– Jaqynda ǵana Mahambet atyndaǵy syılyqtyń laýreaty atandyńyz, qutty bolsyn! «Iran-Ǵaıyp» degen esim kezdese bermeıdi. Erekshe esimińizge toqtalsaq.
– Ákem 44 jasynda kórgen tuńǵyshyna erekshe atty laıyq kórgen eken. Dostarynyń balasy otaý quryp jatqanda, men ákemniń Qudaıdan uzaq kútken, tilep alǵan balasy boldym. Áý basta azan shaqyryp qoıǵan esimim – Iran-Ǵaıyp. Alaıda metrkeme (týý týraly kýálik) aýyldaǵy bir qulaǵy múkis estıtin kisi Iranbek dep jazyp jibergen. Kámelettik attestat alatyn kezde týý týraly kýáligimde aty-jónim Iranbek Ábitaıuly Orazbaev ekeni belgili. Sóıtip, ınstıtýtta oqyǵan kezden bastap ádebıette osy atpen júrdim. Keıin ilki esimime oraldym. Eren ǵaıyp qyryq shilten, qońyr ańdar men tórt túliktiń jelep-jebeýshisi eren kórinip, ǵaıyp bolatyn qyryq áýlıe (shilten – parsysha 40) beınesinde Ǵaıyp pen Erendi qazaq egiz perishte deıdi. Kishkentaı kezimde ákem jumystan qajyp kelip, aldyma «Myń bir tún» kitabyn qoıyp, «oqy» deıtin. Solaı júrip kóptegen eposty taýystym. Qazir bir jyrdy bastasańyz, sońyna deıin aıta beremin.
– Qaıbir sózińizde bıylǵy Jeńis kúngi sherýdiń erekshe áser etkenin aıtyp edińiz.
– 7 mamyr kúngi sherýdi arnaıy kórdim. Osy jańa ǵasyr bastalǵaly beri, meniń keýdemdi mundaı qýanysh kernegen emes. Biz de úlken el ekenbiz ǵoı, onyń arnaıy qarýly kúshteri bar ekenin jáne bári búgingi talapqa saı keletinin kórip qatty qýandym. Sarbazdarymyz qandaı tulǵaly, deneli, symbatty. Osynyń bárin kózben kórip, eń sońynda Kók týymyzdyń sýreti aspanǵa salynǵanda ózimdi-ózim toqtata almadym. Kók bizdi jarylqap, Týymyz tóbege shyqty ǵoı dep azamattyq sezimim atoılap sala berdi. Biz táýelsizdikten beri neshe túrli jaıtty kórdik. Aıtaıyn degenim, búgingi Prezıdentimiz Máskeýde oqyp, úlken qyzmetter atqardy. Prezıdent bola salysymen otqa da tústi, sýǵa da tústi, apatqa da uryndy. Mine, bárinen elin aman alyp shyqty. Jasymyz eńkeıip, basymyz jerge jetip turǵanmen kórer jaryǵymyz bolsa, jaqsylyqty biz kóreıik, biz kórmegendi el kórsin, urpaǵymyz kórsin.
– Máskeýde Ádebıet ınstıtýtynda oqydyńyz. Bul oqý orny sizge ne berdi?
– Aleksandr Petrovıch degen ustazymyz poezııadan dáris oqydy. Birinshi kúni Pýshkınniń «Mosart pen Salerıin» eki aýdarmasynda da qoıdy, ekeýin eki túrli adam oqyǵan. Ár aı saıyn bir aqyndy talqylatyp, óleń oqytatyn. О́te bilikti, bilimdi ustaz edi. Aldynan Muqaǵalı Maqataev, Jumeken Nájimedenov, Sabyrhan Asanov aǵalarymyz oqyǵan. Biraq bul kisi aýdarmashy bolsa da qazaq aqyndaryn kóp aýdarǵan joq, eń birinshi aýdarǵan aqyny men edim. «Qorqyttyń kóri» atty dramalyq shyǵarmam orys tilinde «Jazýshy» baspasynan kitap bolyp basyldy.
– Muqaǵalımen hat alystyńyz, jaqyn júrdińiz. Az-kem estelik aıta ketseńiz.
– Muqaǵalı ekeýmiz muńdas edik, kún saıyn qaýyshqan kezimiz boldy, jylap-eńirep qoshtasatynbyz. Keıin Máskeýge ketip, ol jaqtan tez qaıtyp keldi. Solaı júrgende Muqaǵalıǵa arnap óleń jazdym. «Jeti atańnyń jerik as qoregi me, Paıdasy joq ómirińe, óleńińe, Abyroıdan alańsyz ada qylar, Osy araǵy túskirdiń keregi ne?!» dep bastalatyn. Osy óleńime jaýap jazǵanda maǵan qatty renjip jazdy. Bireýler Lashyn jeńgemiz týraly anaý-mynaý dep jatady, men ol kisi týraly eshteńe aıta almaımyn. Sebebi aqynnyń azabyn, mehnatyn ózimen birge bul kisi de kóterdi. Balalaryn asyrap, aman-esen ósirip shyqty. Keıinnen aqynyn el baǵalap, alaqanyna saldy, jeńgemiz de jaqsy boldy, kórgen beınetiniń zeıneti ǵoı dep oılaımyn. Muqaǵalıdyń bir shoqtyǵy, ómiriniń sońynda Nurǵısa Tilendıevpen birge birshama án jazdy, sol da onyń elge esiminiń jetýine áser etti. Aqyn aǵanyń ólimin maǵan Erlan Baǵaev habarlady. Bir aptadan soń Qyzylordadan Almatyǵa jettim. О́mirden ótken kezde uzaq ýaqyt jyr jazyp, joqtap júrdim.
– «Qorqyttyń kóri» sekildi birshama pesalaryńyz sahnalandy. Dramatýrgııaǵa qalaı keldińiz?
– Máskeýde ustazdar leksııa oqıtyn. Sol ýaqyttan qyzyǵýshylyǵym oıanyp, qolyma túsken klassıkterdiń barlyǵyna jýyǵyn oqydym. О́zim de jaza bastadym, eń alǵash «Toǵyzynshy ball» degen pesa jazdym. Máskeýde Nurtas Isabaev degen aqyn inim oqydy, «kóke» dep kelip turatyn. Birde bólmesine shaqyrdy, qarasam qabyrǵasynda Aıvazovskııdiń áıgili sýreti ilinip tur eken. Surap alyp, óz bólmeme ilip qoıdym. Keıin Aıvazovskııdiń sol «Toǵyzynshy ball» degen kartınasyna qarap pesamdy jazyp shyqtym. Ol orys tiline aýdarylyp, jaqynda «Prostor» jýrnalyna shyqty.
– Sizdegi muń nege zarly?
– Bul meniń esimime de baılanysty bolýy kerek. Aldynda týǵan aǵalarym shetineı beripti, odan soń «osy aman bolsyn» dep tileýimdi tilegen ǵoı. Sondyqtan men zildiń astynan shyqqan olja bala sekildi bolǵam. Sol ákeniń maǵan juqqan qasiretinen bolý kerek, zarly bolǵanym.
– О́mirińizdegi eń tosyn, eń kúrdeli kezeń esińizde me?
– 1990 jyly «Eı, aq bas taý, kep turmyn astanaǵa, qurbandyqqa taǵy aqyn kerek pe?» dep Almatyǵa kelgenbiz. Sol jyly meniń ornyma qurban bop Munar degen balam qaıtys boldy. Sol ólim maǵan óte aýyr tıdi. Sodan keıingi ómirimdi emis-emis qana bilemin. On shaqty jyl esim birde bar, birde joq kúıi ómir súrdim. Kózimniń jasyn tyıa almaı kóshege shyǵyp ketetinmin. Seksenge taıaǵanda endi aıaǵyma turǵan sııaqtymyn, endi-endi táı basyp, aqyryn qaz turyp kele jatqandaımyn.
– Kimnen kóp jaqsylyq kórdińiz?
– Maǵan kóp jaqsylyq jasaǵan eki adam bolsa, biri – Imanǵalı Tasmaǵambetov, biri – Zamanbek Nurqadilov. 50 jasymda Ǵ.Músirepov atyndaǵy teatrda Doshan Joljaqsynov mereıli jasymdy atap óteıik dep, dúrkiretip kesh jasady. Sonyń aldynda Munar qaıtys bolyp, araǵa birshama ýaqyt salyp Jaıyn-Shah degen ulym dúnıege kelgen. Sahnaǵa Doshan sol ulymdy kóterip shyǵyp, «mine, Munardyń ornyna Jaıyn-Shah keldi» dedi. Búkil halyq kesh bastalǵannan aıaǵyna deıin jylap otyrdy. Sol keshke Zamanbek Nurqadilov pen Zeınolla Qabdolov qatysyp, tamashalady. Zeınolla Qabdolov «Bul Iran-Ǵaıyp emes, Iran-Ǵajaıyp qoı!» dep 45 mınýttyq suhbat berdi. Al Zamanbek sol keshten soń jaǵdaıymdy surap, qamqorlyq kórsetip turdy.
– Qazaq nesimen uly halyq?
– Qazaqtyń ulylyǵyn aıtý kerek emes, seziný kerek. Sol úshin de men «Qazaqtar kóp bolsa eken jer betinde» dep óleń jazǵanmyn. Eski grek bar, Danteden bastap oqyp kelgende, jaqsy dúnıeniń bári qazaqsha uǵymnan shyǵatyn sııaqty maǵan. Nege deseńiz, bizdiń Qazaqstandaı jer joq qoı! Búkil kól de, ózen de, teńiz de, taý da, dala da, shól de, jan-janýar da qazaq jerinde bar.
– Orys aqyny Nıkolaı Zaboloskıı «poezııa tolyq bolýy úshin eń qajettisi áýen, obraz, oı dep edi. Al siz úshin poezııaǵa eń aldymen ne kerek?
– Poezııaǵa qoldan kelgenniń bári kerek. Etıka, estetıka, matematıka, geometrııa, ár qyrynan kóre bilý kerek. Búkil ǵylym ataýlynyń bári kerek, ásirese fızıka qajet.
– Neden qorqasyz?
– Ábil men Qabyldyń kebin qushqan, Reseı men Ýkraına qyrǵynyna baılanysty jazylǵan óleńimmen jaýap bereıin. «Ýaqyt – qursan kemıek, kók – zulmat jerge emined, Bu dúnıemnen o dúnıem, bolsashy jaryq, keńirek...»
– 18 jastaǵy Iran-Ǵaıyp pen 80-ge taıaǵan Iran-Ǵaıyptyń aıyrmasy qandaı?
– 18 jastaǵy Iran-Ǵaıyp qazirgi Iran-Ǵaıyptan aınymaıdy. Ortasyndaǵylar olaı emes. Men kishkentaı kezimde jylaı beretinmin. Bireý «assalaýmaǵaleıkúm!» dese de, «aınalaıyn» dese de, sabaq ústinde keıde jylap turyp jaýap beretinmin. Al endi qazir 78 jasymda da dál solaı jylaı beremin. Seni kórsem de, basqany kórsem de jylaǵym kelip turady.
– Birshama ánderdiń óleńin jazǵanyńyzdan habardarmyz.
– 2000 jyly Zamanbek Nurqadilov «Jańa ǵasyrǵa jańa án» degen baıqaý ashyp, 5 ánge nomınasııa jarııalady. Konkýrsta 25 múshe qazylyq etip, 1500-ge jýyq án qatysty. Sol báıgede Bıbigúl Tólegenova júldegerlerdiń atyn jarııalap, ózi aıtyp otyrdy. Gran-prıdi kim aldy degende, «О́mir» áni, «mýzykasy Iran-Ǵaıyp, sózi Iran-Ǵaıyp» dedi. Sonda birinshi oryndy Erkeǵalı Rahmadıev aǵamyz aldy, ekinshi oryndy Seken Turysbek ıelendi, úshinshi oryndy Altynbek Qorazbaev qanjyǵasyna baılady. Meniń odan basqa qazir halyq aıtyp júrgen kóptegen ánderim bar. Bir kúni úıge ánshi Roza Rymbaeva keldi. Sodan Rozanyń qaıǵysy men baqytyn túsinip, tutas ómirbaıanyn jasap shyqtym desem bolady. 40-50 ánine sóz jazyp shyqtym.
– Jaratýshydan ne tilegińiz bar?
Adamzat, jan-jarasyn emdetýge,
qazaqtar kóp bolsa eken jer betinde.
Tabıǵat – aınalýda ker ketýge,
Qazaqtar kóp bolsa eken jer betinde.
Kóziniń jasyn keı elder kóldetýde,
Qazaqtar kóp bolsa eken jer betinde.
Jetimmenen jesirdi eńiretýde,
Qazaqtar kóp bolsa eken jer betinde.
Erkekti – erkek, áıeldi – áıel «jerik» etýde,
Qazaqtar kóp bolsa eken jer betinde.
Bar ǵalam
Kúlli álemdi
Terbetýge,
Qazaqtar kóp bolsa eken jer betinde.
Eki birdeı dúnıe kelbetinde,
Qazaqtar kóp bolsa eken jer betinde...
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Batyrhan Sársenhan,
«Egemen Qazaqstan»
