Alash qalasynan – Japon eline...
– Serik myrza, jańa qyzmetińizben quttyqtaımyz! Sizdi Semeıde dáriger qyzmetin atqaryp júrgen kezińizde, sonda zertteýmen kelgen japondyq ǵalymdar áleýetińizdi baıqap, doktorantýraǵa shaqyrǵan eken. Sol sátti qaıta bir eske alsaq. Japonııaǵa qalaı bardyńyz?
– Kóp rahmet. Iá, ol kezdi áste umytpaıtyn shyǵarmyn. Ol shaqta Semeı oblystyq aýrýhanasynda jas hırýrg bolyp jumys istep, óńirdiń densaýlyq saqtaý máselelerimen jiti aınalysyp júrgen edim. Siz aıtyp otyrǵan múmkindik kútpegen jerden boldy. Japondyq ǵalymdar Semeı óńirindegi radıasııanyń uzaqmerzimdi áserlerin zertteýmen aınalysyp, Semeı medısınalyq ýnıversıtetinde ǵylymı jumystar júrgizgen. Aǵylshyn tilin biletindigim septigin tıgizgen bolar, olarmen ǵylymı jaqtan qarym-qatynas ornatýdyń sáti tústi. Nagasakı medısınalyq mektebine doktorantýraǵa shaqyrtý alǵanym úlken ári kútpegen oqıǵa boldy. Bul shaqyrtý meniń eńbegimniń moıyndalýy ǵana emes, sonymen qatar Semeı óńirindegi densaýlyq saqtaý máselesiniń mańyzyn kórsetti. Árıne, qýanyshpen qatar úlken jaýapkershilik te sezildi. Bul múmkindik – kásibı baǵytymdy ǵana emes, jalpy ómirge degen kózqarasymdy da túbegeıli ózgertti. Japonııadaǵy ǵylymı zertteýlerden alǵan bilimim men tájirıbemdi elimniń densaýlyq saqtaý salasyna paıdasy tısin degen maqsatpen qabyldadym.
– Japonııada PhD dárejesin qorǵaý jaǵy qalaı boldy? Ǵylymı dıssertasııańyzdy qandaı taqyrypta jazdyńyz?
– Iá, Japonııada PhD dárejesin qorǵaý óte jaýapty. Maǵan akademııalyq ári mádenı turǵydan kóp qıyndyq kezdesti. Alǵashqy qıyndyqtyń biri – til kedergisi. Ony eńserý úshin kún saıyn 100 japon sózin jattaýǵa týra keldi. Zertteý ortasyndaǵy talaptar óte joǵary edi: ádisteme, taldaý jáne jańashyldyq deńgeıi erekshe qatań baqylaýda boldy. Tún ortasyna deıin zerthanada jumys istegen kúnderimdi de eshqashan umytpaspyn. Sonymen qatar akademııalyq mádenıetke beıimdelý, ıaǵnı japondyq ýnıversıtetterdegi senpaı-kohaı (úlken-kishi) qarym-qatynas júıesin meńgerý de ońaı soqqan joq. Ǵylymı toptaǵy minez-qulyq normalary, aǵa stýdentterden qalaı keńes alý kerektigi, toptyq jumystardaǵy ózara árekettesý erejeleri – osynyń bárin oqý úderisinen tys meńgerý qajet edi. Biraq osy qıyndyqtyń barlyǵy úlken tájirıbe ákeldi. Dıssertasııam otandyq ǵalymdarmen birlesken joba aıasynda jazyldy. Taqyryp ataýy – «Qalqansha jáne sút bezi qaterli isiginiń jasýshalyq mehanızmderi jáne olardyń radıasııa áserimen baılanysy». Atalǵan zertteý aıasynda elimizdegi onkologııalyq jaǵdaıdy tereń zerdelep, Japonııadaǵy ozyq zertteý ádisterin paıdalaný múmkindigine ıe boldym. Qıyn bolǵanymen, bul tájirıbe kóp múmkindikke jol ashty. Sebebi osy arqyly ǵylymı zertteýlerge jahandyq kózqaraspen qaraýdy úırendim.
Halyqaralyq bilimnen kóp paıda kórdim
– Qazaqta «Ustazy jaqsynyń ustanymy jaqsy» degen sóz bar. Ǵylym jolyndaǵy ustazyńyz kimder? Olardan siz ne úırene aldyńyz?
– Qazaqtyń bul naqyly óte tereń maǵynaǵa ıe dep oılaımyn. Japonııada doktorantýrada oqyp júrgenimde, ǵylymı jetekshim professor Masaxıro Nakashıma ǵylymı zertteýlerdiń dáldigi men ádistemelik qatańdyǵynyń mańyzyn úıretti. Ol PhD jumysym úshin asa qajet bolǵan ǵylymı tártip pen júıelilikti boıyma sińirdi.
Elimizde erekshe qurmet tutatyn tulǵanyń biri – professor Aıqan Aqanov. Ol maǵan medısına jáne ǵylym salasyndaǵy kóshbasshylyq pen jaýapkershiliktiń mańyzyn tereń túsinýge kómektesti. Osyndaı ustazdardan ashyq qarym-qatynastyń, ózińe bıik maqsat qoıýdyń mańyzyn úırendim. Ásirese professor Aqanov tózimdilikti erekshe baǵalaıtyn. Ol kez kelgen qıyndyqty sátsizdik dep emes, kerisinshe, baǵa jetpes tájirıbe retinde qabyldaýǵa baýlydy. Sonymen qatar ol birlesken jumystyń qundylyǵyn, alǵan bilim men halyqaralyq baılanystardy eldiń ıgiligi úshin paıdalanýdyń mańyzyn dáripteıtin. Búgingi kúni osy eki úlken ustazdan alǵan qaǵıdalardy ustanamyn: kúnshyǵysta ıgergen ǵylymı dáldik pen tártip, sondaı-aq elimizde boıǵa sińirgen kóshbasshylyq, tózimdilik pen yntymaqtastyqqa degen umtylys kásibı jolymdy qalyptastyrýda basty baǵdarsham boldy.
– Keıin siz Rısýmeıkan Azııa-Tynyq muhıty ýnıversıtetine (APU) aýysyp, ǵylymı jáne pedagogıkalyq qyzmetpen aınalysypsyz. Bul ıdeıa qaıdan keldi?
– Doktorantýradan keıingi zertteýimdi aıaqtap, qosymsha tájirıbe jınaǵan soń, qyzyǵýshylyǵym keńeıe tústi. Negizgi ǵylymı zertteýler júrgizýmen qatar áleýmettik densaýlyq saqtaý (Public Health) jáne bilim salalary erekshe qyzyqtyrdy. Bul baǵyttarda medısına (MD) jáne ǵylymı (PhD) bilimim mańyzdy ról atqara alatynyn túsindim. Osy bilim men tájirıbe arqyly bolashaq mamandardy daıarlaýǵa, qoǵam men densaýlyq saqtaý salasyndaǵy ózekti máselelerdi sheshýge úles qosý úlken maqsatqa aınaldy. Dál sol kezeńde APU-da Áleýmettik densaýlyq saqtaý menedjmenti (Public Health Management) boıynsha jańa magıstrlik baǵdarlamaǵa oqytýshy izdep jatyr eken. Rısýmeıkan Azııa-Tynyq muhıty ýnıversıteti áli qalyptasý kezeńinde bolsa da, onyń basty mıssııasy – jahandyq kóshbasshylardy daıarlaý, aımaqtyń mádenıeti men ózekti máselelerine basymdyq berý edi. Bul ıdeıa meni erekshe qyzyqtyrdy, óıtkeni ózim de halyqaralyq bilimnen kóp paıda kórgen adammyn. Bul qyzmet meniń ǵylymı qyzyǵýshylyǵym men tájirıbemniń toǵysqan núktesi dep sheshtim. APU-daǵy bul orynǵa úmitkerler kóp boldy, sebebi ýnıversıtettiń dınamıkalyq jáne halyqaralyq ortasy kóptegen talantty ǵalymdardy qyzyqtyrdy. Sondyqtan bul múmkindikti shyn máninde joǵary baǵaladym. APU-ǵa aýysý halyqaralyq tájirıbem men ǵylymı negizimdi bilim salasynda paıdalanýǵa múmkindik berdi.
– Siz osydan buryn atalǵan ýnıversıtette dekan mindetin atqarypsyz. Japonııa ýnıversıtetterinde joǵary laýazymdarǵa nemese atqarýshy qyzmetterge, mysaly, dekandyqqa úmitkerler arasynda básekelestik kúshti me? Mundaı laýazymǵa qoıylatyn negizgi talap qandaı?
– Iá, Japonııa ýnıversıtetterinde, sonyń ishinde dekan nemese vıse-prezıdent sııaqty joǵary basshylyq laýazymdarǵa ıe bolý – básekeni talap etedi. Biraq atqarýshy qyzmetterge úmitkerlerdi baǵalaý tek ǵylymı jetistiktermen shektelmeıdi. Ásirese men jumys istegen Rısýmeıkan Azııa-Tynyq muhıty ýnıversıteti (APU) sııaqty erekshe kóp mádenıetti ortada qosymsha faktorlar úlken ról atqarady.
APU-dyń stýdentteri men oqytýshylary álemniń túkpir-túkpirinen kelgendikten, munda mádenıetaralyq kóshbasshylyq jáne kommýnıkasııa, ákimshilik basqarý jáne strategııalyq kózqaras, kópmádenıetti pedagogıkany túsiný, kelisimge kelý jáne yntymaqtastyq, ýnıversıtet mıssııasyna adaldyq sııaqty faktorlardy quraıdy. APU-dyń bilim fılosofııasyn tereń túsiný, ony damytýǵa shynaıy yqylas bildirý – basshylyq qyzmetke qoıylatyn negizgi talaptardyń biri. Jalpy, akademııalyq biliktilik – tek irgetas. Al kóshbasshylyq laýazymdarǵa úmitkerlerden kúrdeli, halyqaralyq jáne kópmádenıetti oqý ornyn tıimdi basqarýǵa qajetti ákimshilik, kommýnıkatıvtik, strategııalyq jáne mádenıetaralyq daǵdylardyń úılesimin talap etedi.
– Siz uzaq ýaqyt shetelde tursańyz da, elimizdiń ǵylymı qaýymdastyǵymen baılanysyńyzdy úzbeı kelesiz. Bizdiń el ǵylymy damyǵan memleketke aınalý úshin qandaı qadam jasaýy kerek?
– Bul arada elimizdiń Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi júrgizip otyrǵan mańyzdy jumystardy atap ótken jón. Olar ǵylymı zertteýler men joǵary bilimdi damytý baǵytynda birqatar aýqymdy bastamany qolǵa alyp jatyr. Onyń ishinde kelesilerin erekshe atap ótýge bolady. Qarjylandyrýdy arttyrý jáne turaqty ustaý – Ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa arnalǵan uzaqmerzimdi, turaqty qarjylandyrý kólemin memlekettik jáne jeke sektorlar arqyly aıtarlyqtaı ulǵaıtý.
Ǵalymdardy qoldaý, olarǵa básekege qabiletti jaǵdaı jasaý, sapaly PhD jáne postdoktorantýra baǵdarlamalaryna ınvestısııa quıý, sondaı-aq, «mıdyń aınalymyn» (brain circulation) yntalandyrý arqyly talanttardy damytý jáne elde turaqtandyrý da óte mańyzdy. Al ınfraqurylymdy jańǵyrtý – ozyq zerthanalarǵa, zamanaýı jabdyqtarǵa, halyqaralyq ǵylymı derekqorlar men jýrnaldarǵa qoljetimdilikti keńinen qamtamasyz etýdiń jóni óz aldyna. Ǵylymdy ınternasıonalızasııalaý – elimizdiń álemdik ǵylymı jelilerge tereń ıntegrasııalanýyn kúsheıtý jáne strategııalyq halyqaralyq áriptestikterdi damytýǵa da basa nazar aýdarylǵany abzal. Bul qadamdar óte mańyzdy. Alaıda ǵylymy damyǵan elge aınalý úshin júıeli, strategııalyq qadamdar qajet. Álemdik tájirıbeni eskere otyryp, elimiz ǵylymı áleýetin odan ári nyǵaıtý úshin osy baǵyttarǵa erekshe nazar aýdarýy kerek.
Men úshin erekshe oqıǵa
– Japondyq iri ýnıversıtette vıse-prezıdent bolyp taǵaıyndalýyńyz bárimizdiń mereıimizdi ósirdi. Osyny sizge habarlaǵanda qandaı kúı keshtińiz?
– APU ýnıversıtetiniń akademııalyq ister jónindegi basshysy retinde joǵary qyzmetke taǵaıyndalǵanym týraly jańalyqty estigen sát men úshin de erekshe jaǵdaı boldy. Eń aldymen, ýnıversıtet basshylyǵy men qaýymdastyǵynyń maǵan artqan senimine súıinishpen qaradym. Sonymen qatar zor jaýapkershilik júktelip otyrǵanyn sezindim. Bul jaýapkershilik stýdentter, oqytýshylar, ýnıversıtettiń mıssııasy men osy laýazymnan kútiletin joǵary standarttardy saqtaý mindetimen baılanysty ekeni anyq. Eń mańyzdysy, japondyq joǵary bilim júıesinde basshylyq qyzmetke taǵaıyndalǵan qazaq retinde bul oqıǵanyń belgili bir rámizdik mánge ıe ekenin túsinemin. Atalǵan jaǵdaı jahandyq akademııalyq keńistikte eńbekqorlyq, kásibılik jáne adaldyqta eshqashan shet-shekara bolmaıdy degen tanymdy rastaǵandaı boldy. Bul jeke maqtanysh sezimi ǵana emes, sonymen birge Qazaqstandy osyndaı dárejede tanytý jáne basqalarǵa jiger berý múmkindigi dep oılaǵan durys.
– Japon jáne qazaq ǵalymdary arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý úshin qandaı joba júzege asýy kerek? Osyǵan siz ǵalym retinde qandaı úles qosa alasyz?
– Shyn máninde, Qazaqstan men Japonııa ǵalymdary arasyndaǵy yntymaqtastyq belgili deńgeıde qalyptasqan. Jalpy, japon jurtynan úırenerimiz kóp. Buǵan naqty mysal da bar. Mysaly, ınjenerııa nemese materıaltaný salalarynda. Jeke ǵylymı baılanystardy nyǵaıtýǵa az da bolsa úles qosyp kelemin. Sońǵy jyldary ondaǵan otandyq medısına salasynyń stýdentteri men zertteýshileri Japonııaǵa kelip bilim alýyna jáne tájirıbeden ótýine atsalystym. Sonymen qatar japondyq ǵalymdar, oqytýshylar jáne ýnıversıtet basshylaryn Qazaqstanǵa baryp, yntymaqtastyqty damytýǵa baǵyttalǵan is-sharalardy uıymdastyrýǵa kómektestim. Aldaǵy ýaqytta eki eldiń arasyndaǵy ǵylymı baılanysty júıeli damytýǵa atsalysa beremin.
Áńgimelesken –
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»
