Qazaqstan eleýli energetıkalyq resýrstarǵa ıe bola otyryp, jańa dáýirge qadam basty. Bul baǵytta senimdilik, ınnovasııalar jáne ekologııalyq jaýapkershilik negizgi qaǵıdattar bolmaq. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev atap ótkendeı, «Energetıka – búkil ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi», sondyqtan onyń damýyna basymdyq berilýge tıis. Jahandyq úrdisterge sáıkes keletin, myqty, zamanaýı jáne turaqty energetıkalyq júıeni qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan strategııa ázirlenýde. Bul strategııa eldiń júıeli damýyn qamtamasyz etýge arnalǵan.
Energetıkalyq táýelsizdik – strategııalyq basymdyq
Eldi óz energoresýrstarymen qamtamasyz etý jáne senimdi rezerv qurý – jaı ǵana mindet emes, bul – ulttyq qaýipsizdik máselesi. Tutynýdyń artýy, ónerkásip pen qalalardyń qarqyndy damýy turaqty ósimdi qamtamasyz etý úshin Qazaqstan óz energetıkalyq bolashaǵyn ózi basqarýy kerek ekenin kórsetip otyr.
Osy maqsatta Energetıka mınıstrligi 2035 jylǵa deıingi salany damytý jóninde aýqymdy jospar ázirledi. Ol qosymsha 26 GVt generasııalaý qýatyn iske qosýdy kózdeıdi. Bul – jaı ǵana sandar emes, naqty jobalar: jańa elektr stansııalaryn salý, qoldanystaǵy nysandardy jańǵyrtý jáne ozyq tehnologııalardy engizý. 2024 jyly 770 MVt-tan astam jańa qýat kózderi iske qosyldy. Aldaǵy eki jylda bul kórsetkish taǵy 3 GVt-qa, 2029 jylǵa qaraı 6,6 GVt-qa artady. Bul ósip kele jatqan suranysty qanaǵattandyryp qana qoımaı, qajetti turaqtylyq qoryn da qalyptastyrady.
Innovasııa – tıimdilik pen turaqtylyqtyń kilti
Qazaqstan turaqty damý jolynda berik tur. 2060 jylǵa qaraı kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý – sanaly tańdaý, ol eldiń energetıka salasyndaǵy damytý strategııasyn aıqyndaıdy.
Kómirdiń baı qory jańa qaǵıdalar boıynsha paıdalanylatyn bolady. «Taza kómir» tehnologııalary, mysaly, kómirtekti ustap qalý jáne saqtaý, gazdandyrý ádisteri tıimdilikti ekologııalyq qaýipsizdikpen úılestirýge múmkindik beredi. Kýrchatovta eń ozyq súzgileý jáne kómirqyshqyl gazyn ustaý júıeleri qoldanylatyn biregeı kómir elektr stansııasy salynady. Osyndaı joǵary tehnologııalyq jobalar eldiń basqa óńirlerinde de júzege asyrylmaq.
Sonymen qatar, jańartylatyn energetıka qarqyndy damýda. Kún, jel, sý – sarqylmaıtyn qýat kózderi, olardyń Qazaqstannyń energetıkalyq balansyndaǵy úlesi arta bermek. Qazirdiń ózinde kún jáne jel elektr stansııalary salynýda, ozyq tehnologııalar engizilýde. 2025 jyly jańartylatyn energııa kózderiniń (JEK) jalpy qýaty 450 MVt-tan asatyn jańa nysandar iske qosylady.
Atom energetıkasy – strategııalyq tańdaý
Atom energetıkasyn damytý – Qazaqstannyń tehnologııalyq kóshbasshylyqqa, energetıkalyq táýelsizdikti nyǵaıtýǵa jáne jahandyq klımattyq mindetterdi sheshýge jol ashatyn batyl qadam.
Alǵashqy atom elektr stansııasyn (AES) salý orny retinde Almaty oblysy tańdaldy. Jobalyq jumystar júrgizilýde, eń senimdi jáne qaýipsiz tehnologııalar qarastyrylýda. Biraq alǵashqy stansııa – tek bastama. Maqsat –ýran óndirýden bastap, otyn óndirisi, ozyq ǵylymı zertteýler, ıadrolyq medısına jáne joǵary bilikti mamandar daıarlaýǵa deıingi aralyqtaǵy barlyq kezeńderdi qamtıtyn ıadrolyq klaster qurý.
«Qazatomónerkásip» – álemdegi ýran óndirisiniń moıyndalǵan kóshbasshysy, al Qazaqstannyń ǵylymı áleýeti halyqaralyq arenada joǵary baǵalanady. Qazaqstanda ıadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy barlyq halyqaralyq standarttar qatań saqtalady jáne bul baǵyttaǵy jumystar AEHA-men tyǵyz yntymaqtastyqta júrgiziledi.
Gaz salasyn damytý jáne óńirlerdiń órkendeýi – halyqtyń ıgiligi úshin qýat kózi
Gaz salasyn damytý – ishki qajettilikterdi qamtamasyz etý ǵana emes, eksporttyq múmkindikter men áleýmettik ál-aýqattyń mańyzdy faktory. Eldiń gazben qamtý deńgeıin arttyrý boıynsha aýqymdy jumystar júrgizilýde, ásirese Jambyl, Almaty jáne Jetisý oblystarynda. Gaz tasymaldaý júıesin jańǵyrtý jáne jańa gaz qubyrlaryn salý arqyly ótken jyly 300 myńnan astam adam tabıǵı gazǵa qol jetkizdi.
Turaqty gazben jabdyqtaý óńirlerdiń ónerkásiptik damýyn da yntalandyrady. Ońtústik aımaqqa erekshe nazar aýdarylyp, onda «jasyl» energetıka men bý-gaz qondyrǵylary salasynda aýqymdy jobalar júzege asyrylýda. Solardyń biri – Túrkistan oblysynda zamanaýı elektr stansııasyn salý. Jobany 2026 jyly aıaqtaý josparlanǵan. Ońtústik Qazaqstandy jáne ónerkásiptik tutynýshylardy turaqty gazben qamtamasyz etý úshin «Beıneý-Bozoı-Shymkent» (BBSh-2) magıstraldy gaz qubyrynyń ekinshi jelisin salý jumystary taıaý arada bastalyp, 2026 jyldyń sońyna deıin aıaqtalýy tıis.
Sıfrlandyrý – bolashaq energetıkasy
Qazirgi zamanǵy energetıka sıfrlyq tehnologııalarsyz múmkin emes. Qazaqstanda ıntellektýaldy jeliler (Smart Grids), energııa tutynýdy basqarý júıeleri jáne basqa da «aqyldy» sheshimder belsendi túrde engizilýde. Energetıka mınıstrliginiń Ahýaldyq-taldamalyq ortalyǵy iske qosyldy, ol naqty ýaqyt rejıminde salanyń barlyq nysandaryndaǵy jaǵdaıdy qadaǵalaýǵa, jedel áreket etýge jáne tıimdi sheshimder qabyldaýǵa múmkindik beredi.
Birlesip energetıka salasynda úlken serpiliske jeteıik
Energetıkalyq keshenniń aldynda aýqymdy ári jaýapty mindetter tur. Energetıka salasy mamandarynyń kásibı sheberliginiń, Memleket basshysy men árbir qazaqstandyqtyń qoldaýynyń arqasynda bul mindetterdi oryndaýǵa tolyq senim bar. Qazaqstanda zamanaýı, senimdi, turaqty jáne tıimdi energetıkalyq júıe qurylady. Bul júıe eldiń órkendeýiniń berik negizine aınalyp, jahandyq energetıkalyq qaýipsizdikke óz úlesin qosady.
Almasadam Sátqalıev, Energetıka mınıstri
