foto: ashyq derekkóz
Kórkem óńirdiń múmkindigin kádege jaratsaq
Balalar jáne jasóspirimder týrızmi assosıasııasynyń tóraǵasy Qaırat Sultanovtyń málimdeýinshe óńirdegi 8 birdeı jazǵy lager tabany kúrekteı 25 jyldan astam ýaqyt boıy jumys istemeıdi. Jumys istep turǵan lagerlerdiń de shekesi shylqyp turǵan joq. Uzaq ýaqyt aýystyrylmaǵandyqtan tósek oryndarynyń tozyǵy jetken. О́zge de jabdyqtary eskirgen, tipti keıbir lagerlerde keshegi keńes zamanynan mura bolyp qalǵan quraldardy paıdalanyp keledi. Sonyń ózinde oryn tapshy. Tapshy bolatyndyǵy keńes zamanynan qalǵan lagerlerdiń keıbireýleri jiligi tatymaıtyn qarajatqa satylyp ketken. Sebebi olar aıdyn kóldiń jaǵasynda, ıt tumsyǵy ótpeıtin qalyń jynystyń eteginde tur. El erteńi balalar demalmasa da búginginiń baı patshasynyń jadyraǵan jaz aılarynda at basyn tireıtin orny.
–Jumysy múlde toqtaǵan balalardy saýyqtyrý ortalyqtarynyń bári kepilde nemese múldem satylmaıdy. Ielerimen tildesip kórdik, jazǵy lagerlerdi qalpyna keltirý úshin qyrýar qarajat qajet eken. Eger Kókshetaý men Qorǵaljynnyń arasyndaǵy kórkem jerlerdegi lagerler men balalar saýyqtyrý ortalyqtaryn túgeldeı iske qossaq, elimizdegi barlyq balalardyń tup-týra 20 paıyzyn jazǵy demalyspen qamtamasyz ete alady ekenbiz, – deıdi Qaırat Sultanov, – qazir ondaı múmkindik joq. О́tken jyly balalardyń tek 4 paıyzyna ǵana demalýǵa múmkindik týdy.
Osy salanyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken assosıasııa tóraǵasynyń paıymdaýynsha, 25 jyldan beri qańtarylyp bos turǵan lagerler qaıtadan qalpyna keltirilse, 700-den astam adam ýaqytsha bolsa da jumyspen qamtamasyz etiledi eken. Eki qolǵa bir kúrek taba almaı otyrǵan qazirgi shaqta bul da táp-táýir nápaqa emes pe? Turalaı jyǵylǵan, áli eńsesin kótere almaı jatqan lager ataýly dúrk etip qaıta boı kóterse, jergilikti azyq-túlik óndirýshilerdiń de ónimi óter edi.
–Balalardyń jazǵy demalysy týraly aıtylǵanda lagerlerge baratyn balalardyń sany ǵana kórsetiledi. Al, olar qalaı tamaqtanady degen saýalǵa jaýap izdep jatqan jandy kórgen joqpyn, – deıdi Qaırat Sultanov, – meniń esebimshe, eki jarym aıdyń ishinde shamamen 7 tonnaǵa jýyq sıyr eti, 20 myń dana jumyrtqa, 31 myńnan astam bólke nan jumsalady eken. Al, eger barlyq lagerler jumys istese she? Tamaqpen kýrortty aımaqtardy ǵana emes balalar lagerlerin de qamtamasyz etý qajet bolady. Bul da tabys kózi emes pe? Balalardyń jazǵy demalysymen aınalysqysy keletin kásipkerler bar. Biraq, ókinishke oraı olarǵa eshqandaı salyq jeńildigi joq. Áleýmettik turǵydan asa mańyzdy balalar demalysyna bıznes retinde qaraıdy.
Endigi bir másele medısınalyq kadrlardyń tapshylyǵy. Áne bir jyly ondaǵan bala ýlanyp, eldi dúrliktirgen edi. О́tken jyldyń shildesinde Býrabaı baýraıyndaǵy lagerlerdiń birinde Pavlodar oblysynan kelgen jetimder úıiniń tárbıelenýshileri de astan ýlanǵan. Keıin málim bolǵandaı balalardy qaraıtyn dáriger joq eken. Tekseris barysynda 250 bala ornalasqan lagerde dáriger bylaı tursyn meıirbıke de bolmaı shyqqan.
Balalar jáne jasóspirimder týrızmi assosıasııasynyń dereginshe balalardyń qala syrtyndaǵy demalysy QR Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń 11 buıryǵymen retteledi eken. Olardyń kópshiligi bir-birimen qarama-qaıshy. Lagerdegi medısınalyq pýnkttiń lısenzııasy bolýǵa tıisti. Alaıda balalar saýyqtyrý ortalyqtarynyń 75 paıyzdan astamy jeke kásipkerlik sýbektisi retinde jumys isteıdi.
–Dáriger ózine jaýapkershilik alǵysy kelmeıdi. Ekinshi bir másele búginde osy erejelerge sáıkes farmbaqylaý lısenzııa alý úshin barlyǵy jeti ataý jazylady. Al, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaý qondyrǵysyz 43 ataýdy talap etedi. Iаǵnı, medısınalyq pýnkti jaraqtandyrýdyń aıyrmashylyǵy 2,5 mıllıon teńge. Al, lager nemese balalardy saýyqtyrý ortalyǵy jylyna eki jarym aı ǵana jumys isteıdi ǵoı, – deıdi Qaırat Sultanov.
Shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldardy aıtpaǵannyń ózinde elordanyń irgesindegi Qosshy qalasynda 15 myńnan astam oqýshy bolǵanymen, áli kúnge deıin birde-bir lager joq. Qazir bul qalada resmı esep boıynsha júz myńnan astam halyq bar. Qalalyq bilim bóliminiń málimetine qaraǵanda balalardy jazǵy demalyspen qamtý deńgeıi tym tómen. Bıylǵy jyldyń jazynda 8 mektep bazasynda bastaýysh synyptardyń 5166 oqýshysy mektep janyndaǵy lagermen qamtylady. Bul barlyq balalardyń 92 paıyzy. Orta jáne joǵary býynda oqıtyn 6022 bala lagerge bara almaýy múmkin. Olardyń 1895-i bilim berý úıirmelerine qatyssa, 125 bala áleýmettik osal toptar esebinen, 10 bala kásipodaq qarjysymen, 300-den astam bala aqshasyn tólep demalýy múmkin. Al, qalǵan balalar she?
–Men oblystyq máslıhattyń depýtaty retinde bul máseleni únemi kóterip júrmin, – deıdi Aıdyn Tórebaev, – balalar laıyqty demalyspen qamtylýy kerek. Qosshy qalasynyń mańynda balalardyń jazǵy lagerin salý ýaqyt talaby.
О́ńirdegi jazǵy lagerler máselesiniń ózekti ekendigi oblystyq bilim basqarmasyna da málim. Olardyń esebine qarasańyz, lagerlerde demalatyn balalardyń sany jyldan-jylǵa kóbeıip keledi. Basqarmanyń dereginshe oblys aýmaǵynda barlyǵy 16 lager jumys isteıtin bolady. Onyń 9-y memlekettik, 7-eýi jekemenshik.
–Qala syrtyndaǵy lagerlerde bıyl 15500 bala tynyǵady, – deıdi oblystyq bilim basqarmasy basshysynyń orynbasary Botagóz Dúısenova, – ótken jylmen salystyrǵanda myń balaǵa kóp. Memlekettik lagerlerge beriletin joldamanyń quny 40-120 myń teńge, al, jekemenshik lagerlerdiń joldamasynyń quny 100-140 myń teńge. Pedagogtar tapshylyǵy joq. Mamyrdyń jıyrmasyna deıin barlyq lagerler tekseristen ótkizildi.
Ulttyq lager utymdy bolmas pa edi
Jas tolqynǵa jarasymdy tárbıe beretin ulttyq bala baqsha, mektep bar, al, lager nege bolmasqa?! Ulttyq lagerdi ǵasyrlar boıy jalǵasyp kele jatqan qolónerimizdiń bar baılyǵyn jumsap, ásemdep, saltanatty etip daıyndaýǵa ábden bolar edi. Balalardyń jatyn oryndary kıiz úı keıiptes bolsa tipti jaqsy. Tabıǵatyna birtaban jaqyn ulttyq taǵamdarmen qamtamasyz etilse, aǵzalary kádimgideı qýat alar edi. Qymyz ben shubattyń, qazy men qartanyń qadir-qasıeti týraly az aıtylyp júrgen joq. Alash jurtynyń aq dastarhanynyń kıesi bar. Endigi bir másele ulttyq lager janynda ulttyq sport túrleri óristese.
Kórkem tabıǵattyń aıasyndaǵy balalardyń ulttyq lagerinde ulttyq oıyndar oınatylsa da ol da bir tálimdi tárbıeniń arnasy emes pe? Án shyrqalyp, kúı tógilse kókirekterine qanshama rýhanı qazynany ekshelep jınar edi. Ulttyq lagerdiń tildik, lıngvıstıkalyq baǵyttaǵy paıdasy da kóp bolmaq. Eger osy oı júzege asa qalsa, oblys ortalyǵyndaǵy qanshama murajaılar kóshpeli kórme uıymdastyryp, el tarıhy, jer tarıhy týraly mol maǵlumat bere alar edi. О́zgeler jumyla kirisken soń teatr men fılarmonııa da qarap qalmas.
–Men 1966 jyly búkilodaqtyq «Artek» lagerinde pıoner jetekshisi bolyp jumys istedim, – deıdi Kókshetaý qalasy ardagerler keńesiniń tóraǵasy, bilim salasynyń ardageri Shııap Álıev, – dostyq pen mádenıettiń oshaǵy edi. Ol zamanda «Artekke» barý bir arman. Eger balalardyń ulttyq demalys lageri uıymdastyrylsa, oǵan tek ozat oqýshylardy jiberý arqyly yntalandyrýdyń bir jolyn qalyptastyrýǵa bolady. Jergilikti ulttyń tilin, dástúrin úırenemin degen ózge ulttyń balalaryn da jiberse nur ústine nur emes pe?
El erteńiniń jaıyn oılasaq, tamyrynan nár alyp, jas qaıyńdaı jaıqalyp óspes pe edi?!
