Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Eger valıýta qunymen eseptesek, Kýveıt, Bahreın, Iordanııanyń ekonomıkasy myqty bolýy kerek. Sebebi olardyń aqshasynyń quny joǵary:
1 kýveıttik dınar – 3,3 dollar.
1 bahreındik dınar – 2,6 dollar.
1 ıordanııalyq dınar – 1,4 dollar.
Bul valıýtalar túrik lırasynyń qasynda áldeqaıda qundy. Alaıda úsh memlekettiń ishki jalpy óniminiń (IJО́) kólemi Túrkııamen salystyrǵanda áldeqaıda tómen.
Bahreın – 38 mlrd dollar.
Kýveıt – 136 mlrd dollar.
Iordanııa – 43 mlrd dollar.
Túrkııa – 720 mlrd dollar.
Bul mysaldan baıqaǵanymyz, IJО́ boıynsha Túrkııanyń úsh arab elinen ekonomıkasy myqty. Osy tizimniń eń joǵary jaǵynda IJО́ kólemi 21 trln dollar bolatyn AQSh tur. Qurama shtattar ekonomıkasy Túrkııadan 30 ese kúshti. Biraq IJО́-de halyqtyń sany, áleýmettik hal-ahýaly esepke alynbaıdy. Sarapshylar dollarmen salystyrǵandaǵy ulttyq valıýtalar baǵamy ekonomıkalyq kórsetkish bolyp sanalmaıtynyn aıtady. Bizde keıingi kezde teńge baǵamy dollarǵa qaraǵanda birshama tómendedi. Biraq bul ekonomıka quldyrap bara jatyr degen sóz emes.
Ekonomıkalyq paıda úshin valıýta saıasatyn qoldan jasaıtyn elder bar. Aıtalyq, Qytaı óz aqshasynyń qunyn dollarmen salystyrǵanda ádeıi tómendetip otyr. Mundaǵy kózdelgen maqsat – eksportty kóbeıtip, ımportty azaıtý. Saýda tabysynda Qytaıdyń asyǵy alshysynan túsip tur. Negizinde valıýta qunyn azaıtý ónerkásiptik elder úshin paıdaly. Sebebi olardyń ekonomıkasy eksportqa qurylǵan.
Bárimizge belgili zańdylyq – eger memlekettiń kirisi shyǵysynan azaıyp ketse, bıýdjet tapshylyǵyna urynady. Mundaı jaǵdaıda úkimet ne jınaǵan valıýtalyq qorynan jumsaıdy, ne shetten qaryz alady. Keıbir sarapshylar kiris pen shyǵys máselesin de ekonomıka qýatyn sıpataıtyn anyqtama retinde qarastyrady. Arasynda buǵan kelispeıtin ekonomıster de kóp.
Endigi jan basyna shaqqandaǵy IJО́ jaıyna keleıik. Ol da ekonomıkalyq kórsetkishtiń birine kiredi. Kýveıtte jan basyna shaqqandaǵy IJО́ – 33 myń dollar, Bahreınde – 20 myń dollar, Iordanııada – 3 myń dollar, Túrkııada – 9 myń dollar, AQSh-ta – 65 myń dollar. Baıqaǵanymyzdaı Kýveıttiń jan basyna shaqqandaǵy IJО́ kólemi Túrkııadan anaǵurlym joǵary tur. Biraq Túrkııa ekonomıkasy Kýveıtten áldeqaıda myqtyraq. Sondyqtan sarapshylar ekonomıkany bir ǵana ólshemmen esepteý durys emes deıdi.
Keı memleketter ıdeologııalyq maqsatta óz kemshiligin jasyrý úshin ádeıi tek bir kórsetkish boıynsha jetistikterin maqtan etedi. Máselen, Túrkııada pandemııa kezinde IJО́ táýir ósim kórsetkenimen, 2015 jyldan beri valıýtasy qunsyzdanýdan kóz ashpaı kele jatyr. Qytaı IJО́ boıynsha álemde 2-oryn alǵanymen, jan basyna shaqqanda 16-orynnan asa almaı otyr. Sebebi halqynyń sany óte kóp.
Endigi bir ólsheýish – halyqtyń satyp alý qabileti (RRR). Iаǵnı eldiń azamaty aılyǵyna qandaı taýar ne qyzmet túrlerin satyp alady, soǵan qaraı ekonomıka qýaty ólshenedi. Stenford ýnıversıtetiniń ǵalymdary «Ekonomıkalyq jaılylyq» degen jańa termın engizip otyr. Onda azamattardyń satypalýshylyq qabileti bir jylda neshe saǵat jumys isteıtinimen, densaýlyq, bilim, jol, baılanys, ınternet salalarynyń jaǵdaıymen ólshenedi. Bul standartta Fransııa men Germanııa kósh bastap tur. Salystyrmaly túrde Qazaqstan da osy kóshten qalyspaıdy. Sebebi sońǵy jyldary halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa elimizde óte kóp kóńil bólinip jatyr.
Belgili ekonomıst Saparbek Jobaevtyń aıtýynsha, elimizdiń IJО́ kólemi búginde 295 mlrd dollardy qurap otyr. Respýblıkada turatyn 20,2 mln adamǵa bólsek, IJО́-niń jan basyna shaqqandaǵy mólsheri 14,5 myń dollardan túsedi.
«Ekonomıkalyq jyldyq ósim byltyr 46%-dy kórsetti. О́zbekstanda – 5,5%, Qyrǵyzstanda 7% boldy. О́zbekstanda jan basyna shaqqandaǵy IJО́ – 3,5 myń dollar. AI-92 markaly benzın baǵasy bizdiń aqshamen 400 teńge turady. Bizde bul markaly benzındi 205 teńgeden satyp alady. Onyń ústine, IJО́-niń jan basyna shaqqandaǵy mólsheri joǵary ekenin eskersek, Qazaqstanda halyqtyń satyp alý qabileti jaman emes degen tujyrym jasaýǵa bolady. Degenmen elimizdiń 80% qazynasy halyqtyń ishindegi 20% baılardyń qolynda», deıdi ekonomıst.
