Foto: Ashyq derekkóz
Depýtat óz sózin naqty adam taǵdyrymen baılanystyryp, elimizdegi dári-dármekke qoljetimdiliktiń shynaıy kórinisin sıpattap berdi.
«Raýshan esimdi azamatsha. 42 jasta. Onyń ómiri baıaý sónip barady. Em joqtyǵynan emes, emge shıpa bolatyn dári, Ulttyq dárilik formýlıarda tirkelmegendikten, dári, jeti jyldan beri jańartylmaǵan emdeý hattamasyna engizilmegendikten, tipti satyp alaıyn dese de, elde ruqsat etilgen tizimde de joq. Onyń ómiri úshin kúresi – bıýrokratııamen kúres. Taǵy qanshama Raýshandar bizdiń kómegimizdi kútip otyr? Búgingi talqylaýymyzdyń ózegi osy», dedi depýtat.
Aımaǵambetov óz sózinde dári-dármek salasyn «shynaıy rentgen» dep atap, JAP (Joǵary aýdıtorlyq palatasy) esebi arqyly ashylǵan naqty faktilerdi tizip shyqty. Onyń aıtýynsha, dári-dármekpen qamtamasyz etýde úsh negizgi másele bar: dárilerge qoljetimdiliktiń qıyndyǵy, shekten tys baǵalar men farmakologııalyq baqylaýdyń álsizdigi, otandyq óndiristiń formalızmge aınalýy.
Sonymen qatar depýtat NasELS-ty naǵyz saıahatshylar klýby dep atap, onyń qyzmetkerleri dárilerdi tizimge engizý úshin, zaýytardy kórý syltaýymen shetelge baryp jatqanyn synǵa aldy.
«Dári-dármekter dárihanalarda satylýy úshin, olar eń aldymen NasELS-te saraptamadan, sosyn tirkeýden ótýi kerek. Aýdıt ne kórsetti? Normatıv boıynsha tirkeý merzimi – 210 kún. Alaıda, bireýler úshin bul merzim zańsyz 1275 kúnge deıin sozylsa, al osy uıymnyń burynǵy qyzmetkerleri úshin, óte jyldam 25aq kúnde aıaqtalyp, rásim ótkizildi. 154 ótinim boıynsha saraptama prosedýralaryn buzý faktilerin anyqtady», dedi A.Aımaǵambetov.
Depýtattyń málimetinshe, farmakologter Qazaqstanda penısıllınniń ishetin túri tirkelmegen dep aıtyp jatyr. Nege? О́ıtkeni ol tym arzan, eshkim ótinim bermeıdi jáne eshqandaı qyzyǵýshylyq joq deıdi ekspertter. Osynyń kesirinen, dárigerler birden keń aýqymdy antıbıotıkterdi taǵaıyndaýǵa májbúr deıdi dárigerler.
Sonymen qatar Fraksıparın dárisiniń, balamasy tirkelmegennen, ony maksımaldy baǵamen satyp alǵan. Tek 2024 jyly, onyń alternatıvasy tirkelgennen keıin ǵana, baǵa tómendep, 90 mln teńge únemdelgen.
Depýtat dárilerdi óndirý úshin ákelinetin sýbstansııalardyń baqylanbaıtynyn da aıtty.
«Zańǵa sáıkes, NasELS, dárilerdiń jaǵymsyz reaksııalary týraly habarlamalardy jınaqtap, taldap, sharalar qabyldaý úshin jiberýige mindetti. Biraq aýdıt kórsetkendeı, 28 «sary kartochkalar» bar dárilik zattar boıynsha eshqandaı shara qabyldanbaǵan. Onyń ústine, dárlerdiń keri áserleri týraly 137 aqparat túskenimen, tek 1 preparat qana keri qaıtarylǵan. Al jalpy, farmasevtıkalyq baqylaýdan 77 mln farmasevtıkalyq ónim tys qalǵan», dedi depýtat.
Elimizde ár azamatty emdegende, dárigerler, arnaıy emdeý hattamasynda kórsetilgen dárilerdi qoldanýy tıis. Bul rette depýtat emdeý hattamalarynyń ýaqtyly jańartylmaıtynyn aıtty.
«О́zderińiz qarańyzdar: klınıkalyq hattamalardyń shamamen 70%-y (1133-tiń 785-i) 5 jyldan 12 jylǵa deıin qaıta qaralmaǵan. 10 jyl emes, qazir 1 jyl ishinde jańa dáriler paıda bolady. Osyǵan baılapnysty qazaqstandyqtar jańa ádistermen em ala almaı júr dep aıtýǵa bolady. Hattamalardy bekitý prosesiniń ózi de kúrdeli. Keıde ol birneshe jylǵa deıin sozylyp, osylaısha bekitken hattamanyń aktýaldylyǵy da joǵalady. Mysaly, tirkeý merzimi ótken jáne tıimdiligi tómen, shyǵarýǵa usynylǵan 409 preparat 3 jyl boıy formýlıardan alynbaǵan, tıimsiz dep tanylǵan 5 preparat 29 aýrýdy emdeý hattamalarynan shyǵarylmaǵan. Al qajet delingen 96 tıimdi preparat kersinshe formýlıarǵa engizilmegen. Mundaı aqylǵa syımaıtyn jaǵdaıdyń sebebi – Mınıstrliktiń buıryqtaryndaǵy qarama-qaıshylyqtar», dedi Ashat Aımaǵambetov.
Depýtat shekti baǵalardy qalyptastyrý kezindegi óreskel buzýshylyqtardyń anyqtalǵanyn málimdedi.
«Dárilerge qosylǵan ústeme baǵa zaýyttyq baǵadan 172%-ǵa deıin jetedi, al Eýropada jáne álemde – 30%-dan aspaıdy.Bir preparattyń ártúrli dárihanalardaǵy baǵasy 3-5 esege deıin ózgeredi. Túpnusqanyń baǵasy 344 teńge bolsa, otandyq taýar óndirýshiniń (OTО́) generıginiń baǵasy 1273 teńgeni quraǵan. Bul 4 esege deıin qymbat. Parasetamoldyń zaýyttyq baǵasy 59 teńge, Qyrǵyzstanda 90, al bizde 144 teńgege satylýda. Salystyryńyzdar. Teraflıýge elde belgilegen shekti baǵa 3,3 myń teńge, al zaýyttyq baǵasy 1,5 myń. Reseıde ol 2,2 myń, Qyrǵyzstanda 2,5 myń turady. Al Kırýda dárihanalarda 710 myń tursa, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi shekti baǵasyn 1,3 mln kóleminde belgilep, ony Farmasııa 1,2 mln-ǵa satyp alǵan. Formaldy qarasaq, tipti aqsha únemdegen sııaqty kórinedi, biraq shyn máninde 2 esege jýyq qymbatqa satyp alǵan degen oıǵa kelýge bolady», dedi depýtat.
Sondaı-aq depýtat keltirgen málimetterge súıensek, 491 mlrd teńgege dári satyp alynsa da, onyń basym bóligi deldaldar arqyly ótedi. Al logıstıka úsh kompanııanyń qolynda, bul 1,5 esege deıingi shyǵyndarǵa ákelip jatyr. 45 myń naýqas dárisiz qalǵan, naqty anyqtalǵan shyǵyndar 3,7 mlrd teńgeden astam, al y21 mlrd-tan astam yqtımal shyǵyn.
«Memleket basshysy 2025 jylǵa qaraı dárilik zattar men medısınalyq buıymdardyń otandyq óndirisiniń úlesin 50%-ǵa deıin jetkizý mindetin qoıdy. 2024 jyly ol tek 15-dy qurady. Biz ımport teńizine batyp baramyz. Dárilerdiń 84%-yn shetelden ákelemiz. 89 otandyq óndirýshiniń tek 2%-y dári shyǵarady, al qalǵandary maska nemese shprıs sııaqty medısınalyq buıymdar óndiredi eken.
Sońǵy ýaqytta «QazVaktan» basqa eshteńe shyqqan joq deýge bolady. Klınıkalyq zertteýler óte az. Sońǵy 10 jylda tek 2 preparat shyǵarylǵan, olardyń biri, «Iod jáne kalıı ıodıdi». Buny ázirleýge 4,6 mlrd teńge jumsalǵan, biraq ol tipti formýlıarǵa da engizilmegen ıaǵnı qoldanylmaıdy.NasELS-tiń klınıkalyq zertteýlerdi bekitý úshin deńgeıi jetkiliksiz. Sondyqtan klınıkalyq zertteýlerdi tolyǵymen júrgize almaımyz. Arnaıy ǵylymı granttar da joq. Kommersııalandyrý jáne jeke ınvestısııa týraly aýdaǵa da kelmeıdi», dedi Ashat Aımaǵambetov.
Ashat Aımaǵambetov farmasııany emdeýdiń 7 qadamyn usyndy:
- Jańa dárilerdi tirkeý merzimin 1 aıǵa deıin qysqartý, halyqaralyq tanylǵan dárilerdi jeńildetilgen tártippen engizý.
- Shekti baǵalardy 30%-dan asyrmaý, halyqaralyq tájirıbeni engizý, baǵany elektrondy baqylaý júıesi.
- SK «Farmasııany» reformalaý, deldalsyz satyp alý, ashyqtyq pen eseptilik.
- Investısııalyq kelisimsharttardy qaıta qarap, naqty lokalızasııany talap etý.
- «Bir tereze» qaǵıdaty boıynsha ótinim qabyldaý júıesin engizý.
- Ashyq sıfrlyq esep júıesi, ár pasıentke dári qozǵalysyn baqylaý.
- Qarapaıym azamattyń múddesin basshylyqqa alý – qoljetimdi jáne qaýipsiz dárilerdi qamtamasyz etý.
