Metannyń basty kózi - energetıka sektory
Halyqaralyq energetıka agenttigi (IEA) jarııalanǵan Global Metan Tracker 2025 esebinde 2024 jyly aýaǵa taralǵan metan mólsheri 120 mln tonnadan asqanyn aıtady. Ǵalymdardyń málimdeýinshe metannan taralatyn atmosferadaǵy parnıktik gaz kómirqyshqyl gazynyń áserinen shamamen 80 ese joǵary. Osylaısha ol jahandyq jylynýdyń shamamen úshten birin týdyryp otyr.
Metan shyǵaryndylarynyń basty kózi energetıka sektory. IEA málimetterine súıensek ótken jyly atmosferaǵa munaı ónerkásibinen - 45 mln, kómir ónerkásibinen - 40 mln, gaz ónerkásibinen - 35 mln tonna metan shyǵaryndylary taralǵan. Ýly gaz energetıka sektorynda tasymaldaý nemese taratý kezinde emes, óndirý satysynda bólinetinin aıtady ǵalymdar. Máselen, bıoenergııa óndirý kezinde 20 mln tonna metan shyǵarylady. Al ol negizinen damýshy elderdegi úı peshterinde otyn jaǵý nátıjesinde túziledi. IEA sarapshylary aǵash, kómirdi jáne basqa da organıkalyq materıaldardy ashyq otta jáne tamaq ázirleýge, sondaı-aq jylytýǵa arnalǵan qarapaıym qurylǵylardy paıdalanǵan kezde metannyń shyǵarylýyna yqpal etip qana qoımaı, sonymen qatar halyqtyń densaýlyǵyna úlken qaýip tóndiretinin atap ótti. Halyq tyǵyz ornalasqan aýdandarda aýanyń sapasyn nasharlatady. Sonymen qatar, birqatar damýshy elderde metan shyǵaryndylarynyń deńgeıi otyn óndirisiniń ósýine qaramastan, 2019 jyldan beri turaqty joǵary bolyp qalyp otyr.
Global Metan Tracker 2025 esebinde qaraýsyz qalǵan uńǵymalar men shahtalardyń shyǵaryndylary da qamtylǵan, bul 2024 jyly shamamen 8 mıllıon tonna metandy qurady.
Jalǵan málimet máseleni ýshyqtyrady
IEA sonymen qatar memleketter beretin eseptiń júıeli emes ekenin aıtady. Agenttiktiń baǵalaýynsha naqty shyǵaryndylar BUU-nyń Klımattyń ózgerýi týraly negizdemelik konvensııasynda jarııalanǵannan 80 paıyzǵa joǵary. Sebebi, elderdiń kópshiligi spýtnıktik derekter nemese tikeleı ólshemder arqyly emes, eseptelgen úlgilerdi paıdalanyp burys málimet beredi. Máselen 2024 jyly spýtnıktik baqylaýlar 2023 jylmen salystyrǵanda shyǵaryndylardyń 50 paıyzǵa artqanyn tirkegen, bul eseptegiden 50 tonnaǵa artyq. Olardyń ishinde elimizdegi munaı óndirý uńǵymasynda oryn alǵan apattyń saldary da kórsetilgen.
Qazaqstan jetekshi elder qatarynda
Kómir metanyn eń kóp bóletin Qytaı, AQSh pen Reseı. Amerıka Qurama Shtattary munaı-gaz sektorynyń shyǵaryndylary boıynsha álemdik kóshbasshy bolyp qala beredi, al Reseı kómir ónerkásibine qatysty shyǵaryndylarǵa jaýapty.
Global Metan Tracker 2025 baıandamasynda Norvegııa men Nıderlandy qatań erejeler men zamanaýı tehnologııanyń arqasynda álemdegi eń tómen kórsetkishterge ıe ekeni aıtylǵan. Sonymen qatar Túrkimenstanda, Qazaqstanda jáne Iranda, ásirese munaı-gaz sektorynda metan shyǵaryndylary eń joǵary deńgeıde qalyp otyr.
COP30 Brazılııada ótedi
Osy jyldyń 10-21 qarasha aralyǵynda Brazılııanyń Belem qalasynda COP30 klımattyq sammıti ótedi. Bul álemdegi eń úlken kómirtegi oshaǵy jáne klımattyq daǵdarysqa eń osal aımaq bolyp otyrǵan Amazonkada ótetin alǵashqy jıyn.
Sammıtte metan shyǵaryndylaryn azaıtý boıynsha qosymsha sharalar, sonyń ishinde monıtorıng, keleńsizdikterdi joıý jáne turaqty energııa kózderine kóshý boıynsha mindettemeler talqylanady dep josparlanyp otyr. Qatysýshy elderden jańartylǵan klımattyq mindettemelerdi usyný talap etiledi. BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh sáýir aıynda Qytaı, Fransııa, Brazılııa jáne Ońtústik Afrıka sekildi 17 elmen onlaın sammıt ótkizdi. Ol óz sózinde jańartylatyn energııa óndirisin «ǵasyrdyń ekonomıkalyq múmkindigi» jáne «klımat tozaǵynan shyǵý» dep atady.
Belemdegi COP30 jahandyq klımattyq kúsh-jigerdiń sheshýshi kezeńi bolady deıdi sarapshylar. IEA derekteri metan shyǵaryndylaryn azaıtýǵa arnalǵan tehnologııalyq sheshimder burynnan bar deıdi. Sarapshylardyń aıtýynsha saıası erik-jiger men qabyldanǵan sheshimderdi júzege asyrý máselesi basty kedergi bolyp otyr.
