Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
8% aıyrmashylyq Reseı óndirýshilerine basymdyq beredi
Keıingi jyldary salyq túsimderi kúrt azaıdy. Eger 2005 jyly bıýdjetke túsetin salyq ishki jalpy ónimniń (IJО́) 26%-yn qurasa, qazir bul kórsetkish 12-13% ǵana. Ekonomıst Jaqsybek Qulekeevtiń aıtýynsha, salyq saıasatyn jetildirý – kezek kúttirmeıtin másele.
– Bıýdjet – kez kelgen memlekettiń ajyramas bóligi, negizgi atrıbýty. Eger bıýdjetke kóbirek qarajat túsetin bolsa, soǵurlym memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerin sheshý áleýeti arta túsedi. Sonymen qatar qazyna qarjysy áleýmettik álsiz toptardy qorǵap, halyq arasynda tepe-teńdikti qalyptastyryp, aımaqtardyń birkelki damýyna jaǵdaı jasaıdy. Eger memlekettik ınstıtýttar bıýdjetke túsetin salyqty jetkilikti mólsherde jınaı almasa, mundaı jaǵdaıda baılar baıyǵan ústine baıyp, kedeıler kedeılene beredi. Aımaqtar arasyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq alshaqtyq ulǵaıyp, eldiń saıası tutastyǵyna qaýip tónedi, – deıdi
J.Qulekeev.
Sarapshynyń aıtýynsha, salyq mólsherlemesin arttyrý Reseımen saýdadaǵy teńsizdikti joıý úshin de jasalyp jatyr. Qazir Reseıde QQS – 20%, sondyqtan reseılik taýarlar bizdiń naryqta básekelesterinen basym túsedi. Salyq kóterilse, ımporttalatyn taýarlar men jergilikti ónimderdiń jaǵdaıy teńespek.
– QQS kóterilgen ýaqytta bıýdjettiń kiris bóligine túsetin qarajat ósedi. Bul – óte jaqsy nárse. Sonymen birge, QQS tek bıýdjetti tolyqtyratyn qural emes, ol bizdiń alys-jaqyn sheteldermen ekonomıkalyq qarym-qatynastarymyzdy retteýde de mańyzdy ról atqarady. Qazir bizdiń negizgi saýda seriktesimiz – Reseı, tıisinshe dúnıejúzinen keletin ımporttyń qomaqty paıyzy osy eldiń enshisinde. Reseı ekonomıkasy elimizdiń ekonomıkasyna qaraǵanda anaǵurlym jaqsy damyǵan. Olardyń shyǵaratyn ónimderiniń sany da, sapasy da ózgeshe. Jalpy, Reseı ekonomıkasy bizdiń ekonomıkadan 8 ese úlken bolǵandyqtan, onda óndiristiń masshtaby aıtarlyqtaı joǵary. Eger Reseı óz ónimin bizge eksportqa jiberse, reseılik óndirýshilerge memleket 20% salyqty qaıtaryp beredi. Al bizge kelgen soń oǵan 12% QQS qosylady. Eki el arasyndaǵy 8% aıyrmashylyq Reseı óndirýshilerine qosymsha basymdyq beredi. Osyny retteýdiń birden-bir joly – bizdegi mólsherlemeni kórshi elmen teńestirý, – dep túsindirdi ekonomıst.
Baǵa ósimi – únemi jalǵasatyn úrdis emes
Ekonomıkada «masshtab áseri» degen uǵym bar: óndiris kólemi artqan saıyn ónimniń ózindik quny arzandaı beredi. Osy turǵydan alǵanda, Reseı óndirýshileriniń naryǵy úlken bolǵandyqtan, olarda belgili bir basymdyqtar bar. Osyndaı iri memleketpen biz bir ekonomıkalyq odaqtamyz. Demek Reseıden Qazaqstanǵa taýarlar kirgen kezde biz kedendik baj salyǵyn sala almaımyz. Osy núktede tosylyp qalatynymyz jasyryn emes. Al óndirisi bizge qaraǵanda aýqymdy Reseı kompanııalary ónimderin bizge arzan baǵamen usynýǵa múmkindik alady (sebebi olardyń ónimderiniń ózindik quny tómen).
Biraq másele munymen bitpeıdi. QQS – janama salyq. Iаǵnı ony kompanııalar emes, tutynýshylar tóleıdi. Basqasha aıtqanda, dúkendegi un, qant, shaı baǵasy ósedi, al qosymsha shyǵyn sizdiń qaltańyzdan shyǵady. Úkimet baǵanyń kúrt ósýin toqtatý úshin áleýmettik salyqty alyp tastaýdy usynǵan, biraq bul ıdeıa qoldaý tappady. Osy bazynamyzdy ekonomıske aıtyp kórdik. Ol «sál shydaý kerek» deıdi.
– Árıne, mólsherleme kóterilgende, baǵa ósedi. Biraq bul únemi jalǵasatyn úrdis emes. Bıyl QQS-ny kótersek, osy jyl ishinde baǵa ósimi baıqalýy múmkin. Degenmen kelesi jyldan bastap onyń áseri azaıady. Sondyqtan sál shydaıyq, ýaqyt óte kele turaqtylyq ornaıdy. Paıdasyna zer salaıyq. Muny kóterýdiń birneshe paıdasy bar. Áýeli, bıýdjettiń kiris bóligi tolyǵady. Sosyn otandyq taýar óndirýshilerdiń básekege qabilettiligi artady, salyqtyq júıe turaqtanady. Eshbir memleket salyq mólsherlemesin jaıdan-jaı kótermeıdi, ol belgili bir qajettilikten týyndaıdy. Keıingi ýaqytta ártúrli faktordyń áserinen bıýdjet kiristeri tómendep ketti, – dep jaýabyn tolyqtyra tústi.
Rasynda, kiris tómendedi. Oǵan shaǵyn jáne orta bıznestiń salyq júktemesiniń jeńildetilýi de áser etti. Sarapshylar sózinen uqqanymyz – eger QQS mólsherlemesi ózgerissiz qalsa, onda qazirgi ahýal saqtalady – Reseı taýarlary ishki naryqtaǵy ústemdigin jalǵastyrady. Bıýdjetke túsetin kiris azaıǵan saıyn, memlekettiń áleýmettik mindettemelerdi oryndaý múmkindigi de tómendeıdi. Qazir bıýdjet qarajatynyń basym bóligi áleýmettik baǵdarlamalarǵa, onyń ishinde zeınetaqy men járdemaqy tóleýge jumsalady. Eger bıýdjet kirisi azaısa, onda bul mindettemelerdi oryndaý qıyndaıdy.
Úkimet bastamasyn qoldaý mańyzdy
– Salyq reformasy bizge qazir óte qatty qajet. О́ıtkeni Konstıtýsııada salyq tóleý ár azamattyń mindeti ekeni naqty kórsetilgen. Degenmen salyq júıesinde ádilettilik qaǵıdaty da saqtalýǵa tıis. Bul qaǵıda Konstıtýsııanyń negizgi talaptaryna sáıkes keledi. Sol sebepti, Prezıdent kótergen salyq reformasy Quryltaıda mańyzdy másele retinde qarastyryldy. Qazir elimizde eki túrli kásipker bar: biri zańǵa sáıkes ádiletti túrde salyq tóleıdi, endi bir top túrli aıla-tásil arqyly salyqtan jaltarýǵa tyrysady. Olardyń ishinde «bólshekteý» ádisin qoldanatyndar da kóp. Iаǵnı bıznesin birneshe shaǵyn kompanııaǵa bólip, salyq mólsherin azaıtqysy keledi. Bul – ádiletsizdik. О́ıtkeni qarapaıym azamattar ózderiniń salyqtaryn ýaqtyly tólep otyr, – deıdi depýtat Marat Bashımov.
Damyǵan memleketterde salyq tóleýden jaltarý aýyr qylmystardyń qataryna kiredi. AQSh pen Eýropada ár azamat, ár kásipker, ár zańdy tulǵa salyqtan jaltarmaı, zańdy qatań oryndaıdy. Sebebi memlekettiń turaqtylyǵy men qoǵamdaǵy áleýmettik teńdik salyq túsimderine tikeleı baılanysty.
– Elimizde salyq júıesin ádiletti etý úshin reformanyń basty maqsaty – barlyq kásipkerge birdeı jaǵdaı jasaý, salyqtan jaltarý múmkindikterin azaıtý jáne bıýdjetke túsetin túsimdi arttyrý bolýy kerek. Men óz usynysymdy bildirdim – «sýper olıgarhtar» úshin salyq mólsherin arttyrý qajet. Kóptegen memlekette aýqatty azamattar tabysynyń belgili bir bóligin memleketke qaıtarady. Mysaly, Germanııada baılar tabysynyń 50%-yn, basqa elderde 30-35%-yn salyq retinde tóleıdi. Qazir osy másele zań jobasynda qarastyrylyp jatyr. Negizgi qaǵıda: baıyǵan saıyn salyq mólsheri de artýǵa tıis. Bul – halyqaralyq tájirıbede bar ádildik ustanymy. Elimiz de osy baǵytqa bet burýy kerek. Reforma aıasynda Premer-mınıstr Oljas Bektenovtiń bastamalaryn qoldaý qajet dep bilemin. О́zgerister qoǵammen birge talqylanyp, ádiletti sheshim qabyldanýǵa tıis. Salyq reformasy – memlekettiń ekonomıkalyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin mańyzdy tetik. Eger salyq júıesi ádiletti bolsa, áleýmettik teńdik saqtalady, bıýdjet kirisi artady, al memleket óz azamattarynyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa múmkindik alady, – deıdi depýtat.
