«Cookie»-faıl
Áýeli qoldanbalardan bastaıyq. Kez kelgen qosymshany júktegende, ol sizden geolokasııaǵa, mıkrofonǵa, kameraǵa, fotolarǵa, habarlamalar jiberýge ruqsat suraıdy. Kópshilik «ruqsat berý» batyrmasyn basyp, bir-aq sátte búkil sıfrlyq dereginiń qulpyn ashyp qoıady. Al keı qosymshalar, ásirese tegin usynylatyndary, osy ruqsattardy paıdalanyp, sizdiń barlyq jeke aqparatyńyzdy jınaı bastaıdy. Mysaly, aýa raıyn boljaıtyn qosymsha sizdiń júrgen jerińizdi kún saıyn tirkep, ony úshinshi tarapqa – jarnama agenttikteri men derekter sarapshylaryna satady. Bul derekter jeke aty-jónińizben emes, «sıfrlyq ıdentıfıkator» arqyly jiberiledi. Biraq soǵan qarap ta kim ekenińizdi anyqtaý qıyn emes. Qaıda barasyz, qandaı meıramhanada otyrasyz, qandaı kitap oqısyz, tipti uıqy rejimińiz qandaı ekeni tirkeledi. Al bul karta – jarnama, saıası nasıhat, tipti áleýmettik baqylaý úshin taptyrmas qural. Sol sekildi saıttarǵa kirgen saıyn «cookie»-faıldaryn qabyldaısyz ba?» degen tereze shyǵady. Biz kóbine oılanbastan «ıá» deımiz.
«Cookie» – sizdiń braýzerińizge ornatylatyn shaǵyn derek faıly. Ol siz saıtta qandaı betke kirdińiz, ne nársege nazar aýdardyńyz, qansha ýaqyt boldyńyz – bárin saqtap alady.
Mysaly, onlaın dúkenge kirip, aıaqkıim qarap shyqqannan keıin basqa saıttardan sol aıaqkıimniń jarnamasy jylt ete qalǵanyn baıqaǵan bolarsyz. Bul «cookie»-diń jumysy. «Cookie»-faıldar ekige bólinedi: birinshi tarap jáne úshinshi tarap «cookie»-i. Birinshi tarap – siz kirgen saıttyń óz «cookie»-i. Ol saıttyń jumysyn jaqsartý úshin qajet. Al úshinshi tarap «cookie»-i jarnama jelilerine tıesili. Olar saıttarǵa kirip shyqqan ár áreketińizdi tirkep, sizdiń ınternettegi profılińizdi jasaıdy. Keı saıttar tipti sizdiń pernetaqtada ne terip jatqanyńyzdy «keılogger» dep atalatyn zııandy kodtar arqyly baqylap otyrady. Bul ádisti kóbine fıshıng saıttar men alaıaqtar qoldanady. Biraq keı zańdy saıttar da qoldanýshylardyń tájirıbesin jaqsartý degen jeleýmen osyndaı baqylaý júıesin ornatady.
Munyń bári zańǵa qaıshy emes pe degen suraq týady? Kóp elde, sonyń ishinde Eýropa odaǵynda derbes derekterdi qorǵaý týraly zań kúsheıtilgen. Eýropadaǵy «GDPR» tártibi kez kelgen kompanııaǵa qoldanýshydan naqty, sanaly túrde kelisim alý talabyn qoıdy. Biraq Qazaqstan men TMD elderinde bul júıe áli de álsiz. Keıbir kompanııalar qoldanýshynyń derekterin qalaı jáne kimge beretinin ashyq kórsetpeıdi. Derek saýdalaýshy kompanııalar siz týraly jınaǵan aqparatty «anonım» dep satady. Biraq «Harvard Business Review» zertteýine súıensek, ondaı «anonım» derekterdiń 87%-y qaıta sáıkestendirilip, adamnyń naqty kim ekenin anyqtaýǵa bolady.
«Cookie» men qoldanbalar arqyly alynǵan derekter jarnama úshin ǵana emes, keıde áleýmettik ınjenerııa, qarjylyq alaıaqtyq, saıası manıpýlıasııa úshin de qoldanylady. Bul aqparatty qolyna túsirgen kez kelgen tarap sizdiń sheshim qabyldaýyńyzǵa áser ete alady.
Telefondaǵy tehnologııalar
Qazirgi tehnologııalyq quraldar sizdiń geolokasııańyzdy baqylaıdy. Siz bir dúkenge nemese saýda ortalyǵyna kirseńiz, jarnama platformalary sizdiń qaı jerde júrgenińizdi anyqtap, soǵan saı usynys beredi. Sondaı-aq áleýmettik jeliler men messendjerler de siz týraly derekterdi jınaıdy. «Facebook», «Instagram», «TikTok», «Telegram» – sizdiń kimmen dos ekenińizdi, nege laık basqanyńyzdy, qandaı kontentke qyzyqqanyńyzdy saralap otyrady. Bul platformalar jarnama berýshilerge naqty maqsatty aýdıtorııany usynýǵa múmkindik beredi. Mysaly, «jasy – 25–35 aralyǵynda, jańa týǵan sábıi bar, Almatyda turady, keıingi aptada balalar kıimine qyzyǵýshylyq tanytty» degendeı parametr boıynsha jarnama kórsetýge bolady. Bul – mıkrotargetıng. Tipti qurylǵyńyzdaǵy akselerometr men gıroskop, ıaǵnı telefonnyń qozǵalysyn baqylaıtyn datchıkteri serýendep júrsiz be álde júgirip júrsiz be sony da anyqtaı alady.
Sonymen qatar tehnıkalyq turǵyda smartfondaǵy kez kelgen qosymsha, eger mıkrofonǵa ruqsat berilgen bolsa, sizdi tyńdaı alady. 2019 jyly «Siri» men «Google Assistant» qosymshalary keıde ózdiginen qosylyp, qoldanýshylardyń áńgimelerin jazyp alǵany belgili boldy. Al 2020 jyly Nort-Istern ýnıversıtetiniń zertteýshileri «Android» qoldanbalaryn zerttep, qoldanýshynyń ruqsatynsyz-aq mıkrofonnan málimet jınaı alatyn keminde 1 myń qosymshany anyqtaǵan. Olardyń ishinde tanymal qoldanbalar da bolǵan. Sarapshylardyń pikirinshe, bul – jaı ǵana tehnıkalyq aqaý emes, júıeli baqylaýdyń dáleli. «Smartfon – óte sezimtal mıkrofondarmen jabdyqtalǵan shaǵyn qurylǵy. «Hey Siri» nemese «OK Google» sııaqty komandalarǵa jaýap berýge tıis bolsa da, keıde ruqsatsyz iske qosylyp ketýi múmkin. Muny zertteýler de dáleldedi. Mıkrofonǵa ruqsat bergen kez kelgen qosymsha sizdiń sózińizdi jazyp, ony jergilikti túrde nemese serverde óńdep, jarnama júıelerine baǵyttaı alady. Osylaısha, keıbir qosymshalar daýysyńyzdy tyńdap, dybystyq derekterdi jarnama agenttikterine nemese derekter bazasyna jiberedi. Fondyq tyńdaý da keń taraǵan. Iаǵnı siz telefondy qoldanbaı otyrǵan kezde de keı qosymshalar mıkrofondy qosýly kúıde ustap, áńgimeńizdi tirkeı alady. Sonymen qatar telefon mıkrofony arqyly daýys derekterin óńdeýge arnalǵan arnaıy «SDK» jıyntyqtary da bar. Iаǵnı qoldanba jasaýshylar osyndaı quraldardy paıdalanyp, óz qosymshalaryna tyńdaý múmkindigin ońaı qosa alady. Bul quraldar keıde dybys arqyly teledıdardan qandaı baǵdarlama kórip otyrǵanyńyzdy anyqtaı alady», deıdi Nort-Istern ýnıversıtetiniń kompıýterlik ǵylymdar salasynyń zertteýshisi Elın Pan.
Keı kompanııalar adamnyń tynys alý yrǵaǵy, fondaǵy shý, tipti úı ishindegi dybystar arqyly otbasy músheleriniń sanyn, úıdegi janýarlardy nemese ómir saltyn boljaı alatyn tehnologııalar jasap jatyr. Máselen, osy baǵytqa «Intel» jáne «Qualcomm» sekildi alpaýyt kompanııalar mıllıondap ınvestısııa quıyp otyr.
Quqyqtyq jaǵyna kelsek, kóptegen elde mundaı áreket zańǵa qaıshy. Biraq zań men tehnologııanyń arasyndaǵy alshaqtyqtyń kesirinen, tyńdaý faktileri sırek dáleldenedi. Paıdalanýshy kelisimi – tehnologııalyq kompanııalardyń basty qorǵany. Al qarapaıym qoldanýshy kelisimdi oqymaıdy. 2021 jyldan bastap qana «Android 12» men «iOS 14» júıeleri mıkrofon men kamera belsendi bolǵanyn belgi arqyly kórsetýge mindetteldi.
Bizdiń derek kimge kerek?
Birinshi kezekte, marketıng jáne jarnama ındýstrııasy derekke óte muqtaj.Bul sala úshin sizdiń jas mólsherińiz, jynysyńyz, turǵylyqty jerińiz, qyzyǵýshylyǵyńyz, ınternettegi izdeý tarıhyńyz – naǵyz qazyna. Jarnama berýshiler is-áreketińizdi baqylaý arqyly ónim usynýǵa tyrysady. Sizdiń derekterińizdi satyp alatyn kompanııalar arasynda «AdTech» dep atalatyn tehnologııalyq platformalar men «data» brokerler bar. «Data» brokerler – derekterdi jınap, óńdep, túrli klıentterge satatyn deldaldar. Olar sizdiń ınternettegi áreketterińizdi, áleýmettik jelidegi jazbalaryńyzdy, onlaın saýdańyzdy, «GPS» koordınattaryńyzdy jınaıdy. Bularda, atap aıtqanda «Acxiom», «Experian», «Oracle Data Cloud» sııaqty kompanııalarda siz týraly júzdegen, tipti myńdaǵan túrli aqparat bar. Olar birneshe mıllıard adamnyń jeke profılin jasap, satylymǵa shyǵarady. Bir adamnyń «sıfrlyq ómirbaıany» 1 dollardan 50 dollarǵa deıin baǵalanady. 2024 jyly osy naryqtyń jalpy quny 300 mıllıard dollardan asqan.
Ekinshi, saıası qurylymdar men úkimetter de derekterdi baqylaýda ustaıdy. Olar úshin halyqtyń kóńil kúıi, pikiri, narazylyǵy – strategııalyq mańyzdy aqparat. Mysaly, 2018 jyly «Facebook»-ten alynǵan 87 mıllıon qoldanýshynyń deregi «Cambridge Analytica» kompanııasyna berilip, AQSh-taǵy saılaýǵa áser etý úshin paıdalanylǵany áshkerelengen. Iаǵnı derekter saıası qarý retinde de qoldanylýy múmkin.
Sondaı-aq saqtandyrý jáne qarjy ınstıtýttary, densaýlyq saqtaý salasy, farmasevtıkalar sizdiń áleýmettik jelidegi belsendiligińiz, densaýlyqqa qatysty izdenisterińiz, fızıkalyq belsendiligińiz, qandaı aýrýlar týraly izdeıtinińiz sııaqty derekterge súıene otyryp, sizge jarnama jiberedi.
Al eń qaýipti top – qara naryqtaǵy alaıaqtar men hakerler. Eger sizdiń deregińiz jetkilikti qorǵalmaǵan júıede saqtalsa, ol ońaı urlanady. Keıbir darknet platformalarda azamattardyń jeke kýálik nómiri, telefon, JSN, mekenjaıy satylymǵa shyǵarylady. Derekter alaıaqtyq shemalarǵa, jalǵan nesıe rásimdeýge nemese fıshıngke paıdalanylady. Mysaly, 2024 jyly otandastarymyzdyń jeke málimetteri qytaıdyń derekter bazasynan tabylyp, ınternette jarııalanyp ketken edi. Aqparat «Beeline», «AirAstana», tipti memlekettik zeınetaqy qory bazasynan alynǵan degen boljam jasalǵan. Alaıda olar buny joqqa shyǵardy. Demek kez kelgen bazaǵa tirkegen jeke deregińizdiń qupııa saqtalýyna eshkim kepildik bere almaıtyny anyq. Sonda kim utady? Árıne, derekterdi satyp alyp, tıimdi paıdalana alatyndar. Al kóbine qarapaıym qoldanýshylar júıeniń qurbanyna aınalady. Sebebi derekterimiz arqyly bizge neni satyp alamyz, kimge daýys beremiz, qaıda baramyz, tipti kimge senemiz degen sheshimderimizge yqpal etedi.
Derekti qalaı qorǵaımyz?
Sarapshylar sıfrly baqylaýdan qorǵaný úshin eń aldymen beıqam bolmaý qajet dep keńes beredi. Qoldanbalardy júktegen kezde, olar mıkrofon, kamera, geolokasııa, fotosýretter sııaqty jeke resýrstarǵa qoljetimdilik suraıdy. Kóp jaǵdaıda adamdar «ruqsat berý» batyrmasyn oılanbastan basa salý – úlken qatelik. Ár qoldanbanyń naqty ne úshin qandaı ruqsat surap otyrǵanyn túsinip baryp qana kelisim bergen jón. «Aýa raıyn kórsetetin qosymshaǵa mıkrofon kerek emes. Eger surasa, bul kúmán týdyrady. Qoldanbalardy ornatpas buryn olardyń kimge tıesili ekenin, qandaı pikirler jazylǵanyn, qansha ret júktelgenin qaraý kerek. Belgisiz ne kúmándi ázirleýshiler jasaǵan qosymshalar derekterińizdi úshinshi tarapqa satýy múmkin. Internetti paıdalanǵanda derekterdi qorǵaýǵa kómektesetin júıelerdi qoldanýǵa bolady. Braýzerge ornatylatyn «Privacy Badger», «uBlock Origin» sııaqty quraldar «cookies», qadaǵalaý pıkselderi sekildi baqylaý tehnologııalaryn buǵattaıdy. Sonymen qatar jeke málimetterdi saqtamaıtyn nemese az jazatyn «Brave», «Firefox Focus» sekildi braýzerlerge aýysýǵa bolady. Geolokasııany únemi qosyp qoıý da – eń úlken qatelikterdiń biri. Ornalasqan jerińiz naqty qajet bolǵan jaǵdaıda ǵana belsendi bolýy kerek. Qazir kóptegen qosymsha paıdalanýshynyń qaıda júrgenin baqylap, ony marketıngtik platformalarǵa jiberedi. Mundaı qyzmetti tek kartalar, taksı ne jetkizý qoldanbalaryn paıdalanǵanda qosqan jón», deıdi aqparattyq qaýipsizdik salasynyń sarapshysy Medet Týrın.
Sonymen qatar mamandar áleýmettik jelilerde jeke aqparattardy jarııalaýǵa bolmaıtynyn aıtady. Qoldanýshylar óz erkimen týǵan kún, mekenjaı, otbasy músheleri týraly aqparatty ashyq jarııalap jatady. Bul málimetter tek jarnama berýshiler úshin emes, alaıaqtar úshin de paıdaly bolýy múmkin. Qupııalylyq baptaýlaryn tekserip, kimniń ne kóre alatynyn shektegen durys. Eń bastysy, kez kelgen qoldanbany ornatqanda, kez kelgen saıtqa kirgende qoıylǵan talapty «qabyldaımyn» degen batyrmany baspas buryn kelisim-shartpen tanysý qajet. Sebebi sıfrly álemde eshteńe tegin emes. Tegin qoldanba, tegin servıs, tegin kontent bári sizdiń ýaqytyńyzdyń, nazaryńyzdyń, jeke derekterińizdiń qunymen kelip jatyr.
