Ekinshiden, munaıdyń qazir úshten bir bóligin OPEK elderi shyǵaryp otyr. OPEK+ elderin qosa alsaq, dúnıejúzindegi úlesi 40%-ǵa jýyqtap qalady. OPEK+ 2016 jyly quryldy jáne negizgi maqsaty – munaı baǵasyn tómen túsirmeý. Este bolsa, munaı baǵasy 2014–2015 jyldary kúrt tómen túsip ketken edi. Biz ony eki ret bolǵan devalvasııamen sezindik. OPEK-ke kiretin Saýd Arabııasy qazir kúnine 10 mln barrel munaı shyǵarady. Bul kórsetkishpen olar álemde 2-orynda tur. Qalasa 12-ge deıin kótere alady. Bul degenińiz – artyq 2 mln barrel, al Qazaqstan táýelsizdik alǵaly beri óndiristi kúsheıte otyryp kúnine 2 mln barrel óndiretin deńgeıge endi jetti. Demek bul uıym baǵany bir-aq kúnde tómendetýge qaýqarly. Biraq ol ózine de tıimsiz, sebebi Saýd Arabııasynyń bıýdjeti tikeleı munaı baǵasyna oraı qalyptasyp otyr. Olar qazir aýqymdy jobalarǵa qarjy quıyp jatyr, sondyqtan baǵany tómendetýge múddeli emes.
Jyljymaıtyn múlik bıznesin damytý, kásipkerlikti damytý, ınvestısııa tartý boıynsha Saýd Arabııasy, Birikken Arab Ámirlikteri, Qatar elderi arasynda qyzý básekelestik bar. Olardy da demep turǵan – munaı men gazdyń baǵasy. Munaıdy tutynýshy elder arasynda Qytaı jarty munaıyn ózi qamtamasyz etedi. Jartysyn ımporttaıdy. Biraq biraz elde, mysaly, bizde de Qytaı kompanııalary jumys isteıdi. Olardyń da ózindik quny, quıǵan qarajaty bar. Qazir munaı baǵasy kúrt túsetin bolsa syrtta quıǵan ınvestısııasyn qaıtara almaı qalady, ekinshiden, ony Qytaıǵa alyp kelý úshin de belgili bir qarjyny talap etedi. Sondyqtan qazirgi baǵany qolaıly dep aıtýǵa negiz bar.
Osydan bes jyldaı buryn elimiz úshin munaıdyń ózindik quny 40-50 dollar dep eseptelgen edi. Qurlyqta – barreline 40 dollar, teńizde – 50 dollar. Biraq qazir ınflıasııamen ol da kóterilgen bolýy múmkin. Eger elimizdiń ken oryndaryn jeke-jeke qaraıtyn bolsaq, árqaısynda baǵa ártúrli. Mysaly, Jańaózendegi munaı barreline 70 dollardan tómen bolsa, eshqandaı tabys ákelmeıdi. Shyǵyndy jappaıdy. Sol sebepti, Qazaqstan úshin baǵanyń barreline 60 dollardan tómen túspegeni ońtaıly. Bıýdjette mysaly, bazalyq baǵa 75 dollar dep jazylǵan.
Árıne, munaı baǵasynyń tómen bolýy bizge tıimsiz. О́ıtkeni áleýmettik jaýapkershilikti negizinen munaıdan túsken tabys arqasynda jaýyp otyrmyz. Bıýdjettiń 8%-y ǵana ekonomıkany ártaraptandyrýǵa, damytýǵa baǵyttalady. Damyǵan elderde bul kórsetkish – kemi 50 paıyz.
2008 jyldary munaı baǵasy barreline 150 dollarǵa deıin jetti. 2010–2014 jyldar aralyǵynda turaqty 100 dollar deńgeıin ustap turdy. Bul kezdi «altyn dáýir» dep atasa da bolady. Biraq sonsha kóp aqshany ekonomıkamyzdy ártaraptandyrý baǵytyna qaraı laıyqty jumsaı almadyq. Iаǵnı másele aqshany durys jarata bilýde bolyp tur. Jyl saıyn jylý elektr ortalyǵyn jańǵyrtýǵa 180 mlrd teńge qarjy bólinedi. Biraq solaı boldy eken dep jylý júıemiz keremet jumys istep jatqan joq. Túrkistan oblysynda 150 oryndyq mektepti qaıta jóndeý úshin 1 mlrd teńge bólingen. Mundaı mysaldar kóp. Artyq-aýys, aqsha tabý úshin jasalǵan jalǵan jobalardan arylyp, etek-jeńimizdi qymtap, memlekettik satyp alý boıynsha, tender boıynsha tazalyq júrgizýimiz kerek. Bulaı etpeıinshe óndiristi ulǵaıtqannan uta qoımaımyz.
Munaı baǵasyn bıýdjette joǵary etip bekitip qoıamyz, ol keıde joǵary bolar, keıde tómen bolar, qalaı bolsa da túsetin kiris azaıa beredi. Sóıtip, bıýjetke qysym kúsheıedi. Aqsha dittegen maqsatqa jetpeı, talan-tarajǵa túse berse, bereke bolmaıdy. Damyǵan elderde, ásirese Norvegııada ashyqtyqtyń jolǵa qoıylǵany sonshalyq, halyq munaı men gaz satýdan qansha tabys tústi jáne ol qandaı maqsatqa jumsaldy, bárin kórip otyra alady. Mundaı ashyqtyqty bizge de engizer bolsa, bıýdjettegi kóptegen tıimsiz jumsaýlardy anyqtaýǵa bolar edi.
