group» basshysy Aıdyn Rahymbaev osy máseleni kóter­di. Ol QQS mólsherleme­sin turǵyn úı sanatyna qaraı saralaý qajet ekenin aıtty. Iаǵnı ekonom-sanat­taǵy baspanalar úshin QQS mólsherlemesin tómendetip, bıznes jáne elıtalyq sanattaǵy turǵyn úıler úshin joǵary mólsherleme belgi­leý usynyldy. Bul usynys áleýmettik teńsizdikti azaıtyp, qarapaıym halyqtyń úı alý múmkindigin saqtaý úshin mańyzdy. Eger bul ózgeris qabyl­dansa, arzan baspana qol­jetimdi bolyp qala beredi, al qymbat jyljymaıtyn mú­likke salynatyn salyq joǵarylaıdy.

Jańa Salyq kodeksindegi bul ózgerister halyqtyń bas­panaǵa qoljetimdiligine aı­tarlyqtaı yqpal etedi. Son­dyqtan QQS-ty saralap engizý mehanızmi qaras­tyrylýy qajet. Bıýdjet tapshylyǵyn turǵyn úı naryǵyna salynatyn jańa salyq arqyly jabý halyqtyń baspana alý múmkindigin odan ári qıyn­datýy múmkin.