– Mámbet Quljabaıuly, sizdiń ǵylymı jetekshiligińizben jaryq kórgen on eki tomdyq «Alashorda isi» qoǵamda erekshe tolǵanys týdyrdy. Atalǵan jınaq qoǵamda tolǵanys týdyrarlyqtaı qandaı ózekti máselelerdi qamtydy? Áńgimeni osydan bastasaq.
– Bul taqyrypqa baılanysty mynadaı jaǵdaıdy eskergen jón. О́tken HH ǵasyrda bar bolǵany on jyl aralyǵynda (1928–1938) qazaq ulty eki márte saıası basshylyqsyz qaldy. Alǵash ret 1928–1932 jyldary Qyzylorda men Almatyda bastalyp, Máskeýde aıaqtalǵan sot prosesteri nátıjesinde alashtyq býyn (100-ge jýyq) saıası kúres keńistiginen kúresinge yǵystyrylyp, joıyldy.
1925 jyly bastalǵan ekinshi býyn ulttyq saıası basshylyqty joıý úderisi 1937–1938 jyldary jappaı repressııalyq sharalarmen aıaqtaldy. Bul – birinshiden.
Ekinshiden, ulttyq saıası basshylyqqa baılanysty júrgizilgen qýǵyn-súrgin qoǵamnyń basqa da áleýmettik bólikterin qamtydy.
Keńestik kezeńde Alash qozǵalysy tarıhyn ǵasyr basyndaǵy Reseı ımperııasyndaǵy saıası-áleýmettik ózgeris arnasynda qarastyrýmen shektelýge týra keldi. Bul máseleniń tabıǵı bolmysyn neǵurlym tereń jáne týra túsinýge múmkindik bermeıtin ádis edi. О́ıtkeni Alash qozǵalysy maqsat-múddesi turǵysynan metropolııadaǵy saıası-áleýmettik mazmundaǵy qozǵalystardan múldem bólek, ıaǵnı ult-azattyq ustanymdaǵy qozǵalys bolatyn. Sondyqtan da onyń maqsat-múddesi óziniń antıkolonıaldyq mazmunyna sáıkes Azııa, Latyn Amerıkasy jáne basqa qurlyqtardaǵy ult-azattyq qozǵalystar konteksinde qarastyrylǵany jón. Bolshevızm men Alash qozǵalysy arasyndaǵy qarýly qaqtyǵysqa ulasqan qaıshylyq, mine, osy erekshelikterden bastaý alǵandyǵyn eleýsiz qaldyrý ádiletsizdik bolar edi.
– Alash qozǵalysynyń ókilderi men bolshevıktik bılik arasyndaǵy kózqaras aıyrmashylyǵyna toqtalsańyz.
– HH ǵasyr basyndaǵy qazaq qoǵamynda qalyptasqan jaǵdaı ulttyq jańǵyrýǵa degen umtylys sıpatyn alyp, kún tártibine eń ózekti másele retinde eki nárseni shyǵardy. Olar, birinshiden, qazaq qoǵamy aldynda Reseı ókimeti tarapynan qarqyndy túrde júrgizilgen qazaq jerin otarlaý isine shek qoıyp, toqtatý mindeti. Ekinshiden, ulttyń ishki ómirine qatysty máselelerin ózine sheshýge múmkindik beretin memlekettilik túrin qalyptastyrý mindeti turdy.
Bul eki domınantty másele jalpyımperııalyq saıası kúshke aınalǵan bolshevıkter partııasy men qazaq azattyq qozǵalysy arasyndaǵy bitispes qaıshylyqqa aınaldy. Olardyń mundaı kedergige jolyǵýy tolyq tabıǵı nárse-tin. О́ıtkeni marksızm – taparalyq kúres. Ol proletarıat dıktatýrasynyń ornaýyna soqtyrmaı qoımaıdy. Proletarıat dıktatýrasy taparalyq teńsizdikti joıýǵa alǵyshart túzbek degen ustanymdy basshylyqqa alyp, bılikke kelgen bette bul qaǵıdany ımperııa quramyndaǵy barlyq halyqtyń ómirine ýltımatýmdyq turǵydan engizý jolyna tústi.
Al Á.Bókeıhan men A.Baıtursynuly bastaǵan qazaq azattyq qozǵalysynyń basshylyǵy ult ishinde taparalyq kúres otyn jaǵý ıdeıasyn qazaq qoǵamy úshin zııandy ustanym esebinde qarastyrdy. Iаǵnı ony antıkolonıaldyq kúres arnasynda turǵan elderdiń kúshin álsiretýge soqtyratyn arandatýshylyq áreket esebinde qabyldady.
Bolshevıkter kózdegen maqsatyna jumysshy tabyn jáne basqa taptyq qanaýdaǵy buqarany azat etýdi proletarıat dıktatýrasy atalatyn bılik júıesin ornatý arqyly jetýdi kózdegen bolsa, alashtyqtar óz maqsatyna jalpy qazaq ultyn otarlyq táýeldilikten azat etý jáne jańa suranysqa jaýap bere alatyn ulttyq memlekettilik qurý arqyly jetkizýdi kózdedi.
Jalpyımperııalyq sıpat alǵan bolshevızm qozǵalysy men alash-qazaq ult-azattyq qozǵalysy arasyndaǵy prınsıptik aıyrmashylyq olardyń osy kózdegen maqsat-murattarynan, soǵan sáıkes qoldanysqa túsken ádis-quraldarynan bastaý aldy. Bizdiń túsinigimizde bul eki qoǵamdyq aǵym arasyndaǵy irgeli aıyrmashylyq HH ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamynyń júrip ótken azapty jolyn týra túsinýge múmkindik beredi. Sondaı-aq ol keńes ókimeti tarapynan júrgizilgen eksperımentke jaqyn áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası reformalardyń sebep-saldaryn taldaǵanda esepke alynýǵa tıisti.
– Eger bolshevıkter partııasy bılikke kelmegende qazaq qoǵamynyń óz betinshe jol tańdaý múmkindigi qandaı dárejede edi? Osy máseleni ult ómirine qatysty tarıhı faktilerge súıene otyryp asha tússeńiz.
– Bolshevıkter partııasy men keńes ókimeti qazaq ulty úshin balamasyz bılik túri edi degen oıdy ornyqtyrýǵa kóp kúsh jumsaldy. Osy oraıda mynadaı jaǵdaıǵa toqtalý mańyzdy. HH ǵasyrdyń alǵashqy 20 jylynda patshalyq ákimshiliktiń júrgizgen otarlyq saıasatyna ult tarapynan kórsetilgen qarsylyq barysynda zaman suranysyna jaýap retinde onyń saıası basshylyǵy qalyptasty. Bul ómirlik qajettilikten týyndaǵan tabıǵı qubylys edi. Ahmet Baıtursynuly bul áleýmettik-saıası topty «ulttyq basshylyq» dep atady. Ol týraly OGPÝ tergeýshilerine bergen jaýabynda taratyp aıtty.
Bul saıası basshylyqtyń ult ómirine baǵyt-baǵdar berýshi kúsh retinde tanylýy kúrdeli de arpalysty 1916–1920 jyldarmen tuspa-tus keldi. 1917 jylǵy revolıýsııalyq ózgerister tusynda qazaq qoǵamynda ómirge kelgen Qazaq komıtetteri, olardy ómirge ákelgen jetpiske jýyq qazaq sezderi, Alash partııasy, Alashorda avtonomııasynyń úkimeti retinde qurylǵan Alashorda – Halyq keńesi úkimeti osy saıası basshylyqtyń shyǵarmashylyq izdenisi men maqsatty qyzmetiniń naqty kórinisi boldy. Sondaı-aq bul atalǵan qurylymdar kommýnıstik partııa men keńes ókimetine balama ulttyq-saıası qurylymdar edi. Al olardyń ómirge kelýi, birinshiden, qazaq jerindegi reseılik otarlaýshy ákimshilik qyzmetiniń tereń daǵdarysqa kelip tirelgendiginiń kórinisi bolsa, ekinshiden, azattyq qozǵalys basshylyǵynyń qazaq eliniń zaman talabyna laıyq ósýi men ózgerýin qamtamasyz ete almaǵan otarlaýshy júıege bergen jaýaby edi.
Qazaq halqynyń óziniń saıası basshylyǵymen birlikte bul jolǵy memleket qurý áreketi sátsiz aıaqtaldy. Onyń eki sebebin bólip ataǵan jón. Birinshiden, qazaq etnosynyń sońǵy birneshe ǵasyr kóleminde memlekettilik derbestiginen aıyrylyp, basqa elge kiriptarlyqqa ushyraýy oǵan zaman suranysyna laıyq derbes ekonomıkalyq ómirin qalyptastyrýǵa múmkindik bermedi. Al zaman suranysyna laıyq derbes ulttyq ekonomıkasy joq halyq táýelsizdigin qorǵaı almaıdy. Ekinshiden, álginde ǵana qalyptasqan ulttyq saıası basshylyq orys demokratııalyq kúshterine súıenip, ulttyq memlekettilikti jańǵyrtý múmkindiginen úmittendi, biraq bul úmit aqtalǵan joq. О́ıtkeni orys qoǵamyndaǵy barlyq saıası partııa ustanymynda ulyderjavalyq kózqarastyń basymdyq alýy qazaq eliniń memlekettik derbestikke qol jetkizýine múmkindik bermedi.
Adamzat tarıhyndaǵy sońǵy júzjyldyqtar árbir ultqa óz biregeıligin ulttyq memlekettilik qurý arqyly ǵana saqtaı alatyndyǵyn kórsetti. Ulttyq memlekettiligine súıengen halyq ózin erkin jáne qaýipsiz sezinedi, azattyǵy men táýelsizdigin qorǵaýǵa ázir turady. Kerisinshe, memlekettiligi joq halyq, Á.Bókeıhan aıtqandaı, jaltaq, ózgege ergish, óz múmkindigine senbeıtin, óz baılyǵyna ózi ıe emes tobyrǵa aınalmaq.
– Ciz bir suhbatyńyzda eń mańyzdy dep úsh qundylyqty ataısyz. Ol – ult, jer, memleket. Qysqasha osyǵan toqtalyp ótseńiz.
– Kóptomdyqtyń jetinshi tomynda «Jer máselesi – qazaq «ultshyldary» úshin basty másele» degen taqyryppen biraz qujat berildi. Otandyq tarıhnamada alǵash ret qazaq jeri úshin kúres barysynda qalyptasqan oppozısııalyq qyzmetti qujattyq materıaldar negizinde kórsetý jınaqtyń osy jetinshi kitabynda birshama qarastyryldy.
Máskeýlik ortalyq ókimettiń qazaq jerine baılanysty qubylmaly-qıturqy, al túptep kelgende, ulyderjavalyq saıasatyna ashyq qarsylyq tanytqan eginshilik mınıstrleriniń (Á.Álibekov, J.Sultanbekov), qazaq «ultshyldarynyń» qarsylyǵyn syndyrýǵa jiberilgen F.Goloshekındi saıası basshylyqtan ketirýge kúsh salǵan qazaq oppozısıonerleriniń (S.Sadýaqasuly, Y.Mustambaev, t.b) rızashylyq týǵyzatyn jigerli qyzmetine qatysty qujattyq materıaldar kóptomdyqtyń 7 jáne 8-tomdarynda berildi.
Sońǵy taqyrypqa baılanysty saıası saýatty alǵashqy býyn qazaq ofıserleriniń de múddelilik tanytqanyn aıtqan jón. Jınaqtyń 4-tomynda, máselen, bir top qazaq áskerıleriniń Almatyǵa jer aýdaryla kelgen L.Troskıımen arnaıy kezdesip, revolıýsııa kósemderiniń birine ózderi mańyzdy sanaǵan suraýlar qoıyp, bul áreketteri olar úshin tragedııaly aıaqtalǵanyn kýálandyratyn materıaldar berildi.
Keńestik ıdeologııanyń yqpalymen ǵylymda «baılar» atanǵan dáýletti otbasylarmen ıshan, ımam sııaqty din qyzmetkerlerine baılanysty birjaqty jaǵymsyz kózqaras qalyptasyp, bul áleýmettik qurylymdardyń qoǵamnyń kópqyrly kúrdeli ómirinde atqarǵan qyzmeti men úlesin aıtýǵa tyıym salyndy. Týra osy tyıym salýdy, máselen, bul áleýmettik qurylymdardyń qoǵamnyń aýyr kúnderinde, ult-azattyq qozalystyń órleý jyldarynda oǵan jasaǵan asa mańyzdy qoldaýlaryna baılanysty da aıtqan jón. Progressıvti ustanymdaǵy baılar men dinbasylarynyń halyq qarsylyǵyna baılanysty ustanymyn baıqaǵan OGPÝ organdary olardy saıası repressııaǵa alýymen jaýap berdi. Kóptomdyqtyń 9 jáne 10-tomdarynda osy taqyrypqa qatysty qujattyq materıaldar ornalastyryldy.
Kóptomdyqtyń 11-tomynda 1929–1931 jyldarǵy halyq kóterilisteri men tolqýlaryna qatysty qujattyq materıaldar berildi. Halyq narazylyǵynyń qarýly kóterilister túrinde kórinýine sebepshi bolǵan mynadaı jaǵdaı edi. 20-jyldardyń sońyna qaraı eldiń aýyr kúıin bildirip, ony qorǵaı alatyn alashtyq býyn abaqtyǵa jabylyp, al osy ustanymdaǵy memlekettik basshylyqta júrgenderi bılikten ketirilip, is júzinde halyq óz múddesin qorǵaı alatyn saıası basqarýshy kúshsiz qalǵan edi. Mine, osy jaǵdaıda, ókimettiń apatty áleýmettik-ekonomıkalyq kýrsyna qarsy qolyna qarý alyp, halyqtyń ózi shyǵýǵa májbúr boldy. 11-tomda berilgen qujattyq materıaldar – keńestik reformalardyń qarapaıym halyq ómirine qarsy mazmunda júrgizilgendiginiń qujattyq kórinisi.
Ondaǵy maqsat osy arpalysty qarsylasý barysynda Smaǵul Sadýaqasuly bastaǵan ekinshi býyn qaıratkerlerdiń naqty áreketi mysalynda qalyptasqan oppozısııalyq qyzmet týraly mynadaı mazmundaǵy málimetti berý boldy. Birinshiden, osy býyn ulttyq saıası qaıratkerlerge tán ór minez, erik-jigerdiń bıiktigin, mundaı qasıetterdiń olardyń umtylysynan anyq baıqalǵanyn, ekinshiden, osy mazmundaǵy qyzmettiń máskeýlik emıssar F.Goloshekındi Qazaqstandaǵy basshylyqtan ketirý áreketinen naqty baıqalǵanyn kórsetý edi. О́z qyzmetinde mundaı minezdi anyq tanytqan S.Sadýaqasuly Máskeýdegi basshylyqqa joldaǵan hatynda «kommýnızm qurý jolyna túsken eldiń proletarıaty maqsatyna qanaýdaǵy ulttyń múddesin qurbandyqqa shala otyryp jete alady degen tujyrym qandaı marksıstik eńbekte jazylypty?» degen másele qoıdy.
Mundaı áreket nemen aıaqtaldy? Ortalyqtyń jerge baılanysty ustanymyna qarsylyq kórsetkeni úshin eki birdeı eginshilik mınıstrleri, ıaǵnı Álıasqar Meńdııaruly Álibekov (1924–1926) jáne Jaǵypar Sultanbekuly Sultanbekov (1926–1927) qyzmetterinen alynyp, repressııaǵa ushyrady. Á.Álibekov Tashkentke qyzmetke yǵystyrylyp, sonda júrip qusadan qaıtys boldy. J.Sultanbekov 1937 jyly atyldy. Máskeýdegi basshylyq Qazaqstandaǵy qyzmetten F.Goloshekındi emes, aldymen S.Sadýaqasuly men onyń «ultshyldyq» ustanymyndaǵy serikterin (Y.Mustambaev, N.Kodalenko, t.b.) eldegi joǵarǵy bılikten ketirdi, sondaı-aq Máskeýlik ortalyq tarapynan «óz elinde qyzmette qaldyrý qaýipti» dep tanylǵan T.Rysqulov, N.Nurmaqov, S.Qojanov sııaqty t.b. osy qatardaǵy qaıratker-tulǵalar Máskeýge qyzmetke aýystyryldy.
– Qoǵam osy ýaqytqa deıin Alash taqyrybyna baılanysty qupııalyqtyń sebebine endi ǵana jaýap ala bastaǵan delik. Sonshalyqty qupııa ustaıtyndaı Alash qaıratkerleri qandaı qylmys jasap qoıǵan edi?
– Eger ashyǵyn aıtsaq, ol «qylmys» Álıhan Bókeıhan bastaǵan Alash qozǵalysy ókilderiniń saıası partııa quryp, Alashorda úkimetin saılap, ásker jasaqtap, ultty tónip kele jatqan anarhııadan, tonaýshylyqtan azyp-tozýdan saqtaýy edi. Sonymen qatar qazaq qoǵamyn revolıýsııalyq alasapyrannan, qııanattan qorǵaý máselesi de kún tártibinde turdy. Soǵan baılanysty kelesi týyndaıtyn suraq: alashtyq saıası býyn bastaǵan qazaq halqynyń ımperııalyq bıliktiń zorlyǵyna qarsy kóterilýine quqy bar ma edi? Biz bul saýalǵa quqyqtaný ǵylymynan izdep, mynadaı mazmundaǵy jaýapqa keziktik: Reseılik quqyqtanýshy ǵalym S.Alekseev «Fılosofııa pravo» atty eńbeginde adamzat qoǵamynda quqyq mazmundyq turǵydan tabıǵı quqyq jáne jaǵymdy (pozıtıvti) quqyq bolyp ekige bólinetinin jazady. Iаǵnı ómirge kelgen jeke tulǵanyń, qoǵamnyń Alladan alǵan tabıǵı quqy bar. Erkin ómir súrý, eńbek etý, bilim alý jáne basqalary. Ol tabıǵı quqyq atalady.
Sonymen qatar órkenıet jolyndaǵy qoǵamda qoǵamdyq qatynastardy rettep otyrý maqsatynda qajettilikten týyndap, qoǵamda qabyldanǵan erejeler bar. Ol pozıtıvti, ıaǵnı jaǵymdy quqyq atalady. Jeke adamnyń, halyqtyń óz taǵdyryna ózi ıe bolýy, al halyqtyń memleket quryp ómirlik máselelerin óziniń sheshe alý quqy bul tabıǵı quqyqqa jatady.
Mine, osy aqylǵa qonymdy, qarapaıym ǵylymı tujyrymǵa súıensek, HH ǵasyr basyndaǵy Alash-Qazaq halqynyń memlekettilik úshin júrgizgen kúresi onyń tolyq zańdy tabıǵı ulttyq quqy bolatyn. Bul aqıqatty túsinýge kómektesetin qujattyq materıaldar keńestik tarıhymyzda jabyq ustaldy. Solardyń birinen úzindi keltireıin.
Mustafa Shoqaı «Sovetskaıa vlast ı kırgızy» atalatyn eńbeginde «Verhovnyı pravıtel» jarııalaǵan Aleksandr Kolchak pen Alashorda úkimetiniń tóraǵasy Álıhan Bókeıhan arasyndaǵy dıalogten úzindi keltiredi:
«Kolchaktyń suraýy: Alashordany kim saılady, qashan jáne qandaı reseılik bılik arqyly onyń osy quqyǵy bekitildi?
Alashorda úkimeti tóraǵasynyń jaýaby: Alashordany ókiletti jalpyqazaq sezi saılady jáne ol syrttan eshqandaı bekitilýge muqtaj emes!».
Qazaq eliniń atynan berilgen bul jaýap qazaq ulty óz jerinde aman-esen turǵanda esh ýaqytta ózektiligin joımaq emes.
– On eki tomdyq «Alashorda isi» jınaǵyna engen taǵy basqa qandaı mańyzdy taqyryptardy bólip ataǵan bolar edińiz?
– Bul taqyryppen 35 jyldan asa ýaqyt turaqty túrde aınalysyp kelemin. Basqasha aıtqanda, jınaqty qurastyrýǵa daıyndyq az bolǵan joq. Bul taqyryptyń aýqymdylyǵy sondaı, ony tolyq ıgerip ketýge bir adamnyń ǵumyry jetpeıdi.
Máselen, alǵash ret Alash qozǵalysy basshylarynyń nege Semeı qalasy men onyń óńirin, Ertis jáne Esil boıyndaǵy eldi mekendi óziniń tiregi esebi retinde tańdaǵandyǵyna, qazaq eliniń alashtyq basshylyqqa senip, onyń sońynan ergendigine, azattyq úshin kúreske qazaq qoǵamyndaǵy dástúrli áýlet ókilderiniń belsendi atsalysqandyǵyna, qazaq qoǵamynda totalıtarlyq rejimge oppozısııalyq kúshterdiń bolǵandyǵyna (ásker adamdary, zııalylar, mamandar, qarapaıym qoǵam músheleri jáne olardyń, máselen, F.Goloshekındi bılikten ketirýge kúsh salǵandyǵyna) qujattyq negizde jaýap berildi. Bul atalǵan máselelerge baılanysty jınaqta OGPÝ-NKVD mekemeleri júrgizgen «Operasııa Parlament-2», «Jigit» operasııasy», «Sopy» operasııasy», «Qaraqum» operasııasy» sııaqty isterdiń qujattyq materıaldary aınalymǵa tartyldy.
Máselen, orta dáýletti Abaıdyń uly Turaǵul Qunanbaev 1928 jyly 19 qarashada tárkileý isine baılanysty qurylǵan okrýgtik komıssııaǵa tapsyrǵan aryzynda esiminiń el arasynda tanymal bola bastaýyn azattyq qozǵalysqa qyzmet jasaýymen baılanystyryp, «Alashordaǵa bir men emes, Nıkolaıdyń temir buǵaýynda janshylǵan qazaq ulynyń bári qyzmet etip, bári de eliktegendigin» aqıqatty qabyldaı alǵan adamǵa bul tarıhı aqıqat ekendigine kýálik berip, al bolshevıkter bıligine qatysty «ol kezde keńes ókimetiniń joly ne ekenin, halyqqa paıda-zalaly qandaı ekenin oqyǵan azamattar bolmasa, men sekildi oqymaǵan qara qazaqtyń biri de bilmeı adasqan», dep kórsetti.
Alashtanýshy Berik Ábdiǵalıuly kitabynda Alashorda úkimetiniń Semeı, Pavlodar, Kókshetaý, Aqmola qalalaryn ortalyq retinde alyp, tórt polk jáne bir salt atty artıllerııalyq dıvızıon jasaqtap, dıvızııa qurý josparynda bolǵandyǵyn jazady. Alǵashqy 750 salt atty jigitten, 28 ofıserden turǵan ásker polki Semeı qalasynda jasaqtalǵan. Mundaı áreketti jergilikti halyqtyń, óńirdegi yqpaldy áýlet jáne otbasylarynyń qoldaýynsyz iske asyrý, árıne, múmkin emes-tin.
Kóptomdyqtyń birinshi jáne toǵyzynshy kitaptarynda bul iske Semeı óńirinen Ike Ádilev, Qarajan Úkibaev, Qulmyrza, Ermurza jáne Maty Qazanǵapovtar, Soltústik Qazaqstan óńirinen Qafez Aıbasov, Muhametjan, Qaıyrjan jáne Qaırolla Mákenovtar, Arystan Esenov, Baıǵazy Ahmetov jáne basqa dáýletti otaǵasylarynyń qarjylaı qoldaý jasaǵany týraly qujattyq materıaldar arqyly baıandaldy.
Shyǵys Qazaqstandaǵy azattyq qozǵalys tarıhynda umytylmastaı tereń iz qaldyrǵan Raıymjan Marsekov, Ahmetjan Qozybaǵarov, Mánnan Turǵanbaev, Shákárim Qudaıberdıev jáne basqa tarıhı tulǵalardyń qyzmeti kóptomdyqta qujattyq materıaldar túrinde óz ornyn aldy.
Osy turǵyda kóptomdyqta berilgen faktiler jıyntyǵy kem degende mynadaı eki tujyrymǵa jeteleıdi: Birinshiden, patshalyq, onyń izimen qazaq jerinde kúshke súıenip ornyqqan keńestik-memlekettik júıeler qazaq qoǵamynyń údemeli damýyn qamtamasyz ete almaǵan bılik túrleri boldy. Ekinshiden, 1917 jyly qazaq eli aýmaǵynda ýezdik, oblystyq (qaısybir óńirlerde bolystyq) deńgeıde qurylǵan Qazaq komıtetteri, jyl sońyna qaraı Alashorda ókimetiniń ómirge kelýi Á.Bókeıhan bastaǵan azattyq qozǵalys basshylyǵynyń patshalyq bıliktiń otarlaý saıasatyna, sondaı-aq V.Lenın bastaǵan bolshevıkter partııasynyń óktem ustanymyna bergen jaýaby-tyn.
Al ult tarıhynyń asa jaýapty sátinde ómirge kelgen Alashorda ókimeti zańdyq negizi aıqyn bılik túri bolatyn, al onyń bıliktegi ulyderjavalyq saıası kúshter tarapynan joıylýy antıgýmandyq qııanat aktisi esebinde moıyndalýǵa laıyq.
Mine, osy turǵydan kóptomdyqtyń alǵashqy alty tomynda berilgen azattyq qozǵalys basshylyǵy men osy ustanymdaǵy tulǵalarǵa qatysty júrgizilgen tergeý materıaldary men OGPÝ janyndaǵy «úshtiktiń» shyǵarǵan sot úkimderin, birinshiden, Alash-Qazaq ult-azattyq qozǵalysyn ulttyń tarıhy jolyndaǵy jaǵymsyz, reaksııalyq qubylys retinde qaralaý áreketi, ekinshiden, qazaq halqynyń memlekettik táýelsizdigi ıdeıasy ustanymyndaǵy tulǵalardy saıası kúres keńistiginen birjola ketirip joıý isi, úshinshiden, alashtyq býyn júrgizgen azattyq kúresti ult jadynan óshirýdi kózdegen sharanyń kórinisi esebinde baǵalanýǵa tıis.
Qazirgi tańda alashordalyqtar isine baılanysty Qazaqstandaǵy OGPÝ ókili janyndaǵy «úshtikterdiń» sheshimderi Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy soty tarapynan qaıta qaralyp sotqa tartylǵan tulǵalardyń isinde qylmys quramy bolmaǵandyqtan olar túgeldeı aqtalǵan (12-tom).
Degenmen osy ýaqytqa deıin birinshi tergeý isi nátıjesinde atylǵan J.Aımaýytovqa, H.Ǵabbasovqa, D.Ádilevke, A.Júsipovke jáne Á.Baıdildınge baılanysty shyǵarylǵan úkimniń saıası astary belgisiz kúıde qalyp keledi. Endigi jaǵdaıda bul taqyryp sheshimin tappaǵan jumbaq kúıinde qala bergeni durys emes. Bizdiń túsinigimizde atalǵan tulǵalarǵa baılanysty qabyldanǵan sheshim qazaq azattyq qozǵalysynyń betin qaıtarý, ony syndyrý, qozǵalysty bastaýshy kúshterge, onyń qoldaýshylaryna jasalǵan eskertý retinde qabyldanǵany oryndy bolmaq. Mundaı sheshimge negiz bolarlyq basqa sebep joq-tyn. Iаǵnı OGPÝ organdary qazaq jerinde kúsh alǵan ult-azattyq qozǵalys otyn sóndirý isimen tikeleı aınalysty jáne ony ózi de ishteı túsindi.
Áńgimemizdiń sońynda osy 12 tomdyqty daıarlaý isinde atsalysqan tarıhshy áriptesterimniń, Prezıdent arhıviniń ujymynyń eńbegin erekshe aıtý mańyzdy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
