– Sizdi geologııaǵa jetelep ákelgen nendeı qyzyǵýshylyq, aǵa?
– 7 jasymda Delbegeteı taýynda geolog-stýdentter aı jaryǵymen ottyń aınalasyna jınalyp, án aıtyp, kóńil kóterip otyrdy. Osy kórinis meniń kóz aldymda ómir boıy saqtaldy. Bolashaq mamandyǵymdy sol kezde-aq tańdadym. 14 jasymda ata-anama aıtpastan, Semeı geologııalyq barlaý tehnıkýmyna qujat tapsyrdym. QazPTI-de fızıkany qunyǵa oqydym. Professor Gýlnıskııdiń dáristeri áli esimde. Ol ǵylymı izdenisti, shyǵarmashylyqty jáne jańashyldyqty úıretti, sol arqyly ǵylymı oılaýdyń mánin túsindik.
Instıtýtty aıaqtaǵan soń Oral jaqtaǵy ekspedısııaǵa ınjener-geofızık bolyp jumysqa qabyldandym. Keıin aǵa geofızık, bas geofızık, partııa bastyǵy, bas ınjener, ekspedısııa basshysy boldym. On bes jyldaı Moıynqum, Jambyl, Shymkent, Aqtóbe mańynda túrli geologııalyq aımaqty zerttedik. Keıinirek birlestikte bas geofızık, sosyn birinshi orynbasar boldym. 42 jasymda mınıstr bolyp taǵaıyndalyp, 9 jyl boıy Geologııa jáne jer qoınaýyn qorǵaý mınıstri qyzmetin atqardym. Egemendik alǵan kúrdeli kezeńde mınıstrlik jumysyn basqarý maǵan júkteldi. Sol kezde barlyq ken orynyn júıelep, katalog jasadyq. Sheteldik ınvestorlarǵa ınvestısııalyq paket daıyndadyq. Geologııalyq kodekske «Ken ornyn alǵashqy ashýshy» degen erekshe mártebe engizdik.
– Qazirgi geologııa salasynyń jaǵdaıy máz emes ekenin bilemiz. Ahýaldy ońaltý úshin ne istemek kerek?
– Salada qarjylandyrý joqqa tán. Ekspedısııalar qysqaryp, geologııaǵa jastar kelmeı qaldy. 2002 jyldan bastap mınıstrlik taratylyp, Geologııa komıteti jalǵyz qaldy, oǵan naqty ókilettik te berilmedi. Jer qoınaýyn qorǵaý qyzmeti joıyldy. Qazir ken oryndarynda sapasy tómen rýdalar alynbaıdy. Olardy qosymsha óńdep, keshendi ıgerý júrgizilmeıdi. Baı ken oryndaryn ǵana ıgerip, ózgesin tastap ketýde. Buryn ondaıdy baqylap otyratyn ınspeksııalar bolatyn. Endi ol joq. Bul jer qoınaýyn tıimsiz paıdalanýǵa alyp kelip otyr.
Ekonomıkanyń 70-80%-y jer qoınaýyndaǵy baılyqqa táýeldi. Geologııany qaıta jandandyrmasaq, 10 jyldan keıin saldary óte aýyr bolady. Geologııa – strategııalyq sala. Mınıstrlik, Strategııalyq josparlaý agenttigi osyny eskerip, dáleldi saıasat júrgizýi kerek.
– Geologterdiń eń kúrdeli ári mańyzdy jumysy – daladaǵy barlaý. Ony sizder «dala jumysy» dep aıtady ekensizder.
– Geofızıkter túrli aspappen – gravımetrııa, magnıtometrııa, elektrzondtaý, radıometrııamen zertteý júrgizedi. Jınalǵan málimetterge kompıýterlik óńdeý, ınterpretasııa jasalyp, geologııalyq kartalar qurastyrylady. Biraq geologtiń naǵyz tájirıbesi dalada qalyptasady. Bul mamandyq erekshe adamdarǵa arnalǵan. Aqyndar sııaqty. Jerdiń qurylymyn túsinip, sol jerde naqty qandaı ken baryn boljaı alý – daryn ıeleriniń isi. Sondyqtan «Ken ornyn alǵashqy ashýshy» degen erekshe ataqty zańda bekitken edik. О́kinishke qaraı, 2004 jyly bul ataqty zańnan alyp tastady. Biz ánshilerdi, shoý-bıznes ókilderin bilemiz, al el ekonomıkasyn kóterip turǵan – Qarashyǵanaq, Qashaǵan sııaqty iri ken oryndaryn ashqan geologterdiń aty-jónin eshkim bilmeıdi.
– О́zińiz qaı óńirlerdi zerttep, shyńdaldyńyz?
– Eńbek jolymdy Ile geofızıkalyq ekspedısııasynda bastadym, jetekshisi Tókish Aqyshev óte qatal basshy jáne tabysty geofızık, zertteýshi-ǵalym edi. «Qazgeofızıka» óndiristik geologııalyq birlestigin quryp, sony basqarǵan. Qazaqstannyń mıneraldy-shıkizat bazasyn damytýǵa úlken úles qosty, biraq ómiriniń sońǵy jyldarynda elenbeı qaldy. Eńbek jolymda tarıftik-biliktilik anyqtamalyǵyndaǵy barlyq deńgeıden óttim – dalalyq seısmıkalyq partııanyń geofızıginen bastap, «Qazgeofızıka» óndiristik birlestiginiń bas geofızıgine deıin. Jas kezimde Jambyl, Shymkent oblystary aýmaǵyndaǵy Chýso resýrs, Kavkazın sekildi óńirlerde jumys istedim. Keıin Aqtóbe, Mańǵystaý, Batys Qazaqstan oblystarynda da geologııalyq barlaý jumysyn júrgizdik. Sol jyldary alǵash ret gaz ken orny ashylyp, men «alǵashqy ashýshy» ataǵyna ıe boldym. Qazir sol gaz Jambyl, Shymkent, Almaty oblystaryn gazben qamtyp tur.
Mańǵystaý men Aqtóbede jumys isteý qıyn bolatyn. Qum, aıaz, kúrdeli klımattyq jaǵdaılar arnaıy ádistemeni talap etti. Sol kezde biz erekshe metodıkalardy engizip, qoldandyq. Sonyń nátıjesinde naqty tabystarǵa jettik. 1984 jyly alǵash ret «Gıproseısmıcheskıı kompleks» júıesin iske qostyq. Bul – telemetrııalyq stansalar, sıfrlyq vıbratorlar jáne sýperkompıýterlermen jabdyqtalǵan zamanaýı keshen. Ol kezde «sıfrlandyrý» uǵymy endi ǵana paıda bolǵanymen, biz geofızıkter sony tájirıbede paıdalandyq. Bul tehnologııalyq serpilis edi.
– Erekshe zertteýlerińizdi eske túsirińizshi?
– Kandıdattyq dıssertasııamdy daıyndaý kezinde eldegi «Mejgorodnye vpadıny» atty geologııalyq qurylymdardy zerttedim. Bul jumysta Torǵaı oıpaty, Shyǵys Leıskaıa, Pavlına sekildi shaǵyn qurylymdarda munaı men gaz bolý múmkindigin ǵylymı negizdedim. Ol kezde bul aımaqtarda kómirsýtek qory bar degen boljam ǵana bolatyn. Biraq men óz eńbegimde naqty dálelder keltirip, geologııalyq jaǵynan negizdep berdim. Qazir sol aımaqtarǵa birqatar kompanııa kelip, barlaý jumysyn bastap jatyr. Bul – men úshin úlken jetistik. Ǵylymda boljamyńnyń rastalýy – naǵyz marapat.
– Geologııalyq barlaý salasyndaǵy deńgeıimiz qandaı?
– Keńes kezinde Qazaqstan geologteriniń deńgeıi óte joǵary boldy. Odaqta úzdik úshtikke endik. О́kinishke qaraı, qazir tehnıkalyq jaraqtaný jaǵynan artta qaldyq. Apparatýra jańartylmasa, zertteý sapasy da tómendeıdi. Sheteldik kompanııalar daıyn, barlanǵan ken oryndaryna ǵana keledi. Olar eshqashan «taqyr jerge» ınvestısııa quımaıdy. Sondyqtan aldyn ala geologııalyq zertteý jumystaryn memleket ózi qarjylandyrýy kerek. Jýyrda «Sentr Geosemka» ekspedısııasy memlekettik qarjylandyrý aıasynda sırek kezdesetin elementterdiń ken ornyn tapty. Bul – álemdik deńgeıdegi biregeı jańalyq.
– Bir sózińizde «Geologııa men geofızıkany poezııa retinde qabyldaımyn» depsiz?
– Ras, poezııa sııaqty. О́lshemder, synamalar jasap, oǵan shyǵarmashylyq jáne ǵylymı ónerdi qossaq, odan shyǵatyn málimetter belgisiz dúnıelerdi, Jerdiń qupııa syrlaryn ashýǵa múmkindik beredi. О́z basym laýazymǵa qyzyǵýshylyq tanytqan emespin, olar maǵan aýyr salmaq salatyn. Bar bolǵany – geofızıkalyq partııanyń bas ınjeneri bolýdy armandadym. Bul laýazymǵa taǵaıyndalǵan kezde qatty maqtandym jáne túpki armanymnyń shegi osy dep oıladym. Odan keıingi laýazymdar ózderi keldi: mınıstr, oblys ákimi, Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti jáne bir mezgilde Q.I.Sátbaev atyndaǵy Geologııa ǵylymdary ınstıtýtynyń dırektory. Men bul laýazymdardyń bárine sabyrmen qaradym, biraq ózimdi árqashan taý-ken ınjener-geofızıgi retinde sezinetinmin. Árıne, qyzmetterimdi shyn yqylaspen, qýana atqardym. О́ıtkeni geologııalyq orta bizdegi adamı jáne kásibı moraldy anyqtap, ómirde adal eńbek etýge, jasaǵan isimizge analarymyz ben balalarymyzdyń aldynda uıalmaýǵa múmkindik beretin qundylyqtardy boıymyzǵa daryta bildi. Osynyń bári súıikti salama poetıkalyq kózqaraspen qaraǵannan dep bilemin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eligimaı TО́ŃKER
«Egemen Qazaqstan»
