Internet alaıaqtan qalaı saqtanamyz?

Elimizde ınternet alaıaqtyq jyl saıyn artyp keledi. 2023 jyly 134 myńnan astam kıbershabýyl tirkel­gen eken. Olardyń ishinde fıshıng, jal­ǵan saıttar arqyly jeke derekterdi urlaý, bank kartalarynan aqsha sheship alý ádisteri keń taralǵan.

Alaıaqtardyń eń kóp qoldanatyn ádisteriniń biri – fıshıng. Olar bankterdiń, poshta qyzmetiniń nemese memlekettik mekemelerdiń atynan jalǵan habarlamalar jiberedi. Telegram, «WhatsApp» sekildi messend­jerler arqyly kúmándi siltemeler taratady. Bul siltemelerdi basqan kezde paıdalanýshy jalǵan saıtqa ótedi, onda onyń jeke málimetteri engiziledi. Alaıaqtar osy derekter arqyly bank kartasyn buzyp, shottaǵy qarajatty ıemdenedi.

Ekinshi keń taralǵan ádis – telefon arqyly aldaý. Munda alaıaqtar bank qyz­metkeri, polısııa nemese salyq or­gandarynyń ókili retinde qońyraý sha­lyp, shotyńyzdan kúmándi opera­sııa anyqtalǵanyn habarlaıdy. Olar úreı týǵyzyp, dereý áreket etý kerek­tigin aıtady, nátıjesinde, adam bank kartasynyń málimetterin nemese SMS arqyly kelgen kodty ózi berip qoıady.

Áleýmettik jelilerdegi alaıaq­tyq ta kóp kezdesedi. Hakerler qoldaný­shylardyń paraqshalaryn buzyp, olardyń atynan dostary men týystarynan aqsha suraıdy. «Maǵan shuǵyl aqsha kerek, keıin qaıtaryp beremin» degen habarlamalar – klassıkalyq shema. Jábirlenýshi jaqynynyń ótinishi dep senip, qarajat jibergen soń, baılanys úziledi. Mundaı jaǵdaıdyń aldyn alý úshin, kez kelgen qarjylyq aýdarym jasamas buryn, telefon arqyly habarlasyp mán-jaıdy anyqtap alý qajet.

Sonymen qatar alaıaqtar ınternet-dúkenderde jalǵan taýarlar satý arqyly da adamdardyń senimine kiredi. Olar tólemdi aldyn ala surap, aqshany alǵan soń iz-túzsiz ketedi.

Zııandy baǵdarlamalar arqyly aldaý da jıi kezdesedi. Munda paıdalanýshy belgisiz faıldy júktegen sátte onyń qurylǵysyna vırýs enedi. Keı­bir vırýstar kompıýterdi tolyqtaı buǵattap, ony ashý úshin aqsha talap etedi. Keıbireýleri qurylǵydaǵy mańyzdy málimetterdi urlap, ony bopsalaý úshin qoldanady.

Investısııalyq alaıaqtyq shemalary keıingi jyldary keńinen tara­la bastady. Qylmyskerler kóp tabys ákeletin jalǵan jobalardy jar­namalaıdy. Qarjy pıramıdalary, krıptovalıýtaǵa baılanysty alaıaqtyqtar nemese «az ýaqytta tez baıyp ketýdiń» túrli joldary osy sanatqa jatady. Alǵashynda adamdarǵa azdap aqsha berip, olardyń senimin kúsheıtedi, keıin úlken somalardy alǵan soń joq bolyp ketedi.

DDoS-shabýyldar men MITM sha­býyldary arqyly da derekter urlanady. Bul ádister kóbine kompanııalar men uıymdarǵa baǵyttal­ǵan, alaıda keıde jeke tulǵalardyń ­jeke derekterine de shabýyl jasalady. Aqparattyq qaýipsizdik sala­sy­nyń sarapshysy Medet Týrın kıberqaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin birneshe negizgi qaǵıdany us­tanýǵa keńes beredi. «Birinshiden, ár qyzmetke bólek kúrdeli qupııasóz qoldaný kerek. Qupııasóz keminde áripterdi, sandardy, arnaıy belgilerdi qamtıtyn on eki sımvoldan turýǵa tıis. Ekinshiden, belgisiz siltemelerdi basýdan aýlaq bolǵan jón. Kez kelgen habarlamadaǵy siltemeni basar aldynda, onyń túpnusqaly­ǵyn tekserý kerek. Úshinshiden, antıvırýs baǵdarlamalaryn ornatyp, olardy únemi jańartyp otyrý mańyzdy. Tórtinshiden, qoǵamdyq Wi-Fi jelilerine qosylǵanda asa saq bolý qajet, sebebi osyndaı jeliler arqyly alaıaqtar qurylǵylardaǵy derekterdi urlaýy múmkin. Mundaı beıqamdyq sizdiń jeke derekterińizdi, qarajatyńyzdy, jeke ómirińizdi alaıaq­tardyń qolyna túsirýi yqtımal. Eń jaqsy qorǵanys – muqııat ári saq bolý», deıdi ol.

Keıingi kezderi alaıaqtar jasandy ıntellekt, «Deepfake» tehnologııalaryn jıi qoldanatyn boldy. JI adam ómirin jeńildetip qana qoı­maı, kıbershabýyldyń jańa túr­leriniń paıda bolýyna jol ashyp otyr. Buryn hakerlerdiń qolynan kelmeıtin kúrdeli shabýyldar endi avtomattandyrylǵan júıe arqyly júzege asady. Mysaly, beıne nemese aýdıo jazbalar arqyly adamnyń daýsyn, beınesin aınytpaı jasap, ja­qyn­daryna habarlasyp, aqsha suraı­tyn jaǵdaılar kóbeıgen. JI negizinde jasalǵan alaıaqtyq shemalar dástúrli shabýyl­dan áldeqaıda qaýipti, sebebi olar adamnyń minez-qulqyn, júıedegi osal tustardy jáne úlken kólemdegi derekterdi taldap, shabýyldardy barynsha tıimdi etip josparlaı alady.

Jasandy ıntellekt kıbershabýyldy áldeqaıda kúrdelendirip, kıberqaýipsizdik júıeleriniń osal tustaryn ońaı tabady. Sondyqtan sarapshylar kompanııalar men jeke qoldanýshylar JI negizindegi sha­býyldarǵa qarsy qorǵanys strategııalaryn kúsheıtýi kerek dep otyr. Qaýipsizdiktiń negizgi qaǵıdalaryn ustaný, kúrdeli qupııasózder paıdalaný, eki faktorly aýtentıfıka­sııa­ny qosý, fıshıngten saq bolý, kúmán­di áreketterdi birden anyqtaıtyn júıelerdi qoldaný – ınternettegi qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń bas­ty joldary. Jasandy ıntellekt teh­nologııalary damyǵan saıyn, kı­ber­shabýylǵa qarsy kúres te únemi je­tildirilip otyrýy qajet. Kvanttyq shıfrlaý, bıometrııalyq aýtentıfı­kasııa, blokcheın tehnologııalary qaýipsizdikti kúsheıtýge kómektesedi. Degenmen kez kelgen tehnologııa qansha jetildirilse de, qaýipsizdiktiń eń álsiz tusy – adamnyń ózi.