Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasy (Akademııa) ekologtar kúnine oraı «Ortalyq Azııadaǵy bıoalýantúrlilikti saqtaý máseleleri men perspektıvalary» taqyrybynda halyqaralyq forým ótkizdi.
Forým jumysyn Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti A.Kúrishbaev ashyp, Ortalyq Azııadaǵy bıologııalyq ártúrlilikti saqtaý boıynsha Akademııanyń ustanymyn aıtyp onymen baılanysty táýekelderdi basqarýǵa baǵyttalǵan ǵylymı negizdelgen naqty sharalardy usyndy.
Is-shara barysynda Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri E.Nysanbaev, sondaı-aq Prezıdenttiń ekologııalyq yntymaqtastyq jónindegi keńesshisi Z.Súleımenova negizgi máseleler boıynsha sóz sóıledi. Sarapshylar baıandamalarynda bıologııalyq ártúrlilikti saqtaý – ekologııalyq qaýipsizdiktiń, jerdi turaqty paıdalanýdyń jáne óńiraralyq yntymaqtastyqtyń ajyramas bóligi ekenin atap ótti. Sonymen qatar, tabıǵatty qorǵaýdyń ǵylymı-tájirıbelik negizin nyǵaıtý, transshekaralyq ekologııalyq bastamalardy damytý qajettigine nazar aýdardy. Sonymen qatar Qazaqstan men búkil Ortalyq Azııa óńiriniń biregeı ekojúıelerin uzaq merzimdi qorǵaýǵa baǵyttalǵan Bıologııalyq ártúrlilik qoryn qosa alǵanda, jańa qarjylyq jáne ınstıtýsıonaldyq tetikterdi qalyptastyrý máselesine toqtaldy.
Forýmda baıandama jasaǵan akademık A.Kúrishbaev ««Qazaqstan úshin bıologııalyq alýantúrlilikti saqtaý degenimiz - bul ulttyq qaýipsizdik, ornyqty damý jáne bolashaq urpaqtyń ál-aýqatyn joǵarylatý máseleleriniń negizi. Búgingi tańda qazaqstandyq faýna men floranyń kóptegen biregeı túrleri joıylyp ketý qaýpinde tur. Bıoalýantúrlilikti joǵaltýdyń basty sebebi – ınfraqurylymnyń keńeıýi, taý-ken óndirisiniń qarqyndy damýy, ýrbanızasııa jáne basqa da antropogendik júktemelerdiń áserinen ósimdikter men janýarlardyń tirshilik ortasynyń joıylýy bolyp tabylady. Sonymen qatar, klımattyń jahandyq ózgeristeri bul máseleni odan ári ýshyqtyra túsedi: Ortalyq Azııa taýlarynda muzdyqtar jyldam erýde, shóleıttený kúsheıip keledi, aýa raıynyń ekstremaldy qubylystary jıilep barady» dep atap ótti.
Osy oraıda akademııa prezıdenti birqatar mańyzdy máselelerge toqtalyp ótti. Birinshiden, jasandy ıntellekt, geoaqparattyq júıeler jáne qashyqtan zondtaý tehnologııalary negizinde ulttyq ekologııalyq monıtorıng pen boljaý júıesin qurý qajet. Ekinshiden, Qazaqstan florasy men faýnasynyń biryńǵaı sıfrlyq kadastry men jasandy ıntellekt quraldarynyń túrlerin tanýdan bastap boljamdy modelderge deıin — ıntegrasııalaı otyryp qalyptastyrý mańyzdy. Mundaı derekqor ǵylymı qaýymdastyqqa qoljetimdi bolýy tıis jáne Global Biodiversity Information Facility (GBIF) sekildi halyqaralyq platformalarmen úılestirilýi qajet. Bul aqparat almasýdy, popýlıasııalardy monıtorıngteýdi jáne tabıǵatty qorǵaý sharalaryn ǵylymı negizde josparlaýdy qamtamasyz etedi. Úshinshiden, tabıǵı resýrstardy paıdalaný saıasatyna ekojúıelik tásildi engizý qajet. Bul erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar jelisin keńeıtýmen jáne tozǵan ekojúıelerdi qalpyna keltirýmen qatar, tabıǵı landshafttardyń tutastyǵy men bıologııalyq qaýymdastyqtyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin fýnksıonaldy jáne ekologııalyq dálizderdi qurýdy kózdeıdi.Tórtinshiden, klımattyń ózgerýi, túrlerdiń mıgrasııasy jáne resýrstyq júktemeniń artýy eskerile otyryp, aýmaqty turaqty damytýdyń uzaq merzimdi ssenarıılerin ázirleý qajet. Jer paıdalaný men sharýashylyq qyzmetine qatysty barlyq sheshimder ekojúıelerge kelesi 20–30 jyldaǵy yqtımal áseri turǵysynan baǵalanýy tıis. Mundaı ǵylymı-boljamdyq kózqaras týyndaǵan saldarǵa jaı ǵana áreket etýmen shektelmeı, olardyń aldyn alýǵa múmkindik beredi.
Jıynda sonymen qatar Nobel syılyǵynyń laýreaty Rıkkardo Valentını saraptamasymen qatysýshylardyń nazaryn aýdardy. Onyń aıtýynsha, ekologııalyq qaýip-qaterlerdi erte anyqtaý jáne klımattyq ári antropogendik áserlerdiń bıologııalyq ártúrlilikke tıgizetin saldaryn jumsartý úshin kópdeńgeıli monıtorıng júıelerin damytýdyń mańyzdy. Al Drezden tehnıkalyq ýnıversıtetiniń professory Mattıas Kramer bıoalýantúrlilik pen ekojúıelik qyzmetter týraly baıandama jasap, ekojúıelerdiń turaqtylyǵyn baǵalaýdaǵy jańa tásildermen bólisti. Nebraska–Lınkoln ýnıversıtetiniń professory Endrıý Zımbroff ýnıversıtettiń pánaralyq zertteýleri men halyqaralyq akademııalyq yntymaqtastyǵy tájirıbesimen bólisti.
Forýmǵa sonymen qatar BUUDB, IýNESKO, FAO jáne basqa da halyqaralyq uıymdardyń ókilderi men sarapshylary, Reseı, Germanııa, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Ázerbaıjan jáne basqa elderdiń jetekshi sheteldik ǵalymdary qatysyp, Ortalyq Azııadaǵy bıologııalyq ártúrlilikti saqtaý jáne turaqty damytý, sırek jáne endemıkalyq ósimdikter túrlerin (sonyń ishinde Sıvers almasyn) saqtaý, Ortalyq Azııadaǵy janýarlar álemin qorǵaý, ekotýrızm, ekologııalyq bilim berý jáne aǵartý máselelerin talqylady.
Forým aıasynda kópfýnksıonaldy mobıldi SIGMA kesheni (keńistiktik monıtorıng pen geotaldaý júıesi) tanystyryldy. Bul tabıǵı jáne antropogendik úderisterdi keńistiktik-ýaqyttyq taldaý úshin arnalǵan sıfrlyq platforma. Ol ekologııa, aýyl sharýashylyǵy, sý resýrstary, klımat, bıologııalyq ártúrlilik jáne basqa da salalardaǵy monıtorıng pen boljaýǵa arnalǵan. Atalǵan platforma UǴA men Qytaıdyń ǵylymı ınstıtýttary arasyndaǵy birlesken zerthana zertteýlerinde qoldanylady.
ALMATY
