20 mlrd dollarlyq sırek metall
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev geologııalyq barlaý jáne jer qoınaýyn keshendi zertteý baǵytyna tyń serpin berý qajet degen edi. Sondyqtan halyqqa Joldaýynda Úkimetke 2026 jylǵa qaraı geologııalyq, geofızıkalyq barlaý kólemin 2,2 mln sharshy shaqyrymǵa deıin jetkizý mindeti júkteldi. Sáýir aıynyń alǵashqy jeksenbisi – geologter kúni qarsańynda, geologııa salasynyń ilkimdi máselelerine azdap oı júgirtip kórgen edik.
Jaqynda elimizde jańa geologııalyq zertteýler nátıjesinde 38 perspektıvaly alań anyqtaldy. Bul alańdar qatty paıdaly qazbalarǵa baı kórinedi. Osy jańalyqqa baılanysty Premer-mınıstr Oljas Bektenov geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný salasyn damytý máselelerine arnalǵan keńes ótkizdi. Keńeste geologııalyq zertteýlerdiń aıasyn keńeıtý, jańa jobalarǵa ınvestısııa tartý jáne saladaǵy tıimdi bastamalardy iske asyrý jaıy talqylandy.
Eń basty maqsat – 2026 jylǵa deıin geologııalyq zerttelgen aýmaqty 2,2 mln sharshy shaqyrymǵa arttyrý. Úkimet «Taý-Ken Samuryq» ulttyq taý-ken kompanııasymen birigip, ulttyq baılyqtardy zerttemekshi. Aldymen mınıstrlik zertteý júrgizip, bolashaqta tıimdi bolatyn aýmaqtardy anyqtaıdy. Sodan soń ulttyq kompanııa sol jerlerdi ıgerýge ınvestısııa tartýǵa barlyq qajetti daıyndyq jumystaryn jasaıdy. Qazir birneshe qanatqaqty joba iske asyrylyp jatyr. Olardyń ishinde Qaratas (mys), Josabaı (altyn), Soltústik Katpar men Joǵarǵy Qaıraqty (volfram) sııaqty jobalar bar. 2024 jyly Qaraǵandy oblysynda ashylǵan Quıryqtyqól ken orny sırek jer metaldaryna baı jáne olar joǵary tehnologııalyq qurylǵylar, jartylaı ótkizgishter men qýatty magnıtter jasaý úshin qajet. Mundaı jobalar elimizdiń joǵary tehnologııalyq salalaryn damytýdy jedeldetpek.
Al Qaraǵandy oblysy Qarqaraly aýdanyndaǵy Quıryqtyqól ýchaskesinde júrgizilgen zertteýler nátıjesinde 20 mlrd dollarǵa baǵalanatyn sırek jer metaldary tabylǵan. 2022 jyly bastalǵan izdestirý jumystary 64,2 sharshy shaqyrym aýmaqty qamtydy jáne keshendi ádister arqyly júzege asyryldy. Zertteýler barysynda 126 shaqyrymdyq baǵyttar belgilenip, 33 uńǵyma burǵylandy (jalpy uzyndyǵy – 5 237 m), sondaı-aq 4 713,3 p.m kern alyndy. 1 228 geohımııalyq jáne 1 124 kerndik synama da jınaldy.
Zertteýler nátıjesinde tórt bolashaǵy zor alań anyqtaldy: Dos 1, Dos 2, Dos 3 jáne Irgız. Bul aýmaqtarda 935,4 myń tonna kóleminde resýrstyq qor men 795,8 myń tonna naqty eseptelgen qor anyqtaldy. Aldyn ala esepteýlerge súıensek, qor kólemin eki ese arttyrýǵa múmkindik bar.
Geologııalyq barlaýǵa basymdyq berilse
Sala ardagerleriniń aıtýynsha, bizdegi sheteldik kompanııalar tek naqty eseptelgen qorlarǵa qyzyǵady, sebebi olar turaqtylyq pen qarjylyq qaýipsizdikti talap etedi. Al boljamdy qorlar tek teorııalyq málimetter bolǵandyqtan, olar ınvestısııa tartýǵa qıyndyq týǵyzady.
– О́kinishke qaraı, geologııalyq barlaýǵa bólinetin qarjy mardymsyz. Bizde bul salaǵa jylyna nebári 8–12 mlrd teńge bólinedi. Shyn máninde, naqty nátıje kórsetýge bul somany keminde 70–80 mlrd teńgege deıin kóterý qajet. Aýstralııada geologııalyq zertteýge bir sharshy metrge 70–80 dollar jumsalady. Bizde bul kórsetkish nebári 3–6 dollar. Mundaıda geologııa salasyn damytý týraly aıtýdyń ózi qıyn. Elimizdiń paıdaly qazbalarǵa baı ekenin bári biledi. Biraq ınvestorlar úshin basty másele – táýekel. Olarǵa naqty barlanǵan, dáleldengen qor kerek, – deıdi Mıneraldyq resýrstar akademııasynyń korrespondent-múshesi Oljabaı Ismaılov.
Geologııalyq keńesshi, ardager Serikbek Júsipbekuly qazirgi qıyn ahýal saladaǵy kásibı biliktiliktiń tómendeýine, sondaı-aq geologııalyq jobalardyń sapasyna keri áser etedi deıdi.
– Qazirgi geologııa ǵylymynyń hali óte aýyr. Qarjylandyrý joqtyń qasy. Ekspedısııalar qysqaryp, salaǵa jastar kelmeı qaldy. Sebebi geologııaǵa degen nasıhat, qyzyǵýshylyq joq. 2002 jyldan bastap Geologııa mınıstrligi taratyldy. Munaı – Energetıka mınıstrligine, rýda – О́nerkásip mınıstrligine, sý resýrstary – Tabıǵı resýrstar mınıstrligine berildi. Al Geologııa komıteti jalǵyz qaldy, ári oǵan naqty ókilettik te berilmedi. Jer qoınaýyn qorǵaý qyzmeti joıyldy. Bul óte qaýipti. Qazir ken oryndarynda sapasy tómendeý ken alynbaı qalyp jatyr. Olardy qosymsha óńdep, keshendi ıgerý qolǵa alynbaı otyr. Baı ken oryndaryn ǵana ıgerip, ózgesin tastap ketýde. Buryn ondaıdy baqylap otyratyn ınspeksııalar bolatyn. Endi ol joq. Bul jer qoınaýyn tıimsiz paıdalanýǵa alyp kelip otyr, – deıdi geolog.
Jańa ádis pen tehnologııa qajet
Oljabaı Ismaılovtyń aıtýynsha, qazir geologııalyq jobalarmen kóbine qurylysshy, agrarshy, tipti zańgerler aınalysady. Sebebi olar qaǵaz jumysyn jaqsy meńgergen. Al naǵyz geologter ýaqytyn keń dalany aralap, paıdaly qazba izdeýge jumsaıdy. Nátıjesinde, kóptegen joba geologııalyq turǵydan álsiz daıyndalady. Jer qoınaýyn paıdalaný salasynda ǵylymı negizi joq, tájirıbelik mańyzy tómen jobalar kóbeıip ketti.
«Ǵylymsyz geologııa damymaıdy. Geologııany damytý úshin ǵylymǵa negizdelgen jańa ádisterdi engizý qajet. Búginde biraz elde jasandy ıntellekt, geofızıkalyq modeldeý, qashyqtyqtan zondtaý ádisteri keńinen qoldanylady. Biz de osy baǵytqa bet burýymyz kerek», deıdi ol.
Sala ókilderiniń sózinshe, geologııa salasyn damytý úshin ǵylymǵa negizdelgen jańa ádisterdi engizý – mańyzdy ári qajetti qadam. Aldyńǵy qatarly jańa tehnologııalardy ákelý jáne ony tıimdi paıdalana bilý salaǵa serpilis ákelip, geologııalyq zertteýlerdi jańǵyrtady.
