Keńestik kezeńde «barlyǵyn Úkimet sheship beredi» degenge daǵdylanyp qalǵan el turǵyndary óz betterinshe jeke sharýa ashýǵa bara bermeıtin. Qazirgi táýelsizdik alǵan zamanda azamattarymyz áreket etip, tabys tabýǵa beıimdelip te aldy. Birtindep bolsa da kedergilerdi eńserip, qıyndyqtardan shyǵý amaldaryn barynsha meńgerip jatyr. Sonyń bederinde memlekettik qyzmet kórsetýdiń sapasy da jyldan jylǵa jaqsaryp keledi.
Osy oraıda biz Parlament Májilisiniń depýtaty Meıram BEGENTAEVTY sózge tartyp, esep beretin memleketti qalyptastyrý jolynda ne isteý kerek degen turǵyda áńgimelesken edik.
– Meıram Muhametraqymuly, bes ınstıtýttyq reformanyń esep beretin memleketti qalyptastyrý baǵytyn qalaı túsinesiz?
– Qazaqstan qoǵamy birtindep bolsa da álemde oryn alyp jatqan ózgeristerge beıimdelýde. Bul – óte mańyzdy. О́ıtkeni, Qazaqstan saıası turaqtylyqqa qol jetkizýi tıis. Elbasy «aldymen – ekonomıka, sodan keıin saıasat» degen joq pa edi. Mine, sol ekonomıkamyzdyń damýy turaqtylyǵyn qalyptastyryp aldyq. Kóptegen elderdiń basynan ótkergen mol tájirıbesinen ózimizdiń durys baǵytta kele jatqanymyzǵa kóz jetkizýdemiz. Endigi másele – Prezıdent usynǵan memlekettilik pen turaqtylyqty nyǵaıtatyn bes ınstıtýttyq reformany júıeli túrde júzege asyrý. Sonyń ishinde besinshi baǵyt: esep beretin memleketti qalyptastyrý jaıyna toqtalaıyn.
Memlekettik organdar basshylarynyń esep berýin naqty nátıjelerge negizdeý máselesin aıta ketkim keledi. Naqty nátıjeni árkimge aparyp dáleldeýdiń qajeti joq, óıtkeni, ol árbir laýazym ıesiniń isinen kórinip turady. Bul jerde másele azamattardyń ózi naqty ındıkatorlarǵa súıenip, bıýdjetti qalyptastyrý úderisine qatysýy jáne sonyń oryndalýyn qadaǵalaýy kerektigi ýaqyt talabynan týyndap otyr. Eger sheshimder kópshiliktiń kóz aldynda qabyldanyp, onyń oryndalýy da ashyq júrgizilse jáne oǵan azamattardyń ózi qatyssa, onda qoǵamda turaqtylyq ornaıdy. Bul, shyntýaıtyna kelgende, halyqaralyq tájirıbede bar. О́tken tarıhymyzǵa kóz júgirtsek, mundaı tájirıbe qazaqtarda da bolǵan. Eldik máselelerge aralasqan bılerge, el basqarǵan erlerge degen qurmet saqtalǵan.
Osynyń barlyǵy senimge kelip tireledi. Mine, sol senimdi qazirgi kezde qaıta qalpyna keltirý kerek. О́ıtkeni, qazir sheneýnik dese kóbisi tiksine qalady. Sondyqtan da sheneýniktiń halqyna qyzmet etetin nemese memleket múddesin kózdeıtin adam ekenin barynsha ashyp kórsetý oryndy bolmaq. Azamattar úshin «Ashyq úkimet» júıesi arqyly áleýmettik jelilerdi paıdalanýdy meńgergen lázim. Aýyldan bastap, oblys deńgeıinde azamattarymyzdy bıýdjetti qalyptastyrý barysyna qatystyrý jaıy sheshimin tapqanda ǵana is alǵa jyljıtynyn nazardan shyǵarmaǵan jón. Oǵan, árıne, Aqparatqa qoljetimdilik týraly zań jaǵdaı jasaı alady. Atalǵan zańdyq qujatty biz kúzde jınalǵan kezde jan-jaqty talqydan ótkizip baryp, qabyldaımyz ǵoı dep oılaımyn.
– Memlekettik organdar men ákimder janyndaǵy qoǵamdyq keńesterdiń jumysyn keńeıtý ári kásibıligin qalyptastyrý jaıy týraly ne aıtasyz?
– Bul jerde olardyń toqsanyna bir ret jınalyp, ana-mynany sóz etip, birer saǵattan keıin tarqap ketkeni emes, árbir eldi mekenniń naqty máselesin sheshýge atsalysqany mańyzdy. Eldi mekenderdegi bıýdjet bólinisin talqylaýǵa, sheneýnikterdiń zańsyz shyǵarǵan sheshimderiniń kúshin joıýǵa áreket etkeni qajettilikke aınalyp otyr. Osy turǵydan kelgende, azamattar tarapynan sheneýnikterdiń orynsyz áreketine shaǵymdaný jaǵyn arnaıy zańmen keńeıtý máselesin de sheshý kerek.
– Sheneýniktiń zańsyz sheshimin sot nemese tártiptik keńes arqyly, joq álde joǵary turǵan basshylyq arqyly sheshken durys pa?
– Sotqa biz kez kelgen jaǵdaıda júgine alamyz. Eń bastysy, osy úderis barysy bıýrokratııalandyrylmaǵan, ashyq ta barshaǵa túsinikti bolýy shart. Qoǵamnyń ózin ózi retteıtin tetikterin engizý maqsatynda ázirlengen «О́zin ózi retteý týraly» zań jobasy qazir Parlamenttiń qaraýynda jatyr. Endigi másele memlekettik organdardyń jaýapkershiligin azaıtyp, ol quziretterdi daıyn bolǵan kezde azamattyq qoǵam ınstıtýttaryna berý kerek. О́zderińizge málim, biz aýyl ákimderin saılaý júıesin engizdik. Bul ózgeristerdiń birinshi kezeńi bolǵandyqtan, onyń jalǵasy bolady dep senemin. Bizde «Azamattyq alıans» atty keremet uıym bar.
Budan basqa, Ulttyq kásipkerler palatasy da jumys isteýde. Túptep kelgende, áli esin bilmeıtin balaǵa shaqpaq berseń, qaýip te kúsheıedi emes pe. Al ol óse kele álgi zattyń nendeı qaýip týdyratynyn túısinip, ony qalaı paıdalanýǵa bolatynyn bile bastaıdy. Jas memleket bolǵandyqtan, bizde qalyptasqan dástúrlerimiz áli de kóp emes. Sondyqtan bes ınstıtýttyq reforma, sonyń ishinde esep beretin memleketti qalyptastyrý baǵyty qoǵam damýyn jańa deńgeıge kóteretin bolady.
– Jergilikti ózin ózi basqarý jáne jergilikti memlekettik basqarý júıesine azamattardy barynsha qatystyrý jaıyna jeke kózqarasyńyz qandaı?
– Eń mańyzdysy – ózin ózi basqarý júıesiniń qalyptasýy. Joǵaryda jas balanyń mysalyn bekerge keltirgen joqpyn. О́ıtkeni, jas balanyń qolyndaǵy sirińkeden ushqyn shyǵyp, órt oryn alýy múmkin ǵoı. Eger balaǵa sirińkeni qalaı paıdalanýdy úıretetin bolsaq, onda ol ony qoldana alady. Bul oraıda ózin ózi basqarýdy aıtqanda, eń aldymen keıbireýler ony óz múddesine qoldanbaý kerektigin eskergen jón. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary esterińizde bolsa, máslıhat depýtattyǵyna saılanar qaısybir kásipker daýystardy satyp alyp jatatyn. Al qazirgi kezde qoǵam ondaı keleńsizdikke jol bermeıdi. Qoǵam sanasynyń ósýi sony anyq ańǵartty. Sol qıyn kezderdiń ózinde barshamyz saılaýǵa baryp, eldiń táýelsizdigi men turaqtylyǵy jolynda óz daýysymyzdy Elbasyna bergen edik. Bul bizdiń sanaly tańdaýymyz boldy. Sol sııaqty ózin ózi basqarý da jaýapkershilikti óz moıyndaryna alyp, jergilikti jerdegi qordalanǵan problemalardy sheshýdiń ońtaıly jolyn qarastyrý bolyp tabylady.
Men ózim, mysaly, bes qabatty turǵyn úıdiń sońǵy qabatynda turdym. Sol kezde kórshilerimizben birigip, tazalyqty qamtamasyz ettik. Keıbir kireberisterdi, dálizderdi kórgende ishiń ashıdy. Muny men turǵyndardyń sanasy áli tazalyq kerek degenge jete qoımaǵan dep túsinemin. Máselen, Ońtústik Koreıada aýla ishindegi qardy kommýnaldyq qyzmet oryndary emes, al sol aýlanyń turǵyndary erikti túrde ózderi baryp tazalaıdy. Qoǵam sanasynyń óskeni osydan-aq kórinip tur. Onyń ústine, bul elde ómir súrý deńgeıi joǵary. Osylaısha olar qar tazalaý arqyly óz densaýlyqtaryn jaqsartady ári memleket qarjysyn únemdeıdi. Al bizde jaǵdaı áli de basqasha.
– Ákimderdiń turǵyndar aldyndaǵy esep berý jınalystary keıde jaı esep úshin istelgendeı áser qaldyrady. Osy turǵydaǵy oıyńyzdy bilsek dep edik.
– Ártúrli ákimder bolady. Mysaly, Kókshetaý jaqta bir aýdan basshysy eldi mekenderdi velosıpedpen aralap, problemalardy óz kózimen kórip, onyń sheshimine oń yqpal etip jatady eken. «Ákim bol, halqyńa jaqyn bol» degen qanatty sóz osyndaıda aıtylsa kerek. Qysqasy, sol aýdannyń turǵyndary men ákimi bir-birlerine saı degen sóz. Eger ákim halyqpen kezdesýdi formaldi túrde ótkizetin bolsa, onda jergilikti turǵyndarǵa onyń qajeti joq dep túsiný kerek. Sondyqtan qazir bizde óz eliniń bolashaǵy úshin janashyr jandardy qoldaý baǵytynda jumys júrgizilýde. Ákim bolǵan soń onyń jaýapkershiligi de joǵary ekendigin qaperden esh shyǵarmaǵanymyz jón.
– Sóz reti kelip turǵanda, memlekettik qyzmetshilerdi tańdaý tetigi kóńilińizden shyǵa ma? – degen suraq qoıǵym kelip otyr.
– Eshteńe de barlyq jaǵynan jetilgen dep aıtýǵa bolmaıdy. Kadr tańdaýda mamandyǵy boıynsha ǵana qarap qoımaı, onyń adamgershiligi men adaldyǵyna da nazar aýdarǵan jón.
– Memlekettik apparatty tıimdi basqarý úshin ne istelýi kerek dep oılaısyz?
– Árbir mınıstrlikte nemese ákimdikte strategııalyq jospar bar. Onda belgili bir ındıkatorlar bolady. Mine, sol kórsetkishter boıynsha únemi qadaǵalaý júrgizilýi tıis. Buryn otbasynyń strategııalyq josparynda jeńil avtokólik satyp alý kózdelse, barlyǵy da soǵan atsalysatyn. Sol sııaqty, memleketti de otbasy retinde qarastyrǵan abzal. Olaı bolsa, josparlardy túzýde qoǵamnyń barynsha belsendi toptaryn qatystyrý jaıy nazardan tys qalmaǵany oryndy.
– Memlekettik qyzmetterdiń biryńǵaı provaıderine aınalatyn «Azamattar úshin úkimet» memlekettik korporasııasyn qurýdy qalaı túsinesiz?
– Qazirgi tańda Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary jap-jaqsy jumys isteýde. Alǵashqy qurylǵan jyldary mundaı ortalyqtardyń tıimdi jumysyna eshkim de sene qoıǵan joq. Shyntýaıtyna kelgende, sol HQO arqyly sybaılas jemqorlyq áreketteriniń joly kesilgen joq pa?! Esterińizde bolsa, buryndary páter satyp alýdy resimdeý úshin kabınetterdi jaǵalap júrýshi edik qoı. Qazir solardyń biri de joq. Sol sııaqty, memlekettik korporasııa arqyly kóptegen qajetsiz rásimderdi qysqartýǵa qol jetkiziletini aıtpasa da túsinikti. Mysal retinde aıtar bolsam, páter satyp alsań, onda sý men jylýǵa jáne jaryqqa jaýap beretin kásiporyndarmen jeke-jeke kelisimshart jasasýdyń qajeti bolmaı qalady. О́ıtkeni, júıe seni onsyz da tirkeýge alyp, tek qol qoıǵandyǵyńdy ǵana qajet etetin bolady. Mundaı kezde apparat sany qysqaryp, jumys sapasy barynsha artady. Kóptegen qajetsiz operasııalar alynyp tastalatyn bolady. Jaqyn bolashaqta buǵan da qol jetkizemiz degen oıdamyn.
– Memlekettik qyzmetti sapa menedjmenti ISO 9000 serııasyna sáıkes keltirý týraly oıyńyzdy bilsek.
– Men bul sapa menedjmentimen jaqyn tanyspyn. Ony endirý oryndy. О́ıtkeni, jumys úderisin jaqsartady jáne oǵan ujymnyń jumylýyn arttyrady. Sondyqtan ony endirý barysyna bir adam ǵana emes, ujym nemese kásiporyn basshysy atsalysýy tıis. Árbir qyzmetker onyń jemisin óz kózimen kóretin bolady.
– Sybaılas jemqorlyq máselesin qalaı sheshýge bolady dep oılaısyz?
– Biz bul jóninde kóp aıtyp qana qoımaı, onyń aldyn alý jolyn da usynyp kelemiz. Eýropany alar bolsaq, onda sybaılas jemqorlyq máselesi bizge qaraǵanda áldeqaıda kúrdelirek. Eger bizde de bıýdjet bólinisinen bastap, sheshim shyǵarǵanǵa deıingi úderister ashyq bolsa, sheneýnik belgili bir qadamǵa barmas buryn oılanar edi. Jumsalǵan qarjynyń oryndy, orynsyzdyǵy da jan-jaqty talqydan ótken bolar edi. Máselen, saıtta memlekettik satyp alýlar týraly aqparattar ornalasqan, alaıda, sol aqparattardy taldaıtyn mamandar jetispeıdi. Mine, osynyń barlyǵyn sheship alsaq, sybaılastyqtyń da óz-ózinen kemı beretini sózsiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».
