Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Sherýbaı Qurmanbaıuly:
Ǵylym tilin damytý negizderi
Ǵylymdy ult tilinde damytý ulttyń órkendeýine, tiliniń kemeldenýine, tilge degen shynaıy suranystyń qalyptasýyna negiz qalaıdy.
Sol sebepti ulttyq ǵylym tilin damytý – memlekettiń asa mańyzdy mindetteriniń biri. Birinshiden, qazaqtildi ulttyq ǵylymı kadrlar qaýymyn qalyptastyrýǵa basymdyq berý kerek. Bizde bilikti ǵalymdar, tájirıbeli salalyq mamandar bar. Alaıda jaratylystaný ǵylymdary men tehnıka, energetıka, medısına sııaqty kóptegen salada qazaq tilin jetik meńgergen ǵalymdar men joǵary bilikti mamandar úlesi óte tómen. Olardyń kóbi orys tilinde bilim alǵandyqtan ǵylymı qyzmetinde, kásibı mindetin atqarýda qazaq tilin erkin qoldana almaıdy. Tipti qazaq tilin múlde bilmeıtin, eshqashan paıdalanbaıtyn ǵalymdar da bar. Qazaq tiliniń ǵylym tili retinde órken jaıyp, damýyna bul faktor úlken kedergi keltirip otyr. Olar termın shyǵarmashylyǵynda ult tilin paıdalanyp tól termın jasamaıdy. Qazaqsha oqýlyq, oqý quraldaryn, ǵylymı maqalalar men monografııalar jazbaıdy. Iаǵnı ult tilindegi ǵylymı kontent jasaýǵa qatyspaıdy. Qazaq bóliminiń stýdentterine praktıkalyq sabaq júrgizip, dáris oqymaıdy. Magıstrler men doktoranttarǵa (PhD) qazaqsha taqyryp berip, ǵylymı jetekshilik etip, keńes bermeıdi. Dálirek aıtqanda, ǵalymdardyń bul bóligi qazaqtildi ǵylymı kadrlar daıarlaýǵa da tikeleı qatyspaıdy degen sóz. Osy kedergi eńserilip, másele sheshimin tapsa, ǵylym tilin damytýǵa kadrlyq negiz qalanady. Ekinshiden, birizdendirilgen, standarttalǵan ulttyq termınqor, jetildirilgen termınjúıe – ǵylym tiliniń ózegi.
Ǵylym tiliniń negizin ǵylymı termınder quraıdy. Barlyq negizgi ǵylym salalarynyń termınder qory jasalyp, ǵylymı saraptan ótip, birizdendirilip, standarttalmaıynsha ulttyq ǵylym tili tolyq iske qosylyp, óziniń qyzmetin múltiksiz atqara almaıdy. Salalyq termınjúıeler sapaly jasalmasa, ǵalymdardyń, mamandardyń birin-biri qıyndyqsyz túsinip, ǵylymı kommýnıkasııany júzege asyrýy múmkin emes. Ornyqqan ulttyq termınqor bolmaıynsha ǵylymı bilimdi saqtaý, taratý men ǵylymı aqparat almasý tıisti deńgeıde júzege asyrylmaıdy. Sol sebepti jalpyǵa ortaq, ornyqqan sapaly termınqordy qalyptastyrý, ár termın týraly tolyq málimet alýǵa bolatyn avtomattandyrylǵan elektrondyq termınder bazasyn jasaý asa mańyzdy. Úshinshiden, qazaq tilinde sapaly ǵylymı kontent jasaý – ǵylym tiliniń órken jaıýynyń kepili. 1) Balalarǵa arnalǵan ǵylymı kontentti kóbeıtý. Mektepke deıingi 3-6 jastaǵy, mektep jasyndaǵy 7-11 jastaǵy balalar men 12-17 jastaǵy jasóspirimder men jetkinshekterge arnalǵan qazaq tilindegi ǵylymı kontent jetispeıdi. Olar: qaǵaz túrindegi shaǵyn kitapshalar, ár pán boıynsha bala jasyna laıyqtalyp daıyndalǵan tanymdyq, ǵylymı-tanymdyq, ǵylymı jýrnaldar men kitaptar, anyqtamalyqtar, ensıklopedııalar. Fantastıkalyq, ǵylymı-tanymdyq mýltfılmder, ǵylymı-tanymdyq baǵdarlamalar men telejýrnaldar, arnaýly baǵdarlamalar, ıntellektýldyq-ǵylymı habarlar, alýan túrli ǵylymı aqparat alýǵa bolatyn arnaýly saıttar men portaldar jáne t.b. Bolashaq ǵylymı qaýymdy qalyptastyrýdyń irgetasy bala jastan, mektepten bastap qalanatynyn eskermeske bolmaıdy. 2) JOO kitaphanalaryndaǵy qazaqsha kitaptar qoryn molaıtý. Elimizdiń joǵary oqý oryndarynyń kitaphana qoryndaǵy qazaq tilindegi oqýlyq, oqý quraldary, ádistemelik quraldar, ǵylymı jýrnaldar, ǵylymı kitaptar, salalyq termınologııalyq, ensıklopedııalyq sózdikter, dárister kýrsy men monografııalar, dıssertasııalar, jeke ǵalymdar men ǵylymnyń túrli máselelerine arnalǵan derekti ǵylymı fılmder úlesi óte tómen. Bakalavrıat stýdentteri men magıstranttar qajetti kitaptar men ǵylymı eńbekterdi negizinen orys tilindegi, al taǵy bir sanaýly bóligi aǵylshyn tilindegi eńbekterden izdeıdi. Ýnıversıtetter kitaphanalaryndaǵy qazaq tilindegi ǵylymı jýrnaldar men oqýlyqtardyń, ǵylymı kitaptardyń qory óte mol bolýy kerek. 3) Ǵylymı kitaphanalar qoryn baıytý. Respýblıkanyń ǵylymı kitaphanalary men ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń kitaphanalary da qazaq tilindegi ǵylymı kitaptar men dıssertasııalarǵa baı emes. Ásirese jaratylystaný ǵylymdary men ınjenerlik-tehnıkalyq kadrlar daıarlaıtyn ǵylymı mekemelerdegi jaǵdaı syn kótermeıdi. 4) Ǵylymı aýdarmany jolǵa qoıý. Otandyq ǵylym álemdik ǵylymnyń aldyńǵy leginde kele jatpaǵandyqtan bizge ǵylymy damyǵan elderdiń tilindegi jańalyǵy mol, eń ozyq ǵylymı eńbekterdi qazaq tiline jedel aýdaryp otyrý qajet. Bul ǵylymı kontenttiń sapasyn arttyrady ári ǵylym tili men termınder qorynyń tolyǵyp, jańarýyna jol ashady. 5) Qazaq tilinde shyǵatyn ǵylymı jýrnaldar sanyn arttyrý. Ǵylymnyń barlyq salasy boıynsha «Scopus» bazasyna enetin, QR ǴJM Bilim berý jáne ǵylym salasyn baqylaý komıteti usynǵan qazaq tilindegi ǵylymı jýrnaldardyń sanyn artyryp, sapasyn kóterý – otandyq ǵylymdy órkendetý men qazaqtyń ǵylym tilin damytýdyń negizgi sharttarynyń biri. Otandyq ǵylymı jýrnaldar sany artsa, ol sózsiz qazaq tiliniń ǵylym salasyndaǵy qyzmetiniń keńeıýine negiz qalaıdy. 6) Jalpy, kópshilik qaýymǵa da, túrli sala mamandaryna da arnalǵan ǵylymı-tanymdyq, ǵylymı aqparat alatyn, halyqtyń ǵylymı tanymy men ǵylymı sanasyn kóterin «Discovery science» sııaqty telearnalar men arnaýly baǵdarlamalar iske qosylsa, olar da otandyq ǵylymnyń, ǵylym tiliniń daýyna oń yqpal eteri sózsiz. 7) Sıfrlandyrý dáýirinde tildiń, onyń ishinde ǵylym tiliniń damýyna sıfrlyq tehnologııalardyń áseri óte kúshti.
Anar Muhtarova:
Ár azamat úles qosqany jón
Qazaq tiliniń ǵylym tiline tolyqqandy aınalýy birden júzege asatyn nemese sheshiletin másele emes. Sebebi ataǵan máseleniń búgingideı bolýy birqatar tarıhı, saıası jáne ekonomıkalyq faktorlarmen tyǵyz baılanysty. Máselen, keńes dáýirinde basty til – orys tili bolǵandyqtan ǵylym men bilimniń kózi de osy tilde boldy. Kerisinshe qazaq mektepteri jabylyp, ana tilimizdiń damýyna zor kedergisin tıgizdi.
Búgin ana tilimiz edáýir damý ústinde, alaıda áli de keshendi túrde qoldaý men damytý jumysyn júrgizý kerektigi anyq. Mysaly, qazaq tilindegi ǵylymı termınologııa máselesi. Shetelde doktorantýrada oqyp júrgende Dúnıejúzilik jas pedagog ǵalymdar platformasy men Ulybrıtanııadaǵy Qazaqstan PhD bilim alýshylary atynan Bilim jáne ǵylym mınıstrligine 2021 jyly «Ǵylym salalary boıynsha teorııalardyń 30 tomyn jasaqtaý» aýdarma jobasyn usynǵan bolatynbyz. О́kinishke qaraı, ol usynys júzege asyrylmaı qaldy. Bul jobanynyń mańyzdylyǵyn elimizdiń ǵalymdary sapaly ǵylymı mazmun men sapaly zertteýlerdi álemdik ǵylymı-teorııalyq bazanyń negizinde júzege asatyndyǵymen dáleldep edik. Sebebi búginde ǵylymı pármendi teorııalardyń deni aǵylshyntildi elderde, Eýropada damyǵan. Sondaı-aq sala boıynsha ashyq onlaın qor qalyptastyryp, oqýshylar men stýdentter arasynda qoldanysyn keńeıtý qajet. Sol sebepti osy másele qaıtadan qolǵa alynýy kerek. Qazaq tiliniń ǵylymı termınologııasy men zertteýleri jónge qoıylǵan kezde ǵana sapaly maqalalar men jarııalynymdar, ıaǵnı akademııalyq jazylym deńgeıi de kóteriledi. Bul degenimiz qazaq tilin negizgi ǵylymı basylym tili retinde damytyp, bolashaqta zertteýlerdiń halyqaralyq derekqorlarda kórinýin arttyrady.
Sonymen qatar qazaq tilin sıfrlyq jáne AI tehnologııalarymen biriktirý arqyly memlekettik tildegi zertteý ortalyqtaryn qurý, álemdegi úzdik tájirıbelerdi engizý, otandyq ǵalymdar zertteýleriniń nátıjelerin til saıasatynda sheshim qabyldaýda eskerý – qazaq tilininiń ǵylymı tilge aınalýyn tezdetedi dep senemin. О́z tarapymyzdan Akademııa ǵylymdy qazaq tilinde nasıhattaý, ıaǵnı qoldanys aıasyn keńeıtý jáne qoǵamǵa tanytý boıynsha jumysyna kóp kóńil bóledi. Osy arqyly qazaqtildi ǵylymı kontentti baıytyp, ǵylymǵa degen qoǵamnyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa bolady.
Qazaq tilin ǵylymı tilge aınaldyrýda balabaqshadan bastap JOO-ǵa deıingi júıeniń úlesi asa zor. Bilim berýdiń árbir deńgeıine sáıkes balalardy, oqýshylardy jáne stýdentterdi STEM pánderi boıynsha qazaq tilinde sapaly oqytý jáne qazaq tilindegi PhD baǵdarlamalarynyń sapasyn arttyrý mańyzdy.
Danııar Erlanuly:
Ǵalymdar qazaqsha zertteý júrgizýge tıis
Qazaq tiliniń ǵylym tiline aınalýy – jıi talqylanatyn, biraq naqty jaýaby aıtylmaǵan suraqtardyń biri. Bireýler «qazaq tili ǵylymǵa daıyn emes» dese, endi biri «til daıyn, tek múmkindik joq» deıdi. Al shyn máninde, másele tilde emes, sol tildi qoldanatyn ortanyń qalyptasýynda bolmaq. Búginde álemdegi kez kelgen damyǵan til ǵylymı ortada suranysqa ıe bolǵandyqtan ǵana ǵylym tiline aınalǵan. Qazaq tili de solaı. Eger bizdiń ǵalymdar zertteýlerin memlekettik tilde jazyp, ǵylymı eńbekterin jarııalap, jańa termınder jasap, ony kúndelikti qoldanysqa engizse, qazaq tili de tolyqqandy ǵylym tiline aınalady. Alaıda bul úderiske syrttan qarap otyrsaq, ózgeris bola qoımaıdy. Ǵylymmen aınalysatyndar qazaq tilinde jazýǵa, sóıleýge, zertteý júrgizýge nıetti bolýy kerek. Ony halyq tutynbasa, ǵylym tili bolýdyń da máni joq. Búginde qazaq tilinde jazylǵan ǵylymı jumystardyń az bolýy – suranystyń tómendiginen.
Mektepten bastap, joǵary bilim berý júıesine deıin qazaqsha ǵylymı kontentti qalyptastyrý mańyzdy. Qazaqsha oqýlyqtar, zertteýler, derekter bazasy kóbeıgen saıyn, ǵylym tili retinde damýǵa jol ashylady. Sıfrlyq tehnologııalardy paıdalanyp, qazaq tilinde ǵylymı platformalar jasaý da úlken ról atqarady. Búginde óz tarapymnan jastar kóp shoǵyrlanǵan áleýmettik jelilerde «Hekler» ǵylymı-tanymdyq jobasyn júrgizýdemin. Jobanyń basty maqsattarynyń biri de biregeıi ana tilimizdiń ǵylym salasynda keńinen qoldanylýy. Jaratylystaný jáne qoldanbaly ǵylym salasyndaǵy álem jańalyqtarymen tanystyryp, kókeıinde jaryǵy bar daryndy jastardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyra túsip, bolashaqta bilikti tehnıkalyq mamandar men ǵalymdardy kórgim keledi. Belgili ǵalym Asqar Jumadildaev aıtqandaı, qazaq tilin ǵylym men tehnıka tiline beıimdeýimiz kerek. Demek, eń bastysy – ǵylymdy qazaq tilinde oqytý, jazý, nasıhattaý, qoǵamnyń oǵan qyzyǵýshylyǵyn arttyrady. Eger búginnen bastap kúndelikti ómirimizde ǵylymı termınderdi qazaq tilinde qoldansaq, ǵylymı eńbekterdi memlekettik tilde jazsaq, onda qazaq tili de ǵylym tiline aınalady. Ǵylym – ulttyń bolashaǵy. Eger biz qazaq tilin ǵylym tiline aınaldyrýǵa kúsh salmasaq, ony eshkim syrttan kelip jasap bermeıdi.
Mádına Shengelbaı:
Forýmda memlekettik til tórge ozǵan joq
Ǵylym – bul adamzat úshin jasalatyn ıgilik. Árbir memlekette ǵylymnyń damýy úshin kólemdi jumys atqarylady. Ǵylym men mádenıet oshaǵy sanalatyn Almaty shaharynda jyl basynda úlken halyqaralyq forým ótkizildi. Bul – «Digital Almaty 2025» forýmy. Mundaı aýqymdy jıyn ǵylymǵa bet burǵandar úshin óte mańyzdy ekeni aıtpasa da túsinikti. Biraq bul forýmda ne nársege kóńilim tolmady?
Basty nazarymdy aýdarǵan – paneldik sessııanyń bári – orys tilinde ótti. Moderator oryssha tanystyrady, oryssha sóıleıdi, spıkerler oryssha baıandamasyn jasaıdy. Sonda halyqaralyq konferensııada memlekettik tilde sóılemeýge ne kedergi? Resmı til dep bári oryssha sóıleı bere me? Qaı seksııa memlekettik tilde ótip jatyr eken dep barlyq 4 zalǵa bardym, ókinishke qaraı, barlyǵy orys tilinde saırap tur. Qazaq tiliniń mártebesi qaıda qaldy? Ǵylym qashan qazaqsha sóılemek? Bul is-sharanyń basty taqyryby – jasandy ıntellekt damýy, onyń bolashaǵy týraly. Al endi osy jolda qazaq tilindegi qosymshalar qandaı deńgeıde jasalyp jatyr? Tehnologııanyń damýy kerek. Sol tehnologııanyń memlekettik tilde damýy – jetistik. Ǵylymnyń qazaq tilinde damýy – abyroı! Bir ǵana KAZLLM-niń damýy qazaq tilin sıfrlandyrýda jetkilikti me? Qazaq tiliniń ıntegrasııasy qalaı júzege aspaq? Memlekettik tildiń zańdylyqtary saqtala ma? Jasandy ıntellekt platformalaryn nege qazaq tilinde jasamasqa? Jalpy, bul forým – ozyq úlgidegi is-shara. Sıfrlandyrýdyń, ǵylymı jetistiktiń nasıhattalýy kóńil qýantady, startaptardyń bolashaǵyna jol ashqan irgeli forým boldy. Tek osy syndy forýmnyń aldaǵy ýaqytta qazaqsha ótkizilýi mańyzdy. Ekinshi mańyzdy nárse – ǵylymı derekterdiń ǵalamtorda azdyǵy. Kez kelgen ǵylymı maqalany sheteldik jýrnaldan tabamyz, ári ketse orys tilindegi aqparatty alamyz. Ony aýdaryp, qazaq tiline ıkemdeımin degende máni joǵalady. Qazaq tilinde jazylatyn saýatty ǵylymı maqalany kóbeıtý úshin tájirıbe, mol zertteýler qajet bolatyny anyq. Qoryta aıtqanda, el úshin jasalatyn ıgilik ǵylym dep tanylsa, sol ǵylym qazaq tilinde, ana tilimizde jasalynýǵa tıis.
Daıyndaǵan –
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»
