Osyndaıda qaǵaz ben qalamdy serik etip júrgen jandardyń – basqasy óz aldyna – kitap kórmesine nazar salmaı ótpeıtini anyq. Sol ádetpen jaǵalaı qarap kele jatqanymda, sóredegi bir kishkentaı eski kitap kózime ottaı basyldy. Muqabasyndaǵy jazý: «Qýandyq Shańǵytbaev. Ar. Qazaqtyń birikken memlekettik baspasy, Almaty, 1945». Aıaldaýǵa ýaqyt tyǵyz bolǵandyqtan, asyǵys-úsigis tez paraqtap, ornyna qaıta qoıýǵa týra keldi. Tek jınaqtyń ishki betindegi qoltańbany jáne sııamen jazylǵan sóz tirkesi bar taǵy bir paraǵyn telefonǵa túsirip úlgerdim. Tańdamalysyn (1976) jáne «Mahabbat pen ǵadaýat» (1995) jınaǵyn jeke muraǵatymda kózimniń qarashyǵyndaı saqtap júrgen asa qadirli aqynymnyń tuńǵysh kitabynyń aldymnan shyǵa kelgeni men úshin tosyn jaıt edi. Biraq kórmege qaıta oralýǵa mursat bolǵan joq.
Toıdan qaıtqasyn ǵana álgi eki úzik sýrettegi málimetke úńildim. Sóıtsem, Qýandyq Shańǵytbaev óz kitabyn Qasym Amanjolovqa tartý etken bolyp shyqty. Buǵan aıǵaq – kelesi qoltańba:
«Qazaq poezııasynyń jarq etken bir aq almasy, dosym, maıdandas qurbym, aqkóńil, adal Qasymyma
Qýanyńnan
Almaty, 1946, 22/VI.»
Ne kerek, tirshiliktiń neshe túrli kúıbeńi bul derekti umyttyryp jiberipti. Taıaý kúnderi akademık Baýyrjan Omaruly habarlasyp: «Bıyl Qýandyq Shańǵytbaevtyń 100 jyldyǵy. Soǵan baılanysty jazaryń bolsa...», dep, mundaı aıtýly belesterdi qaǵys qaldyrmaıtyn qalpynsha áńgime bastaǵanda, jadym qaıta jańǵyrdy. «Shań basqan» fleshkalardyń birinen baıaǵy «olja» fotolardy ázer taýyp aldym. «Sol kórmedegi kitap qazir qaıda eken?» degen saýal turdy kókeıde. Sátin salyp, Baýyrjan Omaruly men belgili mádenıet qaıratkeri Rymbala Kenjebalaqyzy Omarbekovanyń birlesken yjdaǵaty nátıjesinde kitaptyń jaıy tez arada anyqtaldy. Ol Qarqaraly tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qorynda saf kúıinshe saqtaýly tur eken.
«Ar» kitabyndaǵy qoltańba Qasym Amanjolov pen Qýandyq Shańǵytbaev ekeýiniń ómirdegi de, óleńdegi de tamyrlastyǵy men taǵdyrlastyǵyn tanýǵa septigin tıgizedi.
Qýandyq ózinen on tórt jas úlken aǵa-dosyna «maıdandas qurbym» deıdi. Onyń Almatydan Aqtóbege eki márte qýǵyndalyp ketkeni bolmasa, ásker qataryna alynbaǵany belgili. Endeshe, bul jerde «maıdan» aýyspaly, astarly maǵynada qoldanylǵan. Bizdińshe, ádebıet pen ult maıdanynda tize qosqandyqty bildiredi. Qýandyq Shańǵytbaevtyń qyzy Gaýhar mazmunyn qundy qujattarmen, eren esteliktermen, máıekti maqalalarmen baıytyp, jaryqqa shyǵarǵan aqyn shyǵarmalarynyń «Shaıyr» atty bes tomdyǵynyń birinshi tomyna júgingende (Almaty: «SaGa» baspasy, 2010), osyǵan qatysty kóp jaıtqa qanyǵasyz.
Qýandyq kitabyn syılardan buryn Qasym oǵan óziniń fotosyn estelikke usynyp, art jaǵyna: «Qýan! Túbinde poezııa tońyn tepkilep jibitip, qur taqyrǵa gúl shyǵarar ekeýmiz bolmasaq ıgi. Sol úshin alshy sýretimdi. Qasym. 9/III.46.», dep jazyp beripti (Qýandyq bolsa, Qasymǵa «Qastaı» dep sóıleıdi eken). Osylaısha, Qasym ini-dosyna ózine qosaqtaı otyryp zor mindet júkteıdi. Qataǵan, qyrǵyn jyldarda aıtylǵan mirdiń oǵyndaı asqaq, aıbarly sózder. Alaıda eki aqyndy da kóp uzamaı qatal synaq, qatygez súrgin kútip turdy.
Qýandyq 17-18 jasynda jazǵan óleńderiniń basyn qurap, áýelde kitabyna «Qazaq júregi» dep at qoıǵan bolatyn. Qarshadaı balanyń talantyn baǵalaǵan Muhtar Áýezov jınaqqa alǵysóz jazyp, onyń «qulaq kúıi otanshyl, halyqshyl qyzýly lırık» bolǵaly turǵanyn aıtyp, óleńderinde «shimirkenip, shıryǵyp shyqqan ótimdi til, áserli kúı», «kóp júregin ózinen, óz júregin kópten tapqan sanaly sezimtaldyq» bar ekendigin ańǵartqan. Jınaqta «Edigeniń elmen qoshtasýy» atty óleńi bar edi. 1944 jylǵy 9 tamyzda BK(b)P OK-iniń «Tatardyń partııa uıymynyń jaǵdaıy men onyń buqaralyq-saıası jáne nasıhattaý jumysyn jaqsartý sharalary týraly» qaýlysyna sáıkes, tatardyń «Idegáı» dastanyna tyıym salyndy. Sonyń saldarynan Qýandyqtyń álgi óleńi kitaptan alynyp tastalyp, ornyna «Dala», «Asylyp kempir besikke...» atty óleńderi engizildi. Jınaq merziminen keshiktirilip, aty «Ar» dep ózgertilip, aqyry 1945 jyly jaryq kórdi.
Al 1946 jylǵy 14 tamyzda BK(b)P OK-iniń «Zvezda» jáne «Lenıngrad» jýrnaldary týraly» qaýlysy shyqty. Mıhaıl Zoshenko men Anna Ahmatovanyń shyǵarmalaryn kúl-talqan qyldy. Bul dúrbeleń qazaq saharasyna da jetti. Qýandyq Shańǵytbaevtyń «Ar» jınaǵyna baspasóz betindegi maqalalarda «saıası beti kómeski», «qunsyz», «jat saryndy», «ıdeıasyz», sol sııaqty basqa da aýyr aıyptar taǵyldy. Kitaphana sórelerinen alynyp, otqa jaǵyldy. Aqynnyń kitabyn shyǵarýǵa atsalysqan, óleńderin jarııalaýǵa kómektesken, poezııasy týraly jyly lebiz bildirgen S.Muqanov, Ǵ.Mustafın, B.Kenjebaev, Á.Sársenbaev sekildi qalamgerler de synǵa ilikti. Al Aqtóbege «jer aýdarylǵan» Qýandyq esh jerge jumysqa alynbaı, 1946–1949 jyldary qıyn kezeńdi bastan keshirdi. Sol ýaqytta eshteńege qaramastan Pýshkınniń «Evgenıı Onegın» romanyn aýdarýǵa kiristi.
Aqtóbeniń «Sosıalıstik jol» gazetine qyzmetke ilikkeni sol edi, «Pravda» gazetiniń 1950 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy sanynda «Qazaqstan tarıhynyń máseleleri markstik-lenındik turǵydan baıandalsyn» atty maqala jarııalanyp, soǵan sáıkes QK(b)P OK-i tıisinshe qaýly qabyldady da, «ultshyldyqpen» kúres naýqany qaıta órshidi. Qasym men Qýandyqty taǵy da «ultshyl» «býrjýazııashyl», «maǵjanshyl» aqyndar retinde qaralaý bastaldy. «Lıteratýrnaıa gazeta»: «Bul eń aldymen myna eki aqynǵa: Q.Shańǵytbaev pen Q.Amanjolovqa qatysty. Olardyń qatelikteri kezdeısoq emes jáne avtorlardyń belgili bir kózqarastar júıesin bildiredi. Shańǵytbaev «Dala» óleńinde otan uǵymyn Qazaqstan aýmaǵymen shekteıdi, sovet ókimeti jyldarynda júzege asqan orasan sosıalıstik qaıta ózgeristerdi kórmeıdi», – dese («Shaıyr», 1-tom, 246-b.), «Pravda» gazeti olardy «baı dastarqanynyń súıegin kemirgen maılyaıaqqa» teńeıdi («Shaıyr», 1-tom, 188-b.).
Qasym Amanjolov pen Qýandyq Shańǵytbaevtyń «Saryarqa» sózin paıdalanyp jazǵan óleńderi ultshyldyqqa balandy. Mysaly, Qasymnyń:
«Saryarqa, saǵyndyrdyń, atameken,
Sar dala, anam ediń, qushaǵyń keń.
Tusyńnan toqtaı almaı baram ótip,
Artta – sen, alda – maıdan, qaıtsem eken?!»
degen óleń joldary týraly: «Jalpy sovet jerin qorǵaýǵa bara jatqanyn umytyp, joryqtan loblyǵandaı bolady. Uly orys jerinsiz Saryarqa sándi ómir súre almaıtyny aqyn qııalynan tys qalyp qoıady», dep synaldy. Qýandyqtyń óleńindegi:
«Saldyrtyp sar belinen Saryrqanyń
Jańǵyrtyp salǵan ánim – qazaq áni»
degen qatarlar da soǵan úndes ekeni belgili. Keńestik synshylardyń «Saryarqa» dese, bezek qaǵatyny beker emes-ti. О́ıtkeni ol uǵym búgingideı tar aýqymda emes, búkil qazaq jerin bildiretin maǵynada túsiniletin. Murat Móńkeulynyń «Saryarqa» tolǵaýy, Qurmanǵazynyń «Saryarqa» kúıi, Imanjúsiptiń «Saryarqa» áni, Máshhúr Júsiptiń «Saryarqanyń kimdigi ekendigi» týyndysy, Sultanmahmuttyń «Saryarqanyń jańbyry» óleńi, t.s.s. shyǵarmalar sondaı keńistiktiń ólsheminen týǵan. Munyń jıyntyq mazmuny Maǵjannyń myna joldarynda túıindelgen:
«Edil, Jaıyq, Syrdarııa –
Belgili jurtqa eski sý.
Tátti, dámdi, tarmaqty
Uzyn Ertis, Jetisý.
Osy bes sý arasy
Saryarqa degen jer edi,
Týyp-ósken balasyn
Aıbyndy er alash der edi».
Basqa bir tapshyl qazaq aqyny:
«Sarǵylt tústi Saryarqa,
Súreńi joq keń alqa,
Qyzyl Arqa atandy,
Jasadyq jańa Otandy...
Shaǵylysyp kúnmenen,
Qyzyl Arqa jaınaıdy», – degen bolshevıktik beıneni ornyqtyrǵan zamanda Qasym men Qýandyqtyń qazaqtyń Saryarqasyn jyrlaǵanyn qalaı qabyldanǵanyn baıqaý qıyn emes.
Qýandyqtyń Tólegen Toqtarov pen Baýyrjan Momyshulyna arnaǵan óleńderi de qıǵash taldandy. Sondaǵy onyń kinási – «sovet ofıseriniń erliginiń qaınar kózi ertedegi naıza ustaǵan erlerdiń arýaǵynan týyp jatyr degen jalǵan, teris joramal» («Shaıyr», 1-tom, 218-b.). Biz kórgen «Ar» jınaǵynda basylǵan «Tólegenniń sýretine» atty óleńniń tusyna «sofylyq pikir» degen sóz qolmen jazylypty. Salystyra qaraǵanda, onyń mátini men «Shaıyr» kitabynda berilgen «Tólegen Toqtarovtyń sýretine» atty nusqanyń arasynda birshama ózgerister bar ekendigin baıqadyq. Bul – aqynnyń shyǵarmashylyq laboratorııasyn zertteı túskende paıymdalatyn nárseler.
Sondaı-aq Qýandyqtyń 1943 jyly Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń ataqty mergenderiniń biri – 397 fashısti mert qylǵan Tóleýǵalı Ábdibekov týraly óleń jazyp, alǵash ret sol «Ar» jınaǵynda jarııalaǵanyn da aıta ketken jón (famılııasy Ábdikov dep qate ketken). «Keshigip jetken dańq» pa, álde «eshkim de, eshnárse de umytylmaıdy» degen qaǵıdaǵa saı ma, kúnderdiń kúninde bul óleńniń avtory – «Halyq jazýshysy», al keıipkeri «Halyq qaharmany» mártebesine ıe boldy.
Qasymnyń qazasyn esitken kezde Qýandyq: «Aırylyp aǵa, dostan, qaıǵy juttym», – dep óleń arnaǵan. 70 jyldyq shaqyrý qaǵazynyń betine:
«Aınalaıyn Qasymym!
Jan ediń jaısań jasy myń,
Erterek nege óldiń sen,
Meni jaqsy kóretin,
Asylym, aǵam, asylym?!
Qýandyq qoı!», –
degen joldardy jazǵan. Qasymnyń sońǵy núktesin qoıyp úlgermeı ketken «Dosymnyń úılenýi» bir perdeli pesasyn Qýandyq sıýjetin buzbastan kóp perdeli pesaǵa aınaldyryp, ol Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq drama teatrynda sahnalanypty. Munyń barlyǵy Gaýhar Qýandyqqyzy qurastyrǵan «Shaıyr» jınaǵynda egjeı-tegjeıli baıandalǵanyn taǵy bir márte eskertkimiz keledi.
Qasym bolsa, Qýandyqqa baǵyshtaǵan qysqa bir qaıyrymynda:
Qýandyq, sen shyqqanda, shyn qýandyq,
Aıalap aldymyzǵa «Aryńdy» aldyq.
«Qulaq tos kórden sen de, arýaqtar!»,
Aıtpaımyn arǵy jaǵyn, allaýaqpar, – dep jazǵan eken.
Biz Qýandyqtyń sol «Ar» kitabyndaǵy qaltarysta qalǵan syrly qoltańbasy rýhanı aınalymǵa tússe degen oıdy kózdedik.
Amantaı ShÁRIP,
UǴA akademıgi
