Reseılik ǵalym keńes berdi

Aglomerasııa tildik qoldanysymyzǵa jańadan enip kele jatqan halyqaralyq termın. Bul álemdik deńgeıde qalalardy damytýdyń buǵan deıin qoldanylmaǵan, tyń, múldem jańasha joldaryn izdestirip, tájirıbege engizý degen sóz. Bul arada tek qurǵaq, jalań entýzıazmmen alysqa qulash sermeý qıyn-aq. Iаǵnı, aglomerasııany damytý isi ǵylymmen tyǵyz ushtastyryla júrgizilmese, bul keıin eshqandaı ekonomıkalyq tıimdilik pen paıda bere almaıdy. Qysqasy, aglomerasııa teorııalyq turǵydan da, tájirıbelik turǵydan da el turǵyndary úshin jańasha uǵym. «Keńesip pishken ton kelte bolmaıdy» degendeı, mundaıda taıaý jáne alys shetelderdegi osy salanyń mamandarymen jáne ony teorııalyq turǵydan qarastyryp júrgen ǵalymdarmen oı-pikir, tájirıbe almasqannyń eshqan­daı artyqshylyǵy bolmasa kerek. Bul oraıda, osyndaı paıdaly bas­qosýǵa bastamashy bola bilgen Oral qalasyndaǵy QazIITÝ ǵylym-bilim kesheniniń prezıdenti, tehnıka ǵylym­darynyń kandıdaty Aqserik Áıtimovtiń ıntegrasııalyq sıpattaǵy qadamyna tek rızashylyq bildirgen oryndy. Reseıdegi qalalar men aýyldardy damytý baǵdarlamasyn jasaqtaýshy, máskeýlik akademık Aleksandr Lolanyń Aqjaıyqqa joly osylaı tústi. Atalmysh joǵary oqý ornynyń bazasynda jáne Oral qalalyq ákimdiginde ótkizilgen kezdesýlerde máskeýlik maman oraldyqtarǵa aglomerasııanyń jáne aglomeratıvti qalalardyń qalaı paıda bolatyny jóninde jan-jaqty áńgimelep berdi. О́z kezeginde qalalyq, oblystyq máslıhattar men Parlament depýtattary atalǵan máselege qatysty óz oılaryn ortaǵa saldy. Biz bul máselelerdiń kókeıkestiligi men ózektiligin eskerip, ony gazet oqyr­man­darynyń nazaryna usynǵandy jón kórdik. Aıtalyq, Aleksandr Lola iri qalalar men olardyń tóńiregin damytý úshin ony kásibı túrde basqara bilý, jańa istiń zamanaýı tetigin tabý qajet dep sanaıdy. Búgingi kezde úlken qalalardyń tóńiregindegi shaǵyn aýyldar qalaı damýy kerek degen saýal da salmaqty bolsa kerek. Maman-ǵalymnyń pikirinshe, mundaǵy kommýnaldyq sharýashylyq pen ınfraqurylym máseleleri oıdaǵydaı sheshilse, bul faktor aglomeratıvti damytý úderisindegi qalanyń neǵurlym tezirek paıda bolýyna septigin tıgizbek. Qala teorııasy men basqarý teorııasyn bes saýsaqtaı meńgere bilýdiń qajettiligi de osynda. Qalany damytý degenimiz, tek onda turatyn turǵyndardyń sanyn kóbeıtý degen túsinikti bildirmeıdi. Bul birinshi kezekte qala irgesinde turatyn aýyl turǵyndaryna dál qalanyń ózindegideı jaǵdaı týǵyzý degen sóz. Aglomerasııalyq qala atanýǵa qajetti faktordyń biri – qala mańynda, joǵaryda aıtylǵandaı, shaǵyn aýyldardyń kóp bolýy. Bul oraıda aglomerasııanyń týyndaý tórkinderin tereń zerttep júrgen Lola pikiriniń jany bar. Iаǵnı, aglomerasııanyń jóni osy eken dep qala mańynda shoǵyrlanǵan aýyldardyń mártebesin ózgerte salýǵa bolmaıdy. Bul qala damýyn basqarýdyń oń faktory bolyp tabyla almaıdy, dep óz oı-pikirin bildirdi kezdesý kezinde Oral qalalyq máslıhatynyń depýtaty Shalqyma Qurmanalına. Al Parlament Májilisiniń depýtattary Samıǵolla Orazov pen Shavhat О́temisovtiń kóterilgen máselege baılanysty tujyrymdary da nazar aýda­rar­lyqtaı. Munyń túp-tórkini tómendegideı. Respýblıka Prezıdenti Nur­sultan Nazar­baev Qazaqstan halqyna Jol­daýynda atap kórsetkendeı, keleshekte Qazaqstanda tórt aglomerasııalyq ortalyq qurylmaq. Bular Astana, Almaty, Aqtóbe jáne Shymkent qalalary. Degenmen, aglomerasııalyq qala atanýǵa elimizdegi ózge de qalalardyń quqy men múmkindigin shek­teýge bolmaıdy. Aıtalyq, Reseı Fede­ra­sııasynyń bes birdeı oblysymen shek­tesetin Oral óńirinde de aglomerasııaǵa negiz bola alatyndaı faktorlar joq emes. Bul qadamǵa Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq­tyń qurylýy da oń áserin tıgize alady. Árıne, aglomerasııa qurýǵa eń qajetti faktorlardyń biri – tıisti kapı­taldyń jasaqtalýy jáne qajetti ınfraqurylymnyń bolýy. Qazirgi jaǵdaıda buǵan birshama jaqyn elimizdegi óńirlerdiń biri Aqtóbe qalasy bolyp otyr. Ony Batys Eýropa joldary kesip ótedi. Soǵan sáıkes, bul qalanyń damý joldary da shıraq. Sondaı-aq, elimizdiń batystaǵy qaqpasy – Oraldy da Batys Eýropa – Batys Qytaı joldaryna qosý múmkindigi joq emes. Sondyqtan da, el Parlamenti buǵan basa nazar aýdarýda. Ári bul máseleni túbegeıli túrde talqylaýǵa den qoıýda. Buǵan qosa búginde atalǵan máselege qatysty keshendi sharalar shoǵyryn qolǵa alýǵa da týra keledi. Túıip aıtqanda, aglomerasııa Qazaq­standaǵy qonystaný ınstıtýtynyń jańa júıesi ispettes. Muny ǵylymı ıntegrasııa sheńberinde de birlesip, basqosyp sheshý joldary bar ekeni belgili bolyp otyr. Sondaı-aq, aglomerasııa termınin ýrbanızasııa, konýrbasııa jáne megapolıs uǵymdarynan tys, bólek qarastyrýdyń jóni joq. Bul rette elimizde táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda kórinis bergendeı «jabaıy» ýrbanızasııanyń beleń alýyna jol berýge bolmaıdy demekpiz. Sondaı-aq, aglomerasııalyq qala ataný qaıda dep budan at-tondy ala qashýdyń da esh qısyny joq sekildi. О́ıtkeni, onyń ótkel bermes asý emes ekendigi aıdan anyq. Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan». ORAL.