– Bolat Anapııauly, Memleket basshysy Ulttyq quryltaıda aqyn mereıtoıyna oraı Abaı ınstıtýttary jelisin kúsheıtýdi tapsyrdy. Búginde birqatar shetelde Qazaqstan ýnıversıtetteri ashqan Abaı ortalyqtary jumys isteıdi. Olar qandaı ádistemege, baǵdarlamaǵa súıenedi?
– Memleket basshysynyń bul bastamasy ulttyq rýhanııatty álemge tanytyp qana qoımaı, osy ınstıtýttar arqyly aýqymdy ǵylymı zertteý jumysyn júrgizýge zor múmkindik ashady. Muny Konfýsıı, Gıote, Servantes ınstıtýttarynyń kópjyldyq tájirıbesinen kóremiz.
Hakim Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde «Abaıtaný» páni boıynsha biregeı ǵylymı mektep qalyptasqan. Osy ǵylymı áleýetti paıdalana otyryp, ýnıversıtet 2011 jyldan bastap sheteldik áriptes joǵary oqý oryndary janynan Abaı ortalyǵyn qurýdy qolǵa aldy. Búginge deıin Túrkııa, Polsha, Qytaı, Vetnam, Reseı, О́zbekstan sııaqty elderden, uzyn sany 7 halyqaralyq ortalyq quryldy.
Endi osy ortalyqtardyń jumysyn júrgizetin maman máselesi qolbaılaý bolyp otyr. О́ıtkeni bilikti abaıtanýshy-ǵalymdy taýyp, onyń jalaqysy men shetelde ómir súrýine jaǵdaı jasaý qajet. Bizde myqty abaıtanýshy maman jeterlik. Biraq ýnıversıtettiń ony shetelde ustaýǵa quqyqtyq ta, materıaldyq ta shamasy jete bermeıdi. О́kinishke qaraı, osy máseleniń sheshimi bolmaǵannan keıin kóp ortalyǵymyz qaǵaz júzinde qalyp qoıady. Sondyqtan Sh.Rashıdov atyndaǵy Samarqand memlekettik ýnıversıteti janynan Abaı ortalyǵyn ashýdy josparlap, maman máselesin sheshtik. Jalpy, bul ortalyqtyń turaqty jumys isteýine Qazaqstannyń О́zbekstandaǵy elshisi Beıbit Atamqulov pen birqatar otandyq bıznes ókili qoldaý kórsetti. Sonyń arqasynda О́zbekstanda Abaı ortalyǵynyń tolyqqandy ǵylymı zertteý úlgisin jasadyq.
– Sońǵy jyldary elimizdegi birqatar joǵary oqý orny halyqaralyq reıtıngte joǵary kórsetkishke ıe boldy. Alaıda reıtıng pen sapaly bilim ár kez úılese bermeıtini jıi aıtylady. Reıtıngke qatysýdyń qandaı artyqshylyǵy bar?
– Jalpy, halyqaralyq reıtıngterge qatysý negizgi maqsat ta, mindet te emes. Bul akademııalyq, ǵylymı áleýetimizdi jáne bilim sapasyn baǵalap, olardy álemdik trendtermen salystyrý arqyly damý baǵdaryn anyqtap, jetildirýge keremet múmkindik. Qazir ýnıversıtetimiz álemdik TOP-700-ge kiredi. Bul – QazUPÝ sııaqty beıindi joǵary oqý orny úshin jaqsy kórsetkish. Kózdegen mejemiz – TOP-500. Qazirdiń ózinde Abaı ýnıversıteti elimiz ben Ortalyq Azııanyń pedagogıkalyq bilim júıesinde jetekshi orynǵa ıe. Oǵan negiz bolǵan, árıne, osy 97 jylda jınaqtalǵan zor akademııalyq tájirıbe men ǵylymı-ádistemelik mektep. Bizdiń ýnıversıtettiń tarıhy sonaý 1918 jyly Tashkentte Sultanbek Qojanovtyń atsalysýymen ashylǵan tuńǵysh «Qazaq muǵalimder kýrsynan» bastaý alady. Araǵa 10 jyl salyp osy kýrstar negizinde Almatyda Alash zııalylary Sanjar Asfendııarov, Ahmet Baıtursynuly, Halel Dosmuhameduly, Álimhan Ermekov, Muhtar Áýezovtiń qatysýymen Qazaq ýnıversıteti, odan beri Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýty paıda bolady. Demek onyń alǵashqy oqý-ádistemelik júıesin qurǵan da, básekege qabiletti bilimniń irgetasyn qalaǵan da osy ult zııalylary edi.
Júz jylǵa jýyq tarıhynda oqý ordasynan 250 myńnan astam túlek túlep ushty. Elimizdegi 7 myńnan astam mekteptiń barlyǵynda derlik bizdiń ýnıversıtetti bitirgen túlekter jemisti eńbek etedi. Aldaǵy ýaqytta da shaǵyn keshendi jáne jaıly mektepterge sapaly kadr daıarlaýda baı tájirıbesimen qatar ýnıversıtet joǵary ǵylymı akademııalyq áleýetin kúsheıte bermek.
– Búginde pedagogıkalyq joǵary oqý ornyn bitirgen túlekterdi sertıfıkattaý úrdisi qoldanyla bastady. Endi oqý-ádistemelik, ǵylymı áleýeti basym oqý ornyn bitirgen túlekter úshin qosymsha testileýden ótý qanshalyqty qajet?
– Ustaz – bala sanasynyń padıshasy. Sondyqtan balamen jumys isteıtin árbir maman (ata-anadan bólek árıne) úshin qosymsha synaq júıesi mindetti túrde bolýy kerek. Bul – meniń jeke oıym. Máseleniń baıybyna barý úshin onyń sebebin jan-jaqty qarastyrý qajet. Búginde respýblıka óńirlerine pedagog kadrlardy 2 ulttyq, 3 óńirlik joǵary oqý orny daıarlaıdy. Abaı ýnıversıteti – osy oqý oryndarynyń qatysýymen qurylǵan oqý-ádistemelik birlestiktiń negizgi úılestirýshi ortalyǵy. Iаǵnı ýnıversıtettegi barlyq bilim baǵdarlamasy osy birlestiktiń eleýinen bir ótse, halyqaralyq akkredıtasııadan taǵy ótedi. Al endi bul baǵdarlamany stýdent ıgere almaı, qosymsha synaqtan óte almaı jatsa, onda máseleniń sebebin mektepten izdeý qajet. Atap aıtsaq, mektep bitirgen túlekterdiń joǵary oqý ornyna daıyndyqsyz kelýi. Menińshe, buǵan mekteptegi bilim sapasyna ǵana emes, pedagogıkalyq joǵary oqý oryndary men mektepter arasyndaǵy baılanystyń durys jolǵa qoıylmaǵandyǵyna artylatyn ádiletti aıyp dep qaraý kerek. О́ıtkeni básekege qabiletti maman daıarlaýdyń negizi oqý úrdisiniń tájirıbege súıenýimen tyǵyz baılanysty.
Sońǵy jyldary osy olqylyqtyń aldyn alý úshin ýnıversıtette «Mamandyqqa kirý» jobasy iske asty. Túlekter mektepterge barmastan buryn baǵalaý testinen ótedi. Endi máseleniń jaǵymdy tusyna toqtalar bolsam, ýnıversıtetke stýdentterdiń 80-85 paıyzy aýyldan kelip oqıdy. Olardyń deni eńbek jolyn aýyl mektebinen bastaıdy. Byltyrdan bastap 4-kýrs stýdentterin mektepterge 7 aı tájirıbeden ótýge jiberý úrdisi qolǵa alyndy. Nátıjesi jaman emes. Tek bir ǵana dýaldy oqytý boıynsha byltyr 40 shaqty stýdent bilim alyp, jumysqa ornalasty. Bıyl bul kórsetkish 108-ge jetip otyr. Dýaldy oqytýdan tys 300-den astam stýdent tájirıbeden ótken mektepte jumysyn jalǵastyrady. Aldaǵy oqý jylynda stýdentterdi tolyqtaı bir kýrs boıy tájirıbeden ótýdi iske asyrǵaly otyrmyz.
– Bilimi ozyq elder úlgisin oqý úrdisine engizý tájirıbede bar. Búginde sapaly bilim berýde kósh bastaǵan elder tájirıbesinde pedagogterge qandaı talap qoıylady? Olar nesimen ozyq?
– Damyǵan elderde pedagog mamandyǵy rýhanı da, materıaldyq jaǵynan da joǵary mártebege ıe. Mysaly, Eýropada muǵalimder daıarlaıtyn ozyq ýnıversıtettiń barlyǵy tájirıbege negizdelgen oqý júıesine súıenedi. Infraqurylymy da, bilim júıesi de soǵan beıimdelgen. Stýdentter túske deıin ýnıversıtettiń bir oqý korpýsynda teorııalyq bilim alsa, kelesi oqý korpýsynda bastaýysh orta mektepte sabaq berip, alǵan bilimin tájirıbemen ushtastyrady. Bul stýdenttiń mektep ómirine tikeleı aralasýyna múmkindik beredi. Orta bilimi ozyq elder Fınlıandııa, Sıngapýr, Ońtústik Koreıa, Japonııanyń qaı-qaısysyn alsaq ta, tabysty bilim júıesiniń negizgi faktory – pedagogıkalyq joǵary oqý oryndaryna, muǵalimderdi daıarlaý júıesine qoıylatyn talaptyń joǵarylyǵy. Oqý oryndaryna irikteý qatań. Sol úshin de muǵalim mamandyǵy eń bedeldi. Oqýǵa túsýge úmitkerler joǵary akademııalyq kórsetkishterke ıe bolýymen qatar birneshe kezeńnen turatyn kúrdeli konkýrstan ótip, pedagogıkalyq qabiletin dáleldeıdi. Bolashaq muǵalimder óz pánin ǵana emes, sonymen qatar zamanaýı oqytý ádisin, psıhologııany, ınklıýzıvti bilim jáne sıfrlyq tehnologııalardy meńgerýi shart. Muǵalimderdi daıarlaý mekteptegi uzaqmerzimdi tájirıbelik jumystarmen ushtasyp, sheber tálimgerlerdiń jetekshiligine júginedi. Mysaly, Fınlıandııada pedagogıkalyq mamandyqqa túsý óte qıyn. Úmitkerlerdiń 10 paıyzy ǵana qabyldanady. Muǵalim bolyp jumys isteý úshin magıstr dárejesin alý mindetti, pedagogıkalyq tájirıbege, zertteýshilik qyzmetke basymdyq beriledi. Sıngapýrda joǵary oqý oryndaryna qabyldaý joǵary básekelestik negizinde júrgiziledi. Muǵalimderge turaqty joǵary jalaqy, mansaptyq ósý múmkindigi qarastyrylǵan. Pedagogterdiń kásibı damýyna úzdiksiz ınvestısııa salynady. Al Japonııada ustaz mártebesi, tipti, sakraldy sıpatqa ıe. Qoǵamda ustazǵa degen qurmet óte joǵary. Osy oraıda sapaly kadrlar daıarlaý isinde álemdegi ozyq júıelerge arqa súıep, zamanaýı sapaly bilim deńgeıine jetýdi maqsat etip kelemiz.
– Ýnıversıtette bul baǵytta iske asyp jatqan jobalardyń nátıjesi týraly aıtsańyz?
– Biz qoǵamnyń qajetine, mentalıtetine sáıkes ozyq úlgilerge arqa súıeımiz. Osy oraıda Dúnıejúzilik banktiń qoldaýymen 2023 jyldan bastap «Pedagogıkalyq áleýetti kúsheıtý» jobasy aıasynda Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi, Nazarbaev ýnıversıteti jáne Fınlıandııanyń HAMK University, JAMK University sarapshylarynyń qatysýymen ázirlengen 30 ınnovasııalyq bilim baǵdarlamasy negizinde kadrlardy respýblıka deńgeıinde daıarlaý qolǵa alyndy. Búginde 1-2-kýrs stýdentteri pedagogıkalyq bilim berýdiń jańa modelin meńgerip, zamanaýı sıfrlyq transformasııadan ótip, jahandaný talaptaryna beıimdelip jatyr. Al bilim baǵdarlamalarynyń básekege qabilettiligin jyl saıyn halyqaralyq uıymdar akkredıtasııadan ótkizedi. Osyǵan oraı ýnıversıtettiń 189 bilim baǵdarlamasy saraptamadan ótip, onyń 30 paıyzy zaman talabyna sáıkes kelmeıtini anyqtaldy. Osylaısha, bilim baǵdarlamalaryn zaman talabyna saı jańalap otyrý úrdisi tıimdi iske asty.
– Elimizde shetel ýnıversıtetteriniń fılıaly ashylyp, qos dıplomdy baǵdarlama júzege asa bastady. Birlesken bilim baǵdarlamasynyń tıimdiligi qandaı dep oılaısyz?
– Tıimdiligi aıtarlyqtaı joǵary. О́ıtkeni ýnıversıtet negizinen álemniń TOP-500 ýnıversıtetine kiretin joǵary oqý oryndarymen yntymaqtastyq ornatýdy maqsat etedi. Qazirgi tańda alys-jaqyn 26 eldiń joǵary oqý orny, uıymdary jáne ǵylymı zertteý ınstıtýttarymen yntymaqtastyqta 139 halyqaralyq shart pen memorandýmǵa qol qoıyldy. Seriktes 30 joǵary oqý orny bar. Olardyń 10-y TOP-500 ýnıversıtet qatarynda. Fransııa, Polsha, Reseıdiń joǵary oqý oryndarymen 14 qos dıplomdy birlesken baǵdarlama iske asyp jatyr. Bıyl Qytaı, Túrkııa, Reseı, Eýropa joǵary oqý oryndarymen qos dıplomdy bilim baǵdarlamalar sanyn 25-ke deıin ulǵaıtý kózdelip otyr. Oqytýdyń bul túri stýdentterge de, ýnıversıtet úshin de kóptegen artyqshylyq beredi. Qos dıplom alǵan stýdentter básekege qabiletti.
– Joǵary oqý oryndary ınnovasııalyq áleýetin arttyryp, tájirıbege baǵyttalǵan salalarǵa basymdyq berýde «zertteý ýnıversıteti» mártebesin alýdy maqsat etedi. Pedagogıkalyq oqý orny úshin «zertteý ýnıversıtetiniń» jańashyldyǵy qandaı bolmaq?
– Jańashyldyq, árıne, bar. Aıtalyq, Abaı ýnıversıteti 2023–2029 jyldarǵa arnalǵan damý baǵdarlamasyna sáıkes bilim salasyndaǵy ǵylymı zertteýlerdiń kún tártibin anyqtaıtyn «pedagogıkalyq zertteý ýnıversıtetine» aınalýdy kózdep otyr. Osy ýaqytqa deıin ýnıversıtetimiz negizgi mıssııasyn mektepterge muǵalim daıarlaý isi dep baǵalady. Dese de, qanshalyqty jalpyulttyq deńgeıde bolsa da, oqý orny jylda 2,5-3 myń pedagog mamannan artyq daıarlaı almaıdy. Al bul kórsetkishpen bir Almaty men Jetisý óńiriniń tapshylyǵyn óteýi qıyn. Ár óńir óz maman tapshylyǵyn sol óńirdegi JOO arqyly sheshýge tıis. Al Abaı ýnıversıteti, ulttyq akademııalyq basymdyq ortalyǵy retinde, myqty ǵylymı-metodıkalyq bazasy bar zertteý ýnıversıteti dárejesine kóterilýi kerek.
Osy maqsatta ýnıversıtettiń joǵary ǵylymı kadrlyq áleýetine, ǵylymı zertteý jumysyna basymdyq berilgen. Byltyr 100-den astam ǵylymı joba júzege assa, «Abai LABS» ǵylymı-ınnovasııalyq park janynda 11 ǵylymı zerthana jáne ortalyq jumysy jandanyp jatyr. Byltyr Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń Ǵylym komıteti tarapynan jalpy somasy 1,7 mlrd teńgege 73 ǵylymı joba qarjylandy. Ýnıversıtetishilik shaǵyn yntalandyrý jobalaryna 145 mln teńge bólinip, 32 ǵylymı joba iske asty. Bıyl bul baǵyttaǵy jobalarǵa 206 mln teńge bólinip, 43 ǵylymı jobaǵa konkýrs jarııalandy.
– Elimizde jalpy bilim beretin, sondaı-aq jekemenshik mektepte erekshe qajettiligi bar balalardy oqytý kókeıkesti máseleniń biri. Osy baǵyttaǵy jumystarǵa toqtalsańyz?
– Abaı atyndaǵy QazUPÝ ınklıýzıvti bilim, arnaıy pedagogıka salasyna mamandar daıarlaıtyn beıindi oqý orny sanalady. Bizdiń ǵalymdar ınklıýzıvti pedagogıka baǵytynda biregeı ǵylymı-ádistemelik bazasyn qalyptastyra otyryp, erekshe bilim qajettiligi bar balalardy oqytýdyń zamanaýı ádistemesin ázirleıdi. Budan bólek, orta bilim uıymdaryna, arnaıy ınklıýzıvti mektepterge, aýtızm ortalyqtaryna ýnıversıtet mamandary tarapynan ádistemelik kómek kórsetiledi. Jaqynda ýnıversıtette muǵalimder men praktıkter úshin ınklıýzıvti bilim berýdiń vırtýaldy zerthanasy ashyldy. «Inklıýzıvti bilim berý ortasy», «Arnaıy pedagogıka» baǵyttary boıynsha biliktilik arttyrý kýrstary ótip turady. Magıstratýra deńgeıinde «Arnaıy pedagogıka: aýtızm spektri buzylǵan balalardy qoldaý», «Ergopedagogıka», «Klınıkalyq psıhologııa» bilim berý baǵdarlamasy ázirlendi.
Jalpy alǵanda, Abaı ýnıversıtetiniń bul baǵyttaǵy ǵylymı áleýeti memlekettik nemese jekemenshik mektepterde erekshe qajettiligi bar balalardy oqytý máselesin sheshýge qaýqarly. Bul jolda bizge kedergi eń úlken problema – ýnıversıtettiń ózine tıesili tájirıbelik alańdar men laıyqty ınfraqurylymnyń bolmaýy. Ony sheshýdiń tıimdi bir joly retinde Almaty qalasy ákimdigine bizdiń joǵary oqý ornynyń Pedagogıka jáne psıhologııa fakýltetine japsarlas ornalasqan S.Begalın atyndaǵy balalar kitaphanasynyń qazirgi tańda bos turǵan qaptalynda erekshe balalardy ońaltý resýrstyq ortalyǵyn qurý týraly usynys jasaǵan edik. Oń jaýap alamyz degen úmittemiz.
Áńgimelesken –
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
