Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
– Jumabaı Orynǵalıuly, bul jobany iske asyrý qashan bastalyp edi? Oǵan ne túrtki boldy?
– Keńes dáýirinde kóp málimet ashyq aıtylmady. Onyń ishinde Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysyp, túrli marapatqa usynylǵanymen, erligi eskerýsiz qalǵan qazaq maıdangerleri az emes. Mine, osyndaı sebepten 1994 jyldyń kókteminde sol kezdegi «QazaqTúrikMunaı» birlesken kompanııasynyń bas dırektory Baqtyqoja Izmuhambetov, Jazýshylar odaǵy Atyraý oblystyq fılıalynyń dırektory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Qoıshyǵul Jylqyshıev úsheýmiz jospar qurǵan edik. Surapyl soǵysta qan keshken maıdangerlerdiń erlik jolyn tereń zertteýdi maqsat tuttyq. Kózdegenimiz – Jeńistiń 80 jyldyǵyna deıin 80 tomdyq kitap shyǵarý. Osy kezge deıin árqaısysy 7 kitaptan turatyn 56 tom jaryqqa shyqty. Endi maýsym aıynda taǵy 24 tomdy jaryqqa shyǵarýdy josparlap otyrmyz.
– Aýqymdy jobany iske asyrýda qandaı derekterdi zerttedińizder?
– Árıne, bul – ońaı iske asyrylatyn joba emes. Nege? О́ıtkeni arhıvtegi derekterge qol jetkizý qıyndyq týdyrdy. Qolǵa túsken derekterdi saralap, júıege keltirý biraz ýaqyt aldy. Máselen, 2015 jyly Jeńistiń 70 jyldyǵyna oraı «Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy qazaq ofıserleri» dep atalatyn 10 tomdyq kitapty baspadan shyǵardyq. Elimizde buryn dál osyndaı derekter qamtylǵan kitap bolmaǵan edi. Bul kitaptarǵa 8 400-den asa qazaq ofıseri týraly málimetti qujatymen engizdik. Olar Qazaqstanda, ózge de respýblıkalarda dúnıege kelgen. Onyń ishinde 120 ofıser batalon basqarǵan. Artıllerııa dıvızıonyna – 20, avıasııa eskadrılıasyna – 2, partızan otrıadyna 7 qazaq ofıseri jetekshilik etken. Podpolkovnık shenine saı komandırlerdiń sany – 149. Al atalǵan áskerı qurylymdardaǵy aǵa ofıser-maıor shenindegi qyzmetterdi atqarǵan qandastar az emes. Máselen, komıssar mindetin 55 ofıser atqarypty. Buǵan qosa 162 qazaq ofıseri komandırdiń saıası orynbasary, 145-i sap jónindegi orynbasary, al 79 qandas shtab bastyǵy bolǵan.
El táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qarsańynda daıyndalǵan 25 tomdyqqa 12 056 qazaq ofıseri engizildi. Olardyń arasyndaǵy 654 qandasymyz ózge elde týǵan. Aldyńǵy kitaptaǵy aǵa býyn laýazymynda bolǵan 590 sardardyń sany endi 961-ge jetti. Onyń ishinde 185-i – batalon, 39-y dıvızıon komandıri bolǵany naqtylandy.
Polk basshylyǵynda qyzmet atqarǵan qandastar týraly kórsetkish te aıtýǵa turarlyq. Polk komandıri – 16, polk komıssary – 10, polk komandıriniń saıası orynbasary – 13, polk komandıriniń sap boıynsha orynbasary – 33, ózge orynbasarlar – 3, shtab bastyǵy – 20, avıapolk shtýrmany – 2, polk komıssarynyń orynbasary – 5, polk partııa bıýrosynyń sekretary – 66, polk qyzmetiniń bastyǵy – 143, polk komandıri men shtab bastyǵynyń kómekshileri – 73. Barlyǵy 384 qazaq polkte aǵa ofıser qyzmetin atqarǵan.
Brıgada basshylyǵynda aǵa ofıser-maıor shenindegi mindetti atqarǵanyn aıtpaǵannyń ózinde podpolkovnık qyzmetindegi qazaqtar az emes. Máselen, partııa komıssııasynyń sekretary – 7, brıgada qyzmetiniń bastyǵy – 13, saıası bólim bastyǵynyń orynbasary – 6, shtab bólimshesiniń bastyǵy – 6. Barlyǵy – 32.
Dıvızııa basshylyǵynda podpolkovnık sheni bar ofıserlerge júkteletin laýazymdy atqarǵan qandastarymyz da bar. Partııa komıssııasynyń sekretary – 7, dıvızııa qyzmetiniń bastyǵy – 14, saıası bólim bastyǵynyń orynbasary – 3, shtab bastyǵynyń orynbasary – 3, shtab bólimshesiniń bastyǵy – 9. Barlyǵy – 36.
Korpýstaǵy podpolkovnık shenine laıyq laýazymda bolǵandar deregi mynadaı: saıası bólimniń aǵa nusqaýshysy – 5, áskerı trıbýnaldyń múshesi – 1, artıllerııa shtaby bastyǵynyń kómekshisi – 1, saıası bólimniń ınspektory – 2, saıası bólimniń úgitshisi – 1, shtab bólimi bastyǵynyń aǵa kómekshisi – 5, bólim bastyǵynyń kómekshisi – 6. «SMERSh» qarsy barlaýdyń polk, brıgada, dıvızııa, korpýs shtabtary jandaryndaǵy jedel ókiletti laýazym 59 qazaqqa júktelgen.
– Soǵystaǵy erligi eskerilmeı qalǵandar týraly derekterge toqtalsańyz...
–Jeńistiń 75 jyldyǵy qarsańynda «Ne stavshıe Geroıamı Sovetskogo Soıýza» degen ataýmen 3 tomdyq kitap shyǵardyq. Bul ataqqa resmı usynylǵan, biraq berilmegen burynǵy 15 odaqtas repýblıkadan 8 097 maıdanger bar eken. Máselen, aldyńǵy bestikte Reseı (5 118), Ýkraına (1 521), Qazaqstan (417), Belarýs (224), О́zbekstan (157) elderi bar. Reseıdegi 5 aımaqqa Altaı ólkesi (227, bireýi – qazaq), Máskeý oblysy (182), Orynbor oblysy (176, beseýi – qazaq), Tatarstan (176) men Saratov oblysy (176, úsheýi – qazaq) kiredi. Al 56 ulttyń birinshi ondyǵyna mynalar enedi. Olar – orys (5 304), ýkraın (1 443), belorýs (214), tatar (179), qazaq (166), ózbek (102), armıan (85), grýzın (83), evreı (80), ázerbaıjan (64).
Al Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna birneshe ret usynylsa da berilmegender arasyndaǵy qazaqtyń erjúrek uldary bar. О́zge ulttyń bir ókili 4, al toǵyzy batyr ataǵyna 3 ret usynylǵan ǵoı. Soǵystaǵy erjúrektiligi úshin 207 maıdanger 2 ret usynylypty. Dál osy topta 22 qazaqstandyq bolǵan. Onyń ishinde 6 qazaq bar.
Sol alty batyr qazaq kim edi? Olar – Zeıten Baıjanov, Qabysh Kóktaev (Pavlodar oblysy), Qudaıbergen Janserikov, Minaıqul Saǵyndyqov (Almaty oblysy), Saǵadat Nurmaǵambetov (Aqmola oblysy) pen Seıithan Temirbaev (Qostanaı oblysy).
Oral qalasynyń týmasy Lıýbov Telejınskaıa da – batyr ataǵy berilmegen otandyq maıdangerdiń biri. Ol 301-atqyshtar dıvızııasynyń 1 052-atqyshtar polkinde Saǵadat Nurmaǵambetovpen birge eki jarym jyl soǵysqan.
– Jeńistiń 80 jyldyǵy qarsańynda «Qarý men qalam» atty tarıhı-qujatty anyqtamalyq kitap jaryqqa shyqty. Kitapqa qansha qalamgerdiń deregi endi?
– Prezıdenttiń Jeńistiń 80 jyldyǵyn atap ótýge baılanysty berilgen tapsyrmasyna oraı osyndaı kitap jaryqqa shyqty. Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaevanyń jetekshiligimen «Qarý men qalam» atty maıdanger-qalamgerler haqyndaǵy kitapty shyǵarý úshin tek jeke qujat derekterin izdestirip, zertteý júrgizdim. Buryn 70-80 qalamgerdiń deregi belgili bolǵan. Bul – 224 bettik tyń kitap. Oǵan 215 maıdanger-qalamgerdiń deregi endi.
– Soǵys kezinde qazaq tilinde de gazetter shyǵyp turdy emes pe?
– Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵan 1941 jyldyń 1 shildesinde keńes odaǵyndaǵy qazaqtardyń sany 3 mln 220 myń bolǵan. Soǵysqa 18-60 jas aralyǵyndaǵy 575 myń qazaq alynǵan. Qyzyl armııa quramyndaǵy 22 maıdannyń 15-iniń quramyndaǵy qazaqtar sany 30 myńnan asqandyqtan, maıdandyq áskerı keńesterinde maıdandyq gazetter janynan qazaq redaksııalary ashyldy. Bylaısha aıtqanda, 15 maıdandyq gazet shyǵyp turǵan.
Máselen, 2-Qıyr Shyǵys maıdanynda jaryq kórgen «Dabyl» gazetiniń redaktory maıor J.Aımuratov bolsa, kapıtan R.Aıtjanov, uıymdastyrýshy-tilshi, aǵa leıtenant E.Qalıev, tilshi-uıymdastyrýshy, tilshi-uıymdastyrýshy aǵa leıtenant J.Tilekov jumys istegen. Al Brıansk maıdanynda «Jaýdy joıýǵa!» gazetinde aýdarmashy, aǵa leıtenant Á.Turymbetov, 1-Baltyq jaǵalaýy maıdandyq «Jaýǵa qarsy attan!» gazetiniń redaktorlary – maıor S.Mashaqov, maıor O.Nurseıitov, maıor J.Aımuratov, ádebı qyzmetkerler kapıtan A.Zakarın, aǵa leıtenant D.Ábilev, leıtenant Q.Kópishev, leıtenant S.Omarov, aýdarmashy kapıtan Á.Turymbetov, tilshi kapıtan E.Tasanbaev.
Al «Qyzyl armııa» gazetin I Belarýs maıdanynda tilshi-uıymdastyrýshylar leıtenant T.Aqsholaqov, leıtenant Q.Ábdiqadyrov, kapıtan M.Dinishev shyǵaryp turǵan. «Qyzyl ásker aqıqaty» gazetinde kapıtan Ǵ.Ábishev ádebı qyzmetker, aǵa leıtenant H.Nurmuhamedov tilshi-uıymdastyrýshy daıyndap otyrǵan. «Maıdan pravdasy» Volhov maıdandyq gazetin shyǵarýǵa redaktory kapıtan N.Qýrabaev, II Belarýs maıdanynda gazet redaktory maıor A.Elshibekov, tilshi-uıymdastyrýshylar kapıtan J.Moldaǵalıev, kapıtan S.Esbatyrov, aýdarmashylar polıtrýk R.Aıtjanov, ákimshilik kapıtany S.Seıitov, leıtenant S.Máýlenov atsalysqan. «Otan namysy úshin» Voronej maıdandyq gazetiniń redaktory aǵa leıtenant S.Qulbabaev, redaksııasynda aýdarmashy aǵa leıtenant K.Súgirbekov uıymdastyrǵan. I Ýkraın maıdandyq gazetine maıor S.Qulbabaev jetekshilik etse, aǵa leıtenant Sh.Káribaev tilshi-uıymdastyrýshy qyzmetin atqarǵan.
«Otan úshin!» Soltústik-Batys maıdandyq gazetiniń jaýapty redaktory kapıtan K.Ýsmanov, ákimshilik leıtenanty S.Seıitov qazaq redaksııasynda aýdarmashy bolǵan. Keıin maıor K.Ýmanov II Belarýs maıdandyq gazetine jaýapty redaktory retinde qol qoıǵan. Al «Otan úshin urysqa!» gazeti Karel maıdandyq gazeti bolǵan. Oǵan maıor N.Qýrabaev redaktor bolsa, tilshi-uıymdastyrýshylary kapıtan R.Aıtjanov, kapıtan T.Qorabaev, B.Jumaǵalıev, aýdarmashysy – aǵa leıtenant Á.Bektemisov.
«Otandy qorǵaýda» Lenıngrad maıdandyq gazetiniń jaýapty redaktory maıor K.Ýsmanov, leıtenant T.Áshimbaev aýdarmashy, redaktordyń orynbasary, aǵa leıtenant A.Syzdyqbekov tilshi-uıymdastyrýshy mindetin abyroımen atqardy. «Sovet jaýyngeri» gazeti Ońtústik-Batys maıdany, III Ýkraın maıdanynda shyǵyp, qazaq redaksııasynyń redaktory maıor Y.Dúısenbaev, al maıor Á.Sársenbaev ádebı qyzmetker, kapıtan N.Aıdarǵalıev tilshi-uıymdastyrýshy, leıtenant J.Seıitqazıev korrektor bolǵan. О́zbek redaksııasynyń redaktory – maıor F.Kamalov.
«Stalın týy» gazeti Ońtústik maıdanynda, keıin IV Ýkraın maıdanynda shyǵarylyp, gazet redaktory retinde maıor Á.Ipmaǵambetov, leıtenant Q.Ábdiqadyrov ádebı qyzmetker bolǵan. «Stalındik jaýynger» gazetinde aǵa leıtenant Á.Bektemisovke aýdarmashylyq mindet júktelipti. Zabaıkale maıdanynda «Sývorovskıı natısk» gazetin maıor S.Elagın maıdan ómiri bóliminiń meńgerýshisi, leıtenant Q.Kópishev tilshi-uıymdastyrýshy retinde daıyndaǵan. Al «Sývoroves» basylymy 2-Baltyq jaǵalaýy maıdanynda keń taralyp, onyń qazaq redaksııasy boıynsha tilshi-uıymdastyrýshysy kapıtan Q.Súleımenov bolǵan.
– Soǵystan keıin esimi keńinen tanylǵan qalamgerlerdi atap ótseńiz?
– Shyndyǵynda elimizde soǵystan keıingi tanymal bolǵan qalamgerlerdiń arasynda maıdangerler az emes. Máselen, Keńes Odaǵynyń batyrlary Málik Ǵabdýllın, Ivan Voronın, keıin Keńes Odaǵynyń batyry ataǵy berilgen Baýyrjan Momyshuly bar. Bir qyzyǵy, Ivan Voronın 1945 jyly aqpan jáne naýryz aıynda Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna eki ret usynylǵanymen, alǵashqyda oǵan Aleksandr Nevskıı ordeni berilgen. Ol soǵys aıaqtalǵan aıdyń sońynda ǵana batyr atandy.
Taǵy bir derekti aıtaıyn, Vladımır Zıatkov alǵashqyda 1944 jyly, keıin 1945 jyly Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynylypty. Biraq onyń erligi bastapqyda «Jaýyngerlik Qyzyl Tý», odan soń «Lenın» ordenimen baǵalanypty. Al Egemqul Tasanbaevqa 1957 jyly beıbit ómirdegi qajyrly eńbegi úshin Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵy berildi.
Batyr ataǵyna usynylǵanymen, erligi elenbegen qalamgerler arasynda Mıhaıl Vasılchenko, Anatolıı Gaıdın, Vasılıı Iýrov, Vasılıı Iаvrov bar. Olardy «Lenın», «Jaýyngerlik Qyzyl Tý», III dárejeli «Sývorov» ordenderimen marapattaýmen shektelgen.
Qazaq qalamgerleri arasynan Qasym Qaısenov Qazaqstannyń Halyq Qaharmany, Ábdijámil Nurpeıisov Qazaqstannyń Eńbek Eri atandy. Aqyn Juban Moldaǵalıev pen jazýshy Ábdijámil Nurpeıisovke KSRO Memlekettik syılyǵy berildi.
Keńes Odaǵynyń batyry ataǵy berilmese de, surapyl soǵysta batyldyǵymen tanylǵan ár maıdangerdiń erligi eshqashan umytylmaıdy. О́ıtkeni olar – búgingi beıbit ómirdi syılaǵan qaharmandar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Joldasbek KО́ShERBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
Atyraý oblysy
